3. Նոր քարի և պղնձաքարի (էնեոլիթ) ժամանակաշրջանը Հայաստանում

Գրիգոր Արեշյան

Քաղաքակրթության զարգացումն սկսվել է հարավ-արևմտյան Ասիայում, մեզնից շուրջ 12000 տարի առաջ, վերջին սառցակալման դարաշրջանի ավարտից և սառցադաշտերի հալչելուց հետո: Միջերկրականի արևելյան ափեզրի երկայնքով, այն է Լևանտում, Արևելյան Տավրոսի լեռնաշղթայի հարավային լանջերին և Միջագետքի հյուսիսային սահմանում (ներկայիս՝ հարավ-արևելյան Թուրքիա), որոնք հարուստ էին որսի կենդանիներով և հացազգիներով, որսորդ-հավաքչական խմբերը կառուցեցին իրենց առաջին մշտական բնակատեղիներ: Մեկ-երկու հազարամյակ անց նրանք սկսեցին մշակել վայրի հացազգիներ և ընտելացնել կենդանիներ: Այս ժամանակաշրջանը, որն ընդունված է անվանել նոր քարի դար կամ նեոլիթ, տևել է մինչև Ք.ա.5500-5000 թթ.:

Արևելյան Տավրոսից հյուսիս ընկած միջավայրը բոլորովին այլ էր: Այստեղից մինչև Մեծ Կովկասյան լեռնաշղթան, որը բաժանում է Մերձավոր Արևելքը հարավռուսական տափաստաններից, մի ընդարձակ, բարձր լեռնաշղթաներով կտրտված տարածք է: Այն բնորոշվում է տեղանքի ռելիեֆային կտրուկ տատանումներով: Սա Հայկական լեռնաշխարհն է, որտեղ առկա են բազմաթիվ մեկուսացված շրջաններ: Այստեղի բնակլիմայական նպաստավոր պայմանները տեղաբնակներին հնարավորություն էին ընձեռում շարունակելու իրենց որսորդական ու հավաքչական կենցաղը: Կենդանիների ընտելացման փորձերը բխել են սննդի մշտական պաշարներ հայթայթելու անհրաժեշտությունից, ինչ որ չափով՝ նաև հետաքրքրասիրությունից: Հայաստանի շատ շրջաններում որսորդ-հավաքչական տնտեսությունը շարունակում էր գերակշռել նոր քարի դարի գրեթե ողջ ժամանակաշրջանում: Լանդշաֆտի բազմազանությունը պայմանավորում էր համայնքների տեղաշարժը, որն էլ, իր հերթին, խթանում էր տարածաշրջանային փոխազդեցությունները:

Մեկ այլ կարևոր հանգամանք՝ վանակատի բացառիկ հարուստ հանքերի առկայությունը Հայկական բարձրավանդակում կանխորոշել է Հայաստանի նոր քարի դարի մշակույթը: Արտենի, Հատիս, Նեմրութ լեռների, Որոտան գետի ավազանի և այլ հանքերի վանակատը բազմաթիվ ճանապարհներով և մեծ քանակությամբ արտահանվում էր ու փոխանակվում ողջ հարավ-արևմտյան Ասիայում:

Այս քարատեսակն օգտագործվում էր մեծաքանակ արտեֆակտների՝  գյուղատնտեսական գործիքներից մինչև ծիսական նշանակության իրերի և զարդերի արտադրության համար: Մեծ պահանջարկ վայելող վանակատի հանքերի շահագործումն առաջ բերեց հարստության կուտակում և տնտեսական շերտավորում համայնքների, ապա՝ սոցիալական ավելի խոշոր միավորների միջև:  Սա, իր հերթին, հանգեցրեց խոշոր բնակավայրերի կազմավորմանը՝ բնակության համար շահեկան տարածքներում: Շուրջ Ք.ա. 6000 թ. բնակավայրերի խմբեր ձևավորվեցին Արարատյան դաշտավայրում, Արաքս գետի ձախափնյա վտակների մերձակայքում: Դրանցից են Առատաշեն, Մասիս բլուր և Ակնաշեն հուշարձանները, որոնք հետազոտվել են միջազգային հնագիտական ծրագրերի շրջանակններում:

Ուշ նեոլիթյան այս գյուղակները բաղկացած են եղել խիտ կառուցված տների և այլ շինությունների կուտակումներից: Կավածեփ կամ հում աղյուսից կառուցված շինությունների գերակշռող մասն ուներ կլոր կամ ձվաձև հատակագիծ: Բնակիչները մշակում էին մի քանի տեսակի ցորեն, գարի և ոսպ, պահում էին ոչխար, այծ և խոշոր եղջերավոր անասուններ, ակտիվորեն զբաղվում էին որսորդությամբ ու ձկնորսությամբ:

Այս բնակավայրերում հայտնաբերվել են վանակատից, գետաքարից, ոսկրից, եղջյուրներից և խեցուց հմտորեն պատրաստած մեծաքանակ արտեֆակտեր: Գործիքների օգտագործումը փայտի և մորթու մշակման, կաշվից հագուստ կարելու համար ապացույց են, որ Ք. ա. VI հազարամյակում Հայաստանի բնակիչները հմտացել էին օրգանական նյութերի մշակման բնագավառում և այն հասցրել զարգացման բարձր մակարդակի:

Հայաստանի ուշ նոր քարի դարի տնտեսությունում ներդրվեց երկու կարևոր արտադրություն՝ խեցեգործությունը և պղնձահանքերի շահագործումը: Վերջինս մետաղի մշակման բնագավառում մարդկության առաջին  քայլերից էր: Նշված բնակավայրերի՝  Ք. ա. VI հազարամյակի առաջին կեսի խեցեղենի հավաքածուներում գերակայում է տեղական կոպիտ արտադրանքը: Այստեղ հայտնաբերվել են նաև բարձրորակ, գունազարդ անոթներ, որոնք դասվում են հալաֆյան ոճին և, հավանաբար, ներմուծվել են Հյուսիսային Միջագետքից: Զարդերը, հիմնականում ուլունքները, պատրաստված են նաև պղնձից, և մեզ հայտնի մետաղե առաջին արտեֆակտերն են:

Պղնձե ուլունքների և նրբաճաշակ կավամանների արտադրությունը պայմանավորեց հեռագնա առևտրի մի նոր տեսակի զարգացումը: Այժմ մասնագիտացված արհեստագործական կենտրոնները դարձան նույնքան կարևոր, որքան հումք մատակարարող շրջանները: Համայնքների միջև հեռահար առնչությունների կայունացումը հարավ-արևմտյան Ասիայի և հարավ-արևելյան Եվրոպայի միջև հաջորդ՝ պղնձեքարեդարյան (խալկոլիթյան) ժամանակաշրջանի ամենանշանավոր երևույթներից է:

Խալկոլիթյան ժամանակաշրջանը, որը հայտնի է նաև էնեոլիթյան կամ պղնձեքարի դարաշրջան անվանումներով, հարավ-արևմտյան Ասիայում սկսվել է Ք.ա. 5500-5200 թվերին և հարատևել է շուրջ երկու հազարամյակ՝ մինչև Ք. ա. 3500/3400 թթ.: Այն բնորոշվում է պղնձագործության զրգացմամբ և դրա արտահանմամբ: Այնուամենայնիվ, տնտեսության մեջ քարե գործիքները դեռևս շարունակում էին գերիշխել:

Վերջին չորս տասնամյակներում խալկոլիթյան մեծաթիվ բնակավայրեր են բացահայտվել ժամանակակից Հայաստանի ողջ տարածքում: Դրանցից չորսը` Ադաբլուրը և Թեղուտն Արարատյան դաշտում, Արենի-1-ը՝ Վայոց Ձորում, Գոդեձորը՝ Սյունիքում, մասնակիորեն պեղվել են: Սրանք բոլորն էլ պատկանում են խալկոլիթի երկրորդ կեսին և թվագրվում են Ք. ա. 4500-3400 թթ.: Հատկանշական է, որ դրացից յուրաքանչյուրին մշակույթը տարբեր է մյուսներից:

Թեղուտը կիսաքոչվոր հովիվների փոքրիկ գյուղակ էր՝ բաղկացած կիսագետնափոր, կլոր հատակագծով խրճիթներից: Նրանք օգտագործում էին բարձրորակ կավամաններ, ինչպես նաև պղնձե գործիքներ՝ ներկրված այլ վայրերից: Ադաբլուրն ակնհայտորեն ավելի մեծ էր: Բնակատեղին բաղկացած էր ընդարձակ, բազմասենյակ համալիրներից, որոնք ձգվում էին փողոցների երկայնքով: Այստեղ հայտնաբերվել են արհեստանոցների և կավե քանդակների մնացորդներ:

Արփա գետի կիրճի  Արենի-1 քարանձավային համալիրն օգտագործվել է թաղման հետ առնչվող ծիսական նպատակներով: Քարանձավի չոր միջավայրը և կայուն ջերաստիճանը ձևավորել են հիանալի պայմաններ օրգանական նյութերի պահպանման համար: Հացահատիկը, մրգերը, կտորը, կաշին և նույնիսկ խոտը, որոնք սովորաբար չեն պահպանվում այլ պեղավայրերում, մեզ տանում են արտեֆակտերի մի զարմանալի աշխարհ, որն ստեղծվել է խալկոլիթյան ժամանակաշրջանում: Եզակի են քարանձավի խորքում հայտնաբերված` աշխարհում մինչ այժմ հայտնի գինու ամենահին հնձանը, որը թվագրվում է Ք. ա. 4000 թ. և տրեխը՝ Ք. ա. 3600 թ.:

Գոդեձորը բարձր լեռնային, ալպիական արոտավայրերի միջավայրում է: Այն կարևոր անցակետ ու փոխանակման կենտրոն էր շարժուն հովիվների համար: Այստեղ վերաբաշխվում էր հետիոտնի երկու-երեք օրվա ճանապարհի հեռավորությամբ հանքավայրերից բերված վանակատը: Կավի վրայի կնիքների դաջվածքները վկայում են մասնավոր, շատ հավանական է՝ ընտանեկան ունեցվածքի նշագրման ավանդույթի մասին:

Այս հնավայրերի պեղումները բացահայտում են հին Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական իրավիճակը խալկոլիթյան ժամանակաշրջանում, որը խթանվել է բազմաթիվ տեխնոլոգիական հայտնագործություններով և նորարարություններով, ինչպես նաև միջցամաքային փոխառնչություններով, որոնք Ք. ա. VI-IV հազարամյակներում հաստատվել էին Մերձավոր Արևելքում: