Վասիլի Լյուբին և Ելենա Բելյաևա
Հայաստանի առաջին բնակիչները հին քարե դարի մարդանման էակներն էին: Հայաստանի Հանրապետության տարածքը, որն զբաղեցնում է Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիս-արևելյան շրջանները, բացառիկ նպաստավոր էր հին քարե դարի որսորդների և հավաքչական կենցաղ վարողների համար:
միջին աշել՝ 600-250 հազար տարի մեզանից առաջ (այսուհետ՝ հ.տ.մ.ա.), բազալտ
(պեղ. և լուս.` Վ. Լյուբինի և Ե. Բելյաևայի)
ձեռքի հատիչ,
վաղ աշել՝ 1,9-1,8 միլիոն տարի մեզանից առաջ,
բազալտ
(պեղ. և լուս.` Վ. Լյուբինի և Ե. Բելյաևայի)
Հրաբխային բազմազան լանդշաֆտը նրանց ապահովում էր քարե գործիքների պատրաստման համար անհրաժեշտ հրաբխածին հումքով՝ վանակատ, բազալտ, դացիտ և այլն, ինչպես նաև կենսաապահովման այլ միջոցներով՝ որսի կենդանիներ, բուսական սնունդի առատ տեսականի, այդ թվում՝ հացազգիներ, խմելու ջրի անսահմանափակ պաշարներ և այլն:Հին քարի դարի առաջին գտածոները Հայաստանում հայտնաբերվել են դեռևս XIX դ. վերջին: Դրանց թիվն այժմ հասնում է հազարների,որոնք պատկանում են ստորին քարի դարի տարբեր ժամանակաշրջաններին:
ձեռքի հատիչ,ուշ աշել՝ 250-40 հ.տ.մ.ա.,
վանակատ (պեղ. և լուս.` Հ. Սիմոնյանի)
ձեռքի հատիչ,ուշ աշել՝ 250-40 հ.տ.մ.ա.,
վանակատ (պեղ. և լուս.` Հ. Սիմոնյանի)
Մեծաքանակ է վաղ հին քարի դարի՝ աշելյան քարե ինդուստրիան, մասնավորապես ձեռքի հատիչների՝ վանակատի և դացիտի բնակտորների ու մեծ ցլեպների երկկողմ հարդարումով պատրաստված սրածայր, համաչափ եզրերով խոշոր գործիքների հավաքածուն: Ձեռքի հատիչների կանոնավոր ձևերը, լայնական նուրբ կտրվածքները և բանող եզրերի խնամքով հարդարումը վկայում են, որ դրանց հիմնական խումբը վերաբերում է ուշ աշելյան
ժամանակաշրջանին (600-275/250 հազար տարի մեզնից առաջ, այսուհետ՝ հ.տ.մ.ա.): Աշելյան ինդուստրիան պատրաստել է Homo erectus կոչվող հնամարդը:
Աշելյան վերգետնյա գտածոներ բացահայտվել են Հրազդանի ավազանում (Արզնի, Ջրաբեր, Հատիս և այլն), Արտին լեռան և Արագածի լեռնազանգվածի հարավ-արևմտյան (Սատանի-դար, Դաշտադեմ) լանջերին, Հայաստանի հյուսիսում, հրաբխածին Ջավախքի լեռնաշղթայի նախալեռնայինգոտում՝ շուրջ 20
ձեռքի հատիչ,ուշ աշել՝ 250-40 հ.տ.մ.ա.,
վանակատ(պեղ. և լուս.` Հ. Սիմոնյանի)
հնավայր (Բլագոդարնոյե, Նորամուտ և այլն):
ուշ աշել՝ 250-40 հ.տ.մ.ա., վանակատ
(պեղ. և լուս.` Հ. Սիմոնյանի)
Ջավախքի լեռնաշղթայի հնավայրերից մեկում փաստվել է մշակութային շերտ, որը պարունակում էր ոչ միայն ձեռքի հատիչներ, այլև գործիքների և դրանց պատրաստուկների ողջ հավաքածուն՝ միջուկներ, ցլեպներ, շեղբեր, մանր գործիքներ: 2012 թ. Պատմամշակութային ժառանգության գիտահետազոտական կենտրոնի արշավախումբը ուշ աշելյան բիֆասներ է հայտնաբերել Հայաստանի Հանրապետության հարավում՝ Սյունիքի մարզում, Որոտանի ակունքներում, ծովի մակարդակից 2200-2400 մ բարձրությամբ սարահարթում:
լևալուայան տիպի գործիք,
ուշ աշել՝ 250-40 հ.տ.մ.ա.,
վանակատ
(պեղ. և լուս.` Հ. Սիմոնյա
Վերջին տասնամյակում հայ-ռուսական համատեղ արշավախումբը հանրապետության հյուսիսում բացահայտել է նաև վաղ հին քարի դարի՝ միջին- և վաղաշելյան հուշարձաններ (Մուրդովո, Սև խաչ, Կուրթան): Ուրան-արճճային իզոտոպային տարրալուծման տվյալները վկայում են, որ վաղաշելյան մշակութային շերտերի և հնագույն գտածոների (չոպերներ, սրածայրեր, զանգվածեղ, կոպիտ հատիչներ) բացարձակ տարիքը 1,8-1,9 միլիոն տ.մ.ա.: Սրանք Եվրասիայի ընդարձակ տարածաշրջանում Homo erectus-ի գործունեության հնագույն հետքերն են:
Հին քարի դարի միջին փուլում (շուրջ 270/250-40 հ.տ.մ.ա.), նեանդերթալյան մարդը բնակվել է գետերի կիճերի մերձակա քարայրներում (Երևանյան, Լուսակերտ 1, Հովք և այլն) և բարձրադիր սարահարթերում (Արագածի հարավային լանջերին՝ Դաշտադեմ, Ամուլ սարի մերձակայքում՝ Գորայք):
Ուշ քարի դարում (40-12 հ.տ.մ.ա.), վերջին՝ վյուրմյան սառցադաշտային ժամանակաշրջանում Հայկական լեռնաշխարհում եղել են բացառիկ խստաշունչ կլիմայական պայմաններ, որոնց հետևանքով ժամանակակից մարդը՝ Homo Sapiens-ը, յուրացրել է այնպիսի տարածքներ, որտեղ կարող էր գոյատևել: Ներկայիս Հայաստանի տարածքում հայտնի է ուշ քարե դարի երկու հուշարձան՝ Աղիտու 3 քարայրը և Կալավան 1 բացօթյա կայանը, որոնք տեղակայված են ծ.մ. 1600 մ բարձրության վրա և ներառում են 35-27 և 16-14 հ.տ.մ.ա. ժամանակագրական միջակայքը:
Leave a Reply