«Հարևանի սատկած ձիու պայտի մեխը» և Դավութօղլուի հայեցակարգը

Լևոն Հովսեփյան, թուրքագետ

Թվում է, թե գաղտնի ձայնագրությունների հանրայնացումն արդի աշխարհում դառնում է անդրկուլիսյան անզիջում քաղաքական պայքարի կարևոր բաղկացուցիչներից: Այս անգամ նման, հերթական սկանդալի կիզակետում է հայտնվել Թուրքիան: Համացանցում տարածվել է գաղտնի մի ձայնագրություն, որով փաստացիորեն բացահայտվում են այս երկրի քաղաքական վերնախավի կողմից Սիրիա ներխուժման սադրիչ ծրագրերը և թուրքական ներկա իշխանությունների ակտիվ միջամտության փաստերը սիրիական հակամարտությանը:

Համաձայն այդ ձայնագրության՝ Թուրքիայի ԱԳՆ շենքում կայացած գաղտնի քննարկմանը մասնակցել են Թուրքիայի արտգործնախարար Ա. Դավութօղլուն, Թուրքիայի ԱԳՆ քարտուղարության պետ Ֆ. Սինիրլիօղլուն, Ազգային հետախուզական կազմակերպության տնօրեն Հ. Ֆիդանը, ԳՇ պետի տեղակալ Յ. Գյուլերը: Այդ քննարկմանը դիտարկվել են Թուրքիայի կողմից Սիրիա ներխուժման համար անհրաժեշտ պատրվակների ստեղծման, իրականացվելիք քայլերի ու գործողությունների մանրամասները: Թուրքիան ակտիվորեն պատրաստվում էր Սիրիա ներխուժմանը:

«Թվիթերային ճգնաժամը» դեռ չմարած՝ իրավիճակը վարչապետ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի համար կրկին սկսել է տագնապալի երանգներ ստանալ, իսկ Անկարայում առանց այն էլ լարված քաղաքական օրակարգն այդ ձայնագրությամբ վերջնականապես «իրար խառնվեց»` հանգեցնելով այս անգամ արդեն «Youtube»-ի արգելափակման և երկրի դատախազության կողմից նոր հետաքննության սկսման, երևույթներ, որոնք կարելի է աներկբայորեն բնութագրել որպես գործընթացի հետևից «վազելու» հուսահատ քայլեր:

Թուրքական լրատվամիջոցները ձայնագրության հրապարակումից անմիջապես հետո տարածեցին երկրի Ազգային անվտանգության խորհրդի արտահերթ նիստ հրավիրելու որոշման մասին տեղեկատվություն, ինչը սակայն ավելի ուշ հերքվեց` հավանաբար հասկանալով, որ նման նիստի գումարումն իսկ ամենաբարձր մակարդակով անուղղակիորեն կհաստատեր ձայնագրության իսկությունը: Մինչդեռ վերջինիս բովանդակային մասի իրականության համապատասխանելու հետ կապված որևէ կասկած չի հնչել:

Ավելին` դրա իրականացումը և տարածումը Թուրքիայի ԱԳՆ և ՊՆ կողմից որակվել է որպես «պետական գաղտնիքի բացահայտում և հանցագործություն թուրքական պետության դեմ», ուստի՝ Ազգային անվտանգության խորհրդի արտահերթ նիստի անցկացման լուրերի հերքումը իրականում զրոյական արդյունավետություն ունեցավ: Ավելին՝ Թուրքիայի նախագահ Ա. Գյուլը հայտարարեց, որ այդ քննարկումն իր հանձնարարությամբ է եղել՝ հնարավոր բոլոր սցենարները վեր հանելու նպատակով: Ձայնագրության բովանդակության իսկությունն արդեն պաշտոնապես հաստատվեց:

Ձայնագրության տարածման շարժառիթներն ու բուն բովանդակությունը կարելի է դիտարկել մի քանի տեսանկյունից: Կրկին օրակարգում է հայտնվում թուրքական ներքաղաքական օրակարգն արդեն իսկ մեծամասամբ ձևավորող Գյուլենի և Էրդողանի միջև ամիսներ առաջ սկսված սուր դիմակայության գործոնը կամ այլ խոսքերով՝ «զուգահեռ» ու «լեգիտիմ պետության» կատաղի հակամարտությունը՝ այն էլ ընդամենը մեկ օր հետո Թուրքիայում կայանալիք տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրությունների ֆոնին: Հենց այս համատեքստում ձայնագրությունների հրապարակումը, թվում է, թե վերջին կործանարար հարվածն էր արդեն իսկ «սուլթան» հորջորվող Էրդողանին և նրա գլխավորած կառավարությանը ընտրությունների շեմին, որը կարող է ուղղակի վտանգել առանց այլն էլ Թուրքիայի վարչապետի՝ սկանդալներով հագեցած նախընտրական ողջ քարոզարշավի ջանքերը:

Թուրքիայի ներքաղաքական գործընթացներին հատուկ, սակայն այս ձայնագրության հրապարակմամբ ավելի տարօրինակ հարթության վրա դրվեց այն հանգամանքը, որ այս երկրում նույնիսկ պետական կարևորության նման բարձր մակարդակով գաղտնի քննարկումները չեն վերահսկվում և նույնպես ենթակա են գաղտնալսման: Էրդողանը վերջին շրջանում մշտապես լուրջ խնդիրներ ուներ երկրի անվտանգության համակարգի վերահսկման հետ կապված, մինչդեռ «պետական գաղտնի ծրագիրը» բացահայտող վերջին ձայնագրության հրապարակումը ի ցույց է դնում նրա բացարձակ անկարողությունն այս հարցում, իսկ «Գյուլենի ականջները Թուրքիայում ամենուր են»…Պարզվում է, որ Դավութօղլուի գրասենյակը հնարավոր է մեկ տարուց էլ ավել գաղտնասլվել: Դա են հաստատել ձայնագրության տարածումից հետո սենյակում իրականացված որոնողական ուսումնասիրությունները: Չի բացառվում, որ սրան հետևեն Դավութօղլուի մասնակցությամբ տարածաշրջանային ու միջազգային քաղաքականության վերաբերյալ թուրքական տարբերակով իրականացված քննարկումների նմանատիպ այլ ձայնագրություններ: Թուրքական «Վիկիլիքսն» առջևում է:

Մյուս կողմից` վերոնշյալ ձայնագրությունը տարածվեց Թուրքիայի ԱԳՆ-ի պաշտոնական հայտարարությունից ընդամենը մեկ օր անց, երբ Անկարան արտաքին գերատեսչության մակարդակով պաշտոնապես ի լուր աշխարհի վստահեցնում էր, որ Քեսաբի դեմ իրականացված հարձակումներին Թուրքիայի կողմից որևէ աջակցություն չի եղել, մինչդեռ նույնիսկ որոշ թուրք քաղաքական գործիչների և լրատվամիջոցների կողմից սիրիական ճգնաժամի սկզբից ի վեր այս երկրի ակտիվ ներգրավվածության մասին հայտարարություններն ու հրապարակումները, այդ թվում նաև ահաբեկիչների սպառազինման վերաբերյալ, հաստատվեցին հենց նույն ԱԳՆ շենքում տեղի ունեցած գաղտնի ձայնագրության անհերքելի փաստերով: Դրանից դեռևս երկու օր առաջ Թուրքիայի խորհրդարանի պատգամավոր, ընդդիմադիր Ժողովրդահանրապետական կուսակցության անդամ Մեհմեթ Ալի Էդիփօղլուն ներկայացրել էր իր դիտարկումները Քեսաբի դեմ հարձակման վերաբերյալ, ով այցելել էր թուրք-սիրիական սահման, տեղում ծանոթացել իրավիճակին և բացահայտել պաշտոնական Անկարայի աջակցության փաստերը Քեսաբի դեմ հարձակման ծրագրման ու աջակցության հարցում: Նրա իսկ կողմից ներկայացված փաստերը դեռ վաղօրոք արդեն բացահայտել էին տարածված ձայնագրության որոշ դրվագներ:

Ձայնագրության մեջ Թուրքիայի Ազգային հետախուզական կազմակերպության տնօրեն Հ. Ֆիդանը նշում է դեպի Սիրիա մեծ քանակությամբ սպառազինության մատակարարումների մասին: Դեռևս հունվարին էր, երբ ժանդարմերիայի կողմից Ադանայում կանգնեցվում և խուզարկվում են դեպի Սիրիա շարժվող բեռնատարները, որոնք նույն Ֆիդանի հանձնարարությամբ, պետական գաղտնի պլանների համաձայն զենք-զինամթերք էին փոխադրում Սիրիա` ապստամբների ու տեղի թուրքոմանների համար, այն թուրքոմանների, որոնք ակտիվ դեր են ունեցել Քեսաբի դեմ հարձակման գործողության ընթացքում: Իրականում գրեթե ապացուցված պետք է համարել, որ հենց այդ կամ նմանատիպ մեկ այլ քննարկման արդյունքում էլ պետք է ծնված լիներ Քեսաբի դեմ հարձակման անմարդկային ծրագիրը, իսկ «Շահ Սուլեյմանի» դամբարանի պաշտպանության պատրվակով թուրքական ռազմական ներխուժումը թողնվել է որպես պահեստային կամ այլընտրանքային տարբերակ: Ձայնագրության մեջ Թուրքիայի արտգործնախարար Ա. Դավութօղլուն նշում է, որ «Շահ Սուլեյմանի» դամբարանի խնդրի լուծման հարցում Թուրքիան ձեռնարկել է կամ ավելի ճիշտ սպառել է դիվանագիտական բոլոր միջոցները, իսկ Ֆիդանն էլ առաջարկում է անհրաժեշտության դեպքում «իր մարդկանց ուղարկել Սիրիա` պայթյուններ կազմակերպելու դամբարանի տարածքում», որին էլ կհետևի թուրքական ներխուժումը:

Այս համատեքստում այլևս ակնհայտ է, որ պաշտոնական Անկարայի ցանկացած հայտարարություն չպետք է լուրջ ընդունվի միջազգային հանրության կողմից: Թուրքիայի ներկա վարչախումբը հետևում է բոլորովին այլ «խաղի կանոնների», որի հիմքում դրված է դեմագոգիան, սադրանքը և դավադրությունը կամ հենց Ֆիդանի ձևակերպմամբ` «պատրվակների և հիմնավորումների» ագրեսիվ քաղաքականությունը: Ձայնագրության տեսքով վերջին «իրեղեն ապացույցն էլ» անհերքելիորեն փաստում է, որ Թուրքիան ցանկացած ժամանակ իր հարևանների նկատմամբ կարող է գտնել անհրաժեշտ «պատրվակներ և հիմնավորումներ»՝ փորձելու իրականացնել ձայնագրությունում քննարկված «սիրիական սցենարը»:

Կա հենց թուրքական մի ասացվածք՝ «պատերազմի համար առիթ կարող է լինել նաև հարևանի սատկած ձիու պայտի մեխը»: Ահա և Դավութօղլուի «զրո խնդիր հարևանների հետ» հայեցակարգի «իրական» բովանդակությունը, հայեցակարգ, որը, ինչպես փաստում է իրականությունը, չունի նույնիսկ «սատկած ձիու պայտի մեխի» արժեք:

Panorama.am