Անին դիմակայում է ժամանակին

Լորա Սարը

Մարտի 21-ին ՀԱՅՃԱՐ-ը (Հայ ճարտարապետների և ճարտարագետների միություն) Սուրբ Վարդանանց եկեղեցու «Նազար Շիրինօղլու» սրահում կազմակերպված քննարկման ժամանակ ներկայացրեց Անիի Սուրբ Փրկիչ եկեղեցու և Մայր տաճարի պահպանման և վերանորոգման համար նախատեսվող ծրագրերը:

Վերականգնող ճարտարապետ Յավուզ Օզքայան, ով մասնակցում է Անիում իրականացվող ծրագրերին, իր զեկույցի ժամանակ տեղեկություններ հաղորդեց ոչ միայն Սուրբ Փրկիչ եկեղեցում և Անիի Մայր տաճարում ընթացող վերականգնողական աշխատանքների, այլև Անիի պատմության, ցայսօր կատարված վերանորոգման և 2006 թ. սկսած` Մշակույթի նախարարության հսկողությամբ կատարավող աշխատանքների վերաբերյալ:

Օզքայան, խոսելով Անիի վիճակի մասին` նախքան վերանորոգումը, ասաց. «Որպեսզի Անիում դարեր շարունակ մարդկանց ձեռքերով ավերված, ինչպես նաև ուժեղ երկրաշարժեր տարած, սակայն կանգուն մնալ հաջողած, չափազանց դյուրաբեկ հուշարձանները շարունակեն կանգուն մնալ, անհրաժեշտ է բազմակողմանի ուսումնասիրություններ կատարել, փաստագրել դրանք: Այդ հուշարձանները մասնակի կամ ամբողջական ավերածությունից փրկելու համար անհրաժեշտ է շատ աշխատել և ուսումնասիրել»:

2006-2009 թթ. Անիի Տիգրան Հոնենց եկեղեցու և Մանուչեհր մզկիթի պահպանման նախագծերում աշխատած Օզքայան այս նախագծերն ավարտելուց հետո սկսել է մասնակցել նաև Սուրբ Փրկիչ եկեղեցու և Սուրբ Գրիգոր Աբուղամրենց եկեղեցիների պահպանման ուղղությամբ կատարվող աշխատանքներին: Այս նախագծի շրջանակում նա նոր կյանք է հաղորդել Բագրատունյաց պալատին, որտեղ 1999 թ. անհաջող «վերանորոգում» էր կատարվել:

2010 թ. Համաշխարհային հուշարձանների հիմնադրամի մասնագետների և Մշակույթի նախարարության կողմից ստորագրված արձանագրությունների շրջանակում և ամերիկյան դեսպանատան ֆոնդի աջակցությամբ` Սուրբ Փրկիչ եկեղեցում և Անիի Մայր տաճարում 2012 թ. ի վեր տարբեր աշխատանքներ են կատարվում: Օզքայան հայտնեց, որ Մայր Տաճարի նախագիծն ավարտվել է, իսկ Սուրբ Փրկիչ եկեղեցում բավականին բարդ աշխատանքներ են տարվում:

Անիում առաջին աշխատանքները

Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի կողմից գործուղված Նիկոլայ Մառի գլխավորած պատվիրակությունը, որի կազմի մեջ ընդգրկված էին հնագետներ, լուսանկարիչներ, նկարիչներ և ճարտարապետներ, 1892-94 թթ. և 1904-1917 թթ. հավաքել է Անիի վերաբերյալ առաջին տեղեկությունները՝ պեղումներ, փաստագրություն, տապանագրերի ամբողջական թարգմանություն: 1965 թ. Անիում Քեմալ Բալքանի և Օրհան Սյումերի սկսած հետազոտական աշխատանքները 1988-2006 թթ. շարունակվել են Բեյհան Քարամաղարալըի ղեկավարությամբ: Հյուսիսային պարսպի պատերի և պալատի անտեղի վերանորոգումը ևս այդ թվականին է կատարվել: 2006 թ. Անին դադարել է լինել ռազմական գոտի՝ անցնելով Մշակույթի նախարարության հսկողության տակ:

Սուրբ Փրկչի վիճակագրությունը վտանգավոր է

Օզքայան Սուրբ Գրիգոր Աբուղամրենց եկեղեցու վերաբերյալ նշեց. «Եթե թողնեք, մեկ դար էլ կանգուն կմնա, սակայն նույնը չեմ կարող ասել Սուրբ Փրկիչ եկեղեցու վերաբերյալ»: Սուրբ Խաչի մասունքը պահպանելու համար 1035 թ. կառուցված եկեղեցին աշխարհում վիճակագրության տեսանկյունից ամենավտանգավոր վիճակում հայտնված կառույցներից մեկն է: 1130-ական թթ. գոյացած ճաքի արդյունքում եկեղեցու արևելյան հատվածը 1957 թ. ամբողջությամբ փլուզվել է: Կանգուն մնացած մյուս կեսը` մի քանի ճաքերով, դեռևս պայքարում է:

Աշխատակազմը պեղումները և գույքային աշխատանքներն ավարտին հասցնելուն պես շտապ կանխարգելիչ քայլեր է ձեռնարկել, իսկ առաջիկա երեք տարվա ընթացքում շարունակելու է ամրացման աշխատանքները: Երբ նկատել են, որ փլուզման կետի արևմտյան պատի աստիճանի տեղը դատարկ է և արևմտյան հատվածում գտնվող աստիճանի ներսի պատը, որոշ քարեր և տապանագրի մի մասը փլուզման եզրին են, ժամանակավոր կարկասով ամրապնդել են, սակայն աչքի առաջ ունենալով այն հնարավոր տարբերակը, որ այս բաժանումը կարող է ավելի մեծ փլուզման հանգեցնել, պողպատե ամրակներով են ամրացրել, որպեսզի կառույցը այս ձմեռն էլ անցկացնի:  

Քննարկումների առիթ է տվել տաճարի գմբեթը

989 թ. ճարտարապետ Տրդատի` գոթական ոճով կառուցած Անիի Մայր տաճարի գմբեթի վերանորոգման նախապատրաստությունները սկսված են, գմբեթ, որ փլուզվել էր 1319 թ. տեղի ունեցած երկրաշարժի ժամանակ: Օզքայան և իր աշխատակազմը, օգտվելով Մառի անձնակազմի անդամ Թորոս Թորամանյանին պատկանող մի խումբ փաստաթղթերից և Կարսի թանգարանում գտնվող մի հուշարձանից, որը ենթադրվում է, որ բնութագրում է տաճարի գմբեթը, նախագծել են մի գմբեթ: Օզքայան նշեց, որ տաճարում ևս իրականացնելու են պեղումներ, գույքագրում, տանիքը մաքրելու են, տաճարի արևտյան և հարավային պատերի միջև առաջացած ճեղքը կարկասով ժամանակավորապես ամրացնելու, տանիքի կղմինդրերը, ինչպես որ հարկն է, փոխելու և փլուզմը կանխարգելող միջոցներ են ձեռնարկելու: Այնուհետև հավելեց, որ անցած օգոստոսին սկսված և կարճ ժամանակում ավարտված պեղումների ընթացքում նկատել են, որ տաճարի հարավային հատվածում գտնվող գերեզմանոցի քարերը լուրջ ձևախեղման են ենթարկվել: Այս ուսումնասիրության արդյունքը հիմք է տալիս ենթադրել, թե ինչպես է գմբեթը փլուզվել: 

lorasari@agos.com.tr

http://www.agos.com.tr/haber.php?seo=ani-zamana-direniyor&haberid=6875

Թարգմանեց Անահիտ Քարտաշյանը

Akunq.net