Տեղահանված հայերից մնացել են 41 հազար 117 դատարկ տներ

    Մուրադ Բարդաքչը

 

   

   

   

  

Թալեաթ փաշայի փաստաթղթերի մեջ գտնվում է նաև տեղահանված հայերից մնացած անշարժ գույքերի ցուցակը: Համաձայն Թալեաթ փաշայի հրամանով Վերաբնակեցման, աշիրեթների և գաղթականների վարչության պատրաստած աշխատության` 18 վիլայեթի և սանջակի բաժանված հայկական ունեցվածքի թիվը եղել է 41 հազար 117, իսկ բնակչության հաշվարկները ցույց են տալիս, որ Սվաս վիլայեթում, որտեղից ամենաշատ թվով հայեր են գաղթեցվել, 1914 թ. բնակվել են 141 հազար հայեր, մինչդեռ 1915 թ. վերջում այստեղ մնացել է ընդանեբը 8 հազար 97 հայ: 

Բազմաթիվ բախումների և ռազմաճակատում կռվող բանակի վրա թիկունքից հարձակման բեմահարթակ դարձած Էրզրումում, Բիթլիսում, Վանում, Դիարբեքիրում, Տրապիզոնում և Էլազիգում ընդհանուր թվով 471 հազար 928 հայերը` բոլորն էլ տարբեր վայրեր են տեղափոխվել. այս քաղաքներում մի հայ անգամ չի թողնվել: 

Մեծ վեզիր (սադրազամ) Թալեաթ փաշայի հրամանով 1915 թ. տեղահանությունից հետո Ներքին գործերի նախարարության կազմում գործող Վերաբնակեցման, աշիրեթների և գաղթականների վարչության պատրաստած վերջնական ցուցակներում գտնվում են տեղահանված հայերից մնացած անշարժ գույքի ցուցակների քաղվածքները: 

Քաղվածքներում` վիլայեթների անշարժ գույքի ցուցակների ճիշտ ներքևում, ցույց է տրված սրանց բաշխումը` ըստ գավառների: Հաջորդ սյունակում տեղ են գտել հայերին պատկանող հանքավայրերի արտոնությունների և դարձյալ նրանցից մնացած կալվածքների մասին տվյալները, Հունաստան փախած հույների թողած անշարժ գույքը: 

Այսօր հրապարակում եմ տեղահանությունից հետո հայերից մնացած դատարկ տների ցուցակը: Համաձայն Թալեաթ փաշայի հրամանով Վերաբնակեցման, աշիրեթների և գաղթականների վարչության կազմած աշխատության` 18 վիլայեթի և սանջակի բաժանված հայկական տների թիվը կազմել է 41 հազար 117: 

Իսկ «Տեղահանության՝ նահանգ առ նահանգ բաժանումը» խորագրով բաժնում նշված է տեղահանությունից առաջ և հետո հինգ բնակավայրերում ապրած հայ բնակչության թվաքանակը:

ԱՆԿԱՐԱՅԻ ՆԱՀԱՆԳ   (Տեղացի հայեր` 12 766)
Ոչ տեղացի հայեր	Վայրը, ուր եկել են	Ոչ տեղացի հայերի ընդհանուր թիվը	Ընդհանուր թիվը	1914 թ. բնակչությունը
257	Կայսերի (Կեսարիա)	410	13176	44661
18	Ստամբուլ
1	Եգիպտոս
5	Էրզրում (Կարին)
74	Սվաս (Սեբաստիա)
5	Հյուդավենդիգար
3	Վան
3	Դիարբեքիր(Տիգրանակերտ)
2	Բիթլիս (Բաղեշ)
6	Մամուրեթ-ուլ Ազիզ /Խարբերդ/
1	Տրապիզոն
3	Իզմիթ
8	Նիղդե
1	Կովկաս (ռուսական)
3	Քենգիրի
20	Էսքիշեհիր

ԿԱՅՍԵՐԻԻ ԳԱՎԱՌ  (Տեղացի հայեր` 6650)
Ոչ տեղացի հայեր	Վայրը, ուր եկել են	Ոչ տեղացի հայերի ընդհանուր թիվը	Ընդհանուր թիվը	1914 թ. բնակչությունը
87	Անկարա	111	6761	47974
21	Սվաս
1	Ստամբուլ

ՄԱՐԱՇԻ ԳԱՎԱՌ (Տեղացի հայեր` 6115)
Ոչ տեղացի հայեր	Վայրը, ուր եկել են	Ոչ տեղացի հայերի ընդհանուր թիվը	Ընդհանուր թիվը	1914 թ. բնակչությունը
20	Ամասիա	198	6313	27306
13	Սվաս
163	Էրզրում
2	Մամուրեթուլազիզ /Խարբերդ/

ՍԻՐԻԱՅԻ ՆԱՀԱՆԳ  (Տեղացի հայեր` 0)
Ոչ տեղացի հայեր	Վայրը, ուր եկել են	Ոչ տեղացի հայերի ընդհանուր թիվը	Ընդհանուր թիվը	1914 թ. բնակչությունը
11273	Ադանա	9409	39409	0
16018	Հալեպ
2683	Կեսարիա
20	Այդըն
677	Ադրիանապոլիս
761	Էրզրում
598	Դիարբեքիր
726	Հյուդավենդիգար
585	Մամուրեթուլազիզ /Խարբերդ/
15251	Կոնյա
1744	Սվաս
1234	Անկարա
128	Եդեսիա
797	Իզմիթ
2	Ջանիկ
128	Քարեսի
129	Քալա-ի Սուլթանիյե
113	Էսքիշեհիր
419	Քարահիսար-ի Սահիբ
128	Նիղդե
24	Բիթլիս
9	Երուսաղեմ
13	Ստամբուլ
40	Տրապիզոն
54	Բոլու

ԱՎԱՍԻ ՆԱՀԱՆԳ  (Տեղացի հայեր` 8097)
Ոչ տեղացի հայեր	Վայրը, ուր եկել են	Ոչ տեղացի հայերի ընդհանուր թիվը	Ընդհանուր թիվը	1914 թ. բնակչությունը
364	Տրապիզոն	948	9045	141000
235	Էրզրում
113	Կայսերի
128	Ջանիկ
63	Մաուրեթուլազիզ /Խարբերդ/
24	Յոզգաթ
1	Այդըն
3	Սելանիկ
1	Կոնիա
5	Ստամբուլ
1	Դիարբեքիր
1	Ադրիանապոլիս
2	Կաստամոնու
7	Չորում

Սվաս նահանգում, որտեղից ամենամեծ թվով հայերն են տեղահանվել, 1914 թ. ապրել է 141 հազար հայ, իսկ 1915 թ. տեղահանություններից հետո մնացել է միայն 8 հազար 97-ը: Իսկ ինչպես պարզ է դառնում մեկ այլ ցուցակից, հաճախակի բախումների և ռազմաճակատում կռվող բանակի վրա թիկունքից հարձակման բեմահարթակ  դարձած Էրզրումում, Բիթլիսում, Վանում, Դիարբեքիրում, Տրապիզոնում և Էլազիգում ընդհանուր թվով 471 հազար 928 հայերը բոլորն էլ տարբեր վայրեր են տեղափոխվել, այս քաղաքներում մեկ հայ անգամ չեն թողել: 

Նորից պարզաբանեմ, թե ինչպես են ընթերցվում բնակչության ցուցակները. նահանգի և գավառի անվանումների անմիջապես ներքևում նշված «Տեղացի հայեր» գրառումը ցույց է տալիս տվյալ կենտրոնում տեղահանության վերջում մնացած հայերի թիվը: «Օտար հայեր» հատվածը ցույց է տալիս այլ վայրերից տվյալ կենտրոն տեղափոխված հայերի թիվը, իսկ «Ընդհանուր գումար» գրառումը`տեղահանությունից հետո այնտեղ մնացած հայերի թիվը: Ամենավերջին սյունակում ներկայացված է նույն շրջանում տեղահանությունից մեկ տարի առաջ բնակված հայերի թիվը: 

Հույների տեղահանությանը խոչընդոտեց Ռահմի բեյը  

Իթթիհադական, Իզմիրի նահանգապետ Ռահմի Բեյը, ում 1918 թ. անգլիացիները որպես «պատերազմական հանցագործ» վտարել էին Մալթա, բանտի կենտրոնում մանդոլին էր նվագում:   

Միություն և առաջադիմության կարևոր դեմքերից մեկը` Ռահմի Բեյը, իր կուսակցության՝ իշխանության գալուց հետո նշանակվում է Իզմիրի նահանգապետ: Ամենահարուստ մաքսատները գտնվում էին Իզմիրում: 

Ստորև ներկայացվում է Ռահմի Բեյի` 1919 թ. մայիսի 28-ին Ներքին գործերի նախարարությանն ուղարկած բավականին երկար հեռագրի մի մասը, որը վեր է ածվել ժամանակակից թուրքերենի: Ռահմի Բեյի փաստաթղթերը հայթայթել եմ նրա թոռ, իմ լավ ընկեր Մելեքշահ Արսլանից: 

«Սա մեզ սազական չէ»  

Նախարարությունը որոշում է կայացրել անվտանգության հիմնավորմամբ տեղափոխել Ֆեթհիյեի ու Ալանիայի միջև ընկած շրջաններում ապրող ոչ մուսուլմաններին և երկաթուղիների շրջակայքոմ բնակվող հույներին: Նախարարությունը Ռահմի Բեյից պահանջում է մի նոր տեղահանություն սկսել: Իսկ Ռահմի Բեյը պատասխան հեռագրում գրում է հետևյալը. «Այս մարդիկ մեզ ոչ մի վատություն չեն արել: Հետևաբար նրանց տեղահանելուց որևէ օգուտ չեմ տեսնում: Նմանատիպ գործերը կառավարությանն ընդհանրապես պատիվ չեն բերում:  

… Եթե Ֆեթհիյեի և Ալանիայի միջև ընկած շրջաններում բնակվողներին… ընդգրկենք 3-4 օրվա տարածության մեջ, անընդհատ կբախվենք դիմումների և բողոքների հետ, իսկ դա բավարար կլինի բացված վերքերը փորփրելու համար: 

… Ես կողմնակից եմ, որ շրջանի բնակչությանն այլ շրջանններում տեղավորեն կամ իրենց վայրերից ընդհանրապես չտեղահանեն: Իսկ երկաթուղիների շրջակայքում բնակվող հույները պատերազմն սկսվելուց ի վեր որևէ վատություն չեն արել, և դրա հավանականությունն էլ չկա: Հետևաբար նրանց տեղահան անելուց որևէ օգուտ չեմ տեսնում»: 

«Եթե անհրաժեշտ լինի, կճնշենք» 

Ճիշտ է, որ տանտերերին, որոնց գույքը ցանկացել են բռնազավթել, հենց այս պատճառով են ցանկացել տներից հանել, սակայն նման նախաձեռնության մեջ էլ նյութական ու հոգևոր վնասներ կան և ոչ մի օգուտ չի բերել: … Քանի որ օսմանյան կառավարությունը մեր ապագայի դեմ ոտնձգություն կատարողների գլուխը ճզմելու ուժ ունի, նման մեթոդների կարիք չկա:  

…Պարո’ն, ներկայացնում եմ իմ անզոր խոհերը:  

28.05.1918, Ռահմի 

Օրհան Փամուկի ասածները մինչ այդ ասել էր տասնապետ Հալիդեն (Հալիդե Էդիփ Ադըվարը)   

Թուրքական վիպագրության նշանավոր դեմքերից Հալիդե Էդիփը Առաջին աշխարհամարտի տարիներին իշխող Միություն և առաջադիմություն կուսակցության առաջնորդներից ոմանց հետ մտերիմ է եղել, իսկ ոմանցից էլ հեռու է պահել իրեն, անգամ ընդդիմադիր է եղել նրանց:   

Գնաց Սիրիա  

1917 թ. հենց սկզբում որպես բանակի հրամանատար այդ ժամանակ Դամասկոսում գտնվող ռազմածովային նախարար Ջեմալ փաշայի հրավերով Սիրիա մեկնած Հալիդե Էդիփը ձգտել էր բարելավել Դամասկոսի և Բեյրութի օրիորդաց դպրոցներն ու որբանոցները և մտերմացել այստեղ աքսորված հայերի հետ: 

Ստորև ներկայացվում են Ազատագրական պատերազմի տարիների «Հալիդե Տասնապետը» եղած Հալիդե Էդիփ Ադըվարի` 1917 թ. մարտի 1-ին Ստամբուլ` ֆինանսների նախարար Ջավիդ բեյին ուղարկած երկար նամակից  որոշ հատվածներ: Այս նամակն ընթերցելիս չպետք է մոռանալ Հալիդե Էդիփի ըմբոստ բնավորության մասին, պետք է հիշել, որ  մեր օրերում ևս որոշ գրականագետներ նման խոսքեր են ասում: 

«Հարգելի’ Ջավիդ բեյ 

… Շատ եմ սիրում Սիրիան և սիրիացիներին: … Ըստ էության այս երկիրն այս օրերին ողբալի վիճակում է: Նրանց տառապանքի մեջ մի խորը և ճնշված բան կա: Հատկապես հայերը. այստեղ ապրելու իրավունք ստացած մի խումբ դժբախտ հայեր կան, որոնք երդվում են բացառապես Ջեմալ փաշայի թանկագին գլխով  և Ալլահով: Դպրոցին կից մի շենքում բազմաթիվ հայեր կան: Անապատներում խոտ ուտելով`  ստամոքսները փքվելուց հետո, ոմանք՝ մորը, ոմանք՝ հորը, շատերն էլ իրենց երեխաներին կորցնելուց հետո այստեղ են ընկել: Ավելի ճիշտ` Ջեմալ փաշան է այստեղ բերել:  Քաղաքապետարանը մի քիչ ուտելիք է տալիս, ապրում են… Ես հատկապես զբաղվում եմ երեխաներով և կանանցով: …Դրսից մի 12 տարեկան հայ աղջիկ եկավ, ում մայրը սովից մահացել էր, իսկ հորը իր աչքի առաջ սպանել էին, ապաստան գտավ… Մեծ աչքերը բացած` շուրջս էր պտտվում, պատեհ և անպատեհ ձեռքս համբուրելով` լալիս: Այգում տեղի է ունենում նաև մեկ այլ դժբախտություն: …Հանկարծակի խոսելու կարողությունը կորցրած մի դժբախտ չի կարողանում տեղեկանալ, թե մյուս որդին ու ընտանիքը ուր են ընկել:   

Ոտաբոբիկ, աչքերում` կսկիծ, անդադար նշաններով գոռում է իր ողբերգության մասին: Երբեմն, գիշերները որդեկորույս կնոջ նման գլուխն ափերի մեջ առած, հարվածում, հարվածում է: Ցերեկները գրելիս երբեմն ուզում եմ հեկեկալ: Վազում եմ պատուհանի մոտ, ներքևում` այգում, ձեռքերը թափահարում են: … Ահա նրանցից հազարավոր, հարյուրավորները կան: Որբանոցները լի են դժբախտ, կիսաքաղցած երեխաներով, ովքեր կորցրել են այն ամենը, ինչը կյանքում այլևս երբեք չի վերադարձվի:  

«Բոլորը լալիս էին» 

Հայերն ինձ ասում են. «Երկու ամիս է, ինչ քուններս փախած` սպասում ենք, որ Սիրիա գաս: Մեզ համար մի բան արա: Աշխարհում մեկ Ջեմալ փաշային, մեկ էլ քեզ ենք սիրում»: Ես ի՞նչ կարող եմ անել: Ամենուր, ուր գնում եմ, ինձ ցույց են տալիս բացարձակ աղքատության տեսարաններ և լալիս: Դամասկոսում  հին և նեղ փողոցներում  ինձ մի ժամ ուղեկցելուց  հետո մի վայր տարան, որտեղ կին ու տղամարդ խոսեցին, խոսեցին և հանկարծ շատ պինդ թվացող մի տղամարդ, գլուխն ափերի մեջ առած, սկսեց հեկեկալ: Անընդհատ այդպես է: … Եթե ես կարողանայի իմ կյանքով վճարել այս վատ և տգեղ բաների համար, կվճարեի, սակայն իմ կյանքն ի՞նչ է որ… ոչինչ, այն էլ շատ փոքր ու ծիծաղելի ոչինչ: 

Հալիդե Էդիփ» 

  

[email protected]   

http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/4310468.asp?yazarid=28&gid=61