Հարություն ամիրա Պեզճյան

Ամեն տարի Սուրբ Զատիկի տոնին Սուրբ Աստվածածին Աթոռանիստ Մայր Եկեղեցիում մատուցվող պատարագից հետո հիշատակի արարողություն է արվում Հարություն ամիրա Պեզճյանի՝ եկեղեցական համալիրում գտնվող գերեզմանի մոտ, իսկ կիրակի օրը նրա իսկ նախաձեռնությամբ կառուցված Գումգափուի Սուրբ Հարություն եկեղեցու տոնակատարությունների ժամանակ շարունակվում են հիշատակի արարողությունները։

Պատրիարքական Աթոռի «Լրաբեր» լրատուն այդ առիթով հիշատակում է Հարություն ամիրա Պեզճյանին և նրա մասին տեքստը կրկին ներկայացնում է ձեր դատին։ Ստորև ներկայացնում ենք Պատրիարքական Աթոռի միաբաններից Հովակիմ Աբեղայ Սերովբյանի՝ նախկինում գրած և տարիներ առաջ « Dünden bugüne İstanbul Ansiklopedisi  (Հնուց մինչ օրս Կոստանդնուպոլսի մասին հանրագիտարան)»-ում (Մշակույթի նախարարության և Պատմության հիմնադրամի համատեղ հրատարակություն, Ստամբուլ, 1994, հատոր 2, էջ 223-224), իսկ հետո « Yaşamları ve yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi (Օսմանցիների կյանքի և ստեղծագործությունների վերաբերյալ հանրագիտարան)»-ում («Յափը Քրեդի» մշակույթի և արվեստի հրատարակչություն, Ստամբուլ, 1999, հատոր առաջին, էջ 321-322) «Վաղարշակ Սերոբյան» ստորագրությամբ հրատարակած Հարություն ամիրա Պեզճյանի կենսագրությունը։

Այս կապակցությամբ կցանկանանք հիշեցնել, որ ավելի մանրամասն տեղեկություններ ստանալ ցանկացողները կարող են օգտվել Պատիրարքության կողմից հրատարակված «Հարություն ամիրա Պեզճյան» վերնագրով գրքից։

Լրաբեր

Հարություն Պեզճյան

(Հունվարի 3, 1834 թ․, Ստամբուլ, Յենիգափու։ Ապրիլի 10, 1771 թ․ Ստամբուլ, Օրթաքյոյ)

Գազազ Արթին կամ Արթին Ամիրա Պեզճյան։ Սուլթանական գանձարանի պատասխանատու, հայրենասեր, Սուլթան Մահմուդ Երկրորդի խորհրդականը․

Նա նախնական կրթությունը ստացել է Գումգափուի հայկական կրթարանում՝ Մայր վարժարանում (ապա Պեզճյան մայր վարժարան), որն ավարտելուց հետո սկսել է հոր հետ մետաքսի առևտրով զբաղվել։ Այդ պատճառով էլ ստացել է Գազազ մականունը։ 1802 թ․ մետաքսի առևտրի մենաշնորհը վերցրած Տյուզյան ընտանիքի հետ աշխատելիս ծանոթացել է օսմանյան պալատականների հետ։ Նա դարձել է Մահմուդ Երկրորդի ֆինանսական և անձնական խորհրդականը և մոտ ընկերը։ Նա արքունիքում դարձել է հայկական համայնքի ներկայացուցիչը։

1807 թ․ մայիսի 28-ին Քաբաքչը Մուստաֆայի ապստամբության ժամանակ ենիչերիները որոշում են ազգային փոքրամասնություններից մեկական հարուստի սպանել և թալանել նրա գույքը․ հայերից ընտրում են հացագործապետ Նորատունկյան ամիրային, կաթոլիկ հայերից՝ Հովհաննես Չելեբի Տյուզյանին, հույներից՝ Թոդորաքիին, հրեաներից էլ՝ առևտրական Մուսային։ Դա կանխվում է Պեզճյանի անձնական ջանքերով։

Քարթալում ավերակ վիճակում գտնվող Սուրբ Նշան հայկական եկեղեցին տեսնելուց հետո Հարություն ամիրա Պեզճյանը Տյուզյան ընտանիքի միջնորդությամբ բարեկարգման հրովարտակ է ստանում և անձնական հնարավորություններով վերանորոգում այդ եկեղեցին։ Վերանորոգումը կատարում է Գումգափուի Սուրբ Աստվածածին պատրիարքանիստ մայր եկեղեցու ճարտարապետներից ծագումով հայ Տէվլէթ վարպետ։ Եկեղեցու հետ միասին վերանորոգված հարակից դպրոցը դեռևս կրում է Պեզճյանի անունը։ Նա եկեղեցու այգում կառուցել է տվել նաև մի շատրվան։

Տյուզյանների միջնորդությամբ սուլթանական պալատի գնումների պատասխանատուի պաշտոնը ստանձնած Պեզճյանն իր հեռատեսության շնորհիվ նկատում է պալատի և գանձարանի ֆինանսական վիճակի վատթարացումը և հրաժարական է տալիս։ Խարդավանքների պատճառով Տյուզյան ընտանիքի անդամները ձերբակալվում են։ Այդ ընթացքում պալատական ճարտարապետ Գրիգոր ամիրա Պալյանի միջնորդությամբ գանձարանը հանձնվում է Պեզճյանի վերահսկողությանը։ Դարձյալ Պեզճյանն է փրկում Տյուզյան ընտանիքի՝ մահապատժից մազապուրծ անդամների կյանքը։ Նա էր ղեկավարում նաև կաթոլիկ դարձած հայերի՝ Հայ Առաքելական Եկեղեցու գիրկը վերադառնալու գործընթացը։ 1820 թ․ ապրիլի 18-ին մեծ տոնակատարությամբ կաթոլիկությունից հրաժարված հոգևորականներն ընդունվում են հայ եկեղեցու կողմից։ Երկար բանակցությունների արդյունքում և՛ հոգևորական, և՛ աշխարհական բազմաթիվ կաթոլիկ հայերի վերադարձը Հայ Առաքելական Եկեղեցու գիրկը թեև ուրախությամբ է ընդունվում, սակայն որոշ մարդիկ լավ ընդունելության չեն արժանանում։ Հայ և կաթոլիկ եկեղեցիների միջև կնքված պայմանագիրը ոմանք գնահատում են որպես Հայ եկեղեցու անցում կաթոլիկ եկեղեցու հովանու ներքո, և հատկապես կաթոլիկ մի հոգևորականի հրահրմամբ ժողովուրդի շրջանում տրամադրությունները շիկանում են։ Պատրիարքություն են ներխուժում, ձերբակալություններ են լինում։ Հինգ հոգի գլխատում են։ Ժողովրդի առաջադեմ մարդկանց զանազան վայրեր են աքսորում։ Պեզճյանին աքսորում են Լեմնոս կղզի։ Աքսորից առաջ նրա ներկայացրած հաշիվները գնահատելուց հետո մի փաստաթուղթ են տալիս, որում նշվում էր, որ Գանձարանում իր պաշտոնը հաջողությամբ և ազնվությամբ կատարելու, հաշիվն ամբողջությամբ տալու, չնայած դրան՝ հասարակական շարժումներում ունեցած ծայրահեղական դրսևորման պատճառով այս պատիժը տրվում է որպես զգուշացում։

Չանցած մեկ տարի՝ Պեզճյանը վերադառնում է Ստամբուլ, որտեղ նախ դառնում է Մահմուդ Երկրորդի անձնական դրամատուն և խորհրդականը, իսկ ավելի ուշ՝ կրկին ղեկավարում գանձարանը։  Տյուզյանների դեմ խարդավանքներ կազմակերպած Հալեթ էֆենդին և ազգությամբ հրեա Իսխելը աքսորի ժամանակ խեղդվում են։ Պեզճյանի միջամտությամբ Տյուզյան ընտանիքի՝ աքսորի ենթարկված անդամներին ներում է շնորհվում, և նրանք վերադառնում են Ստամբուլ։

Ռուս-թուրքական պատերազմի հետևանք եղած (1833) վնասը հատուցելու համար Պեզճյանի կողմից կիրառության մեջ մտցված «մետալ» դրամական համակարգի համար Սուլթան Մահմուդ Երկրորդը նրան պարգևատրում է «Թասվիր-ի Հյումայուն» ամենաբարձր կոչումով։

Ազգային փոքրամասնությունների անշարժ գույքի վաճառքի նպատակով ձևավորված Վաքըֆների (հիմնադրամ) համակարգի հեղինակը ևս Պեզճյանն է։ Նա Պատրիարքության շրջանակներում հիմնել է Տնանկների օգնության հիմնադրամ։ Հիմնադրամների նախարար Թահիր էֆենդին 1832 թ․ հրաման է արձակում՝ առ այն, որ ոչ մուսուլման ազգային փոքրամասնությունների հիմնադրամների եկամուտները փոխանցվեն նախարարությանը։ Սակայն Պեզճյանի միջամտության շնորհիվ այդ հրամանը վերացվում է։

Հասարակական միջոցառումների ժամանակ Պեզճյանի կողմից արված նվիրատվությունների հետ մեկտեղ, նա բարեպաշտ լինելով՝ եղել է նաև Պատրիարքարանի (1823), Գումգափուի Աթոռանիստ Մայր Եկեղեցու համալիրի (երեք մեծ ու երեք փոքր եկեղեցի, դպրոց, ավազան, սենյակներ) (1829 թ․) և Օրթաքյոյ շրջանի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու կառուցման և կահավորման ամենամեծ նվիրատուն։ Էյուպի եկեղեցիներն էլ նրա շնորհիվ են վերանորոգվել։ Կայսերական նավաշինարանի մէջ Պետության կողմից կառուցվել էին եկեղեցու չորս պատերն ու կտուրը, իսկ շենքի կառուցումը ավարտին է հասցրել Պեզճյանը․ անհրաժեշտ  կահույքը ևս նա է գնել և հոգևորականի նշանակման համար Աթոռանիստ մայր եկեղեցուն 5000 ղուրուշ տվել։ Եկեղեցին նրա անունով Սուրբ Հարություն է անվանվել։ Պեզճյանը նաև Դարդանելի եկեղեցու շուրջ դարպաս է կառուցել տվել։ Գալիպոլիում կառուցված եկեղեցու համար էլ նվիրատվություն է արել։ Էդիրնեում և Մալքարայում գտնվող եկեղեցիների ունեցած պարտքը փակել է։ Հայկական եկեղեցիներից բացի՝ նա օգնում էր նաև հունական և կաթոլիկ եկեղեցիներին։

Պեզճյանի՝ հոգևոր ոլորտում արած ամենակարևոր գործերից մեկն էլ Երուսաղեմում Հիսուս Քրիստոսի դատարկ գերեզմանի վրա գտնվող Սուրբ Հարության տաճարում Հայ եկեղեցու ամեն օր պատարագ մատուցելու վերաբերյալ սութանական հրովարտակի ապսպրումն  է եղել։

Կրթությանը նույնպես մեծ նշանակություն տվող Պեզճյանը Բեյօղլուում հիմնադրել է օրիորդաց դպրոց (1826)։ Նա է հիմնել նաև Գում Գափուի (1828, ներկայում Պեզճյանի անվան միջնակարգ դպրոց), Սուրբ Առաքելոց Ազգային (1830), Պողոսյան տղաների (1832), Վարվառյանի օրիորդաց (1832), Թոփգափուի Պեզճյան (1832), Էյուպի երկսեռ (1832) դպրոցները։ Նրա սկսած, սակայն ավարտը չտեսած ամենակարևոր կառույցը Քազլըչեշմէում գտնվող Սուրբ Փրկիչ հիվանդանոցն է (1834, Յեդիքուլե ազգային հիվանդանոցը), որն այսօր էլ շարունակում է գործել։

Պեզճյանի ջանքերով և ֆինանսական օժանդակությամբ կառուցվել է Պատրիարքարանի շենքը (1823), հրատարակվել է Պալատցի Գևորգ դպիր Տեր-Հովհաննիսյանի պատրաստած պարսկերենից հայերեն բառարանը և Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության հայերեն բառարանը։

Մահից հետո Պեզճյանը, Սուլթան Մահմուդ Երկրորդի հատուկ հրովարտակով, թաղվել է Գումգափուի Սուրբ Աստվածածին աթոռանիստ Մայր եկեղեցու Սուրբ Հարություն մատուռում։

Պեզճյանը պոլսահայության կողմից դարձել է բարերարության եւ ծառայության խորհրդանիշ։ Նրա գործունեությունը պատմության մեջ է մտել որպես «Պեզճյան ավանդ», իսկ ապրած փառահեղ ժամանակաշրջանը՝ «Պեզճյանի շրջան»։

Աղբյուրներ՝

Պետրոս Կարապետյան, Հիշատակարան հարյուրամյա հոբելյանի առթիվ ազգային անզուգական բարերար երջանկահիշատակ Հարություն ամիրա Պեզճյանի՝ մեծանուն հիմնադիր Գումգափըի Պողոսյան-Վարվառյան երկսեռ վարժարանի, Ստամբուլ, 1933, էջ 17-40;

Ավետիս Պերպերյան, Պատմություն հայոց, Ստամբուլ, 1871;

Հակոբ Վարժապետյան, Հարյուրամյա հոբելյան վերաշինության Պատրիարքանիստ Մայր եկեղեցու Գումգափուի, Ստամբուլ 1928, էջ 35-45; 

Գառնիկ Ստեփանյան, Կենսագրական բառարան, հատոր երեք, Երևան, 1990, էջ 256-257;

Մաղաքիա Արքեպիսկոպոս Օրմանյան, Ազգապատում, հատոր երրորդ, Երուսաղեմ, 1927, սյունակ 3435-3437, գլուխ 2350 եւ 2353;

Հայկական սովետական հանրագիտարան, հատոր իններորդ, Երևան, 1983, էջ 224;

Վահան Կ Զարդարյան, Հիշատակարան, Ստամբուլ, 1912, հատոր երկրորդ, էջ 369-371;

Ստեփան Փափազյանց, Կենսագրություն Հարություն Պեզճյան ազգային անզուգական բարերարի, «Ժամանակ» օրաթերթ, Ստամբուլ, 1863, էջ 1-26;

Գևորգ Փամուքչյան, անտիպ նոթեր։

https://www.facebook.com/TRArmenianPatriarchate/posts/1819911448168730

Թարգմանեց Անի Մելքոնյանը

Akunq.net

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *