Ծպտեալ հայոց ցնցումը եւ դիմադրութիւնը

Թորոնթոբնակ ճարտարագէտ, դաշնակահար եւ հասարակական գործիչ Ռաֆֆի Պետրոսեանի` Թուրքիոյ ծպտեալ հայերու ոդիսականը ուսումնասիրող գիրքի թրքերէն թարգմանութիւնը հրատարակուեցաւ «Փրկիչ» հրատարակչատան կողմէ։ Այս առումով ծաւալուն զրոյց մը ունեցանք Պետրոսեանի հետ։

ԵԴՈՒԱՐԴ ՏԱՆՁԻԿԵԱՆ

Ի՞նչ զգա­ցումներ ու­նիք գրքի թրքե­րէն թարգմա­նու­թեան առ­թիւ։

Այս գիր­քը ան­ցեալ տա­րի անգլե­րէնով հրա­տարա­կուած էր «Կո­միտաս Ինստի­տու­տ»ի կող­մէ։ Այս հրա­տարա­կու­թիւնը բա­ւական լայն ար­ձա­գանգ գտաւ հայ­կա­կան սփիւռքի մէջ։ Գիր­քի շուրջ 60 յօ­դուած­նե­րը կը վե­րաբե­րին Թուրքիոյ հա­յոց, ծպտեալ հա­յերուն եւ վեր­ջերս իր ար­մատնե­րուն վե­րադար­ձող հա­յերուն։ Եր­կար ժա­մանա­կէ ի վեր պա­հան­ջը կը զգա­ցուէր թրքե­րէնի թարգմա­նու­թեան։ Թարգմա­նու­թիւնը կա­տարեց Հայ­րի Զա­ֆէր Քորքմազ, եւ հրա­տարա­կու­թիւնը ստանձնեց «Փրկիչ» հրա­տարա­կու­թիւնը։ Ֆեթ­հի­յէ Չե­թին եւ Թա­ներ Աք­չամ եր­կու նա­խաբա­նով տեղ գտան գրքին մէջ։ Ու­րախ եմ որ այս յօ­դուած­նե­րուն մէջ տեղ գտած մար­դիկ եւս պի­տի կրնան կար­դալ իրենց մա­սին գրո­ւած այս գիր­քը։

Ին­չո՞ւ հա­մար կը գոր­ծա­ծէք «Ծպտեալ հա­յեր» եզ­րը, քա­նի կայ նաեւ «մուսլու­մա­նացած» կամ «մուսլու­մա­նացո­ւած» հա­յեր բա­ցատ­րութիւնները գոր­ծա­ծող­ներ։

Իրա­կանու­թեան մէջ այդ բո­լորը կա­րելի է հո­մանիշ հա­մարել։ 1915-ի ցե­ղաս­պա­նու­թե­նէն փրկո­ւելով թրքա­կան որ­բա­նոց­նե­րու, թուրք կամ քիւրտ ըն­տա­նիք­նե­րու մօտ մուսլու­մա­նացած բազ­մա­թիւ հայ աղ­ջիկներ կամ տղա­ներ կա­յին։ Անոնցմէ մէկ մա­սը իրենց հայ ինքնու­թիւնը գաղտնիք մը ըլ­լա­լով պա­հեց եւ հա­զիւ մա­հուան շե­մին փո­խան­ցեց յա­ջորդ սե­րունդին։ Ցե­ղաս­պա­նու­թե­նէն հա­րիւր տա­րի ետք անոնցմէ ոմանք որո­շեցին վե­րադառ­նալ իրենց հայ ար­մատնե­րուն եւ հա­ղոր­դո­ւիլ հա­յոց լե­զուի, մշա­կոյ­թի եւ հա­ւատ­քի հետ հա­ղոր­դո­ւելու։

Գրքիս մէջ կը պատ­մեմ անոնք դէ­պի այս ուղղու­թեան մղող գոր­ծօննե­րը մատ­նանշել եւ նաեւ նշել իմ հա­մեստ դե­րակա­տարու­թիւնը։ Այդ գոր­ծօննե­րու շար­քէն են Տիար­պէ­քիրի Սուրբ Կի­րակոս եկե­ղեց­ւոյ վե­րաշի­նու­թիւնը, այդ քա­ղաքին մէջ Հրանդ Տինք Հիմ­նարկին կազ­մա­կեր­պած մի­ջազ­գա­յին բա­նախօ­սու­թիւնը, ապա եկե­ղեց­ւոյ շրջա­փակին մէջ կա­յացած զան­գո­ւածա­յին նա­խաճա­շերը եւ այլ ըն­կե­րամ­շա­կու­թա­յին մի­ջոցա­ռումնե­րը, Տիար­պէ­քիր եւ Տէր­սի­մի մէջ կա­յացած հա­յերէ­նի դա­սըն­թացքնե­րը եւ դէ­պի Հա­յաս­տան կա­յացած հա­ւաքա­կան շրջա­գայու­թիւննե­րը։

Ըստ ձեզ Թուրքիոյ մէջ ի՞նչ թիւ կը կազ­մեն ծպտեալ կամ իս­լա­մացած հա­յերը։

Դժո­ւար հար­ցում մըն է այս։ Եթէ վե­րադառ­նանք 1915 թո­ւին, կարգ մը հե­տազօ­տող­նե­րու հա­մաձայն 200 հա­զար հայ որ­բեր եղած են որ­բա­նոց­նե­րու մէջ։ Տա­րագ­րութե­նէ խու­սա­փելու հա­մար իս­լա­մացած­նե­րու մա­սին ալ կը նշո­ւի 100 հա­զար թո­ւան­շա­նը։ Եթէ նկա­տի ու­նե­նանք, որ Թուրքիոյ բնակ­չութիւ­նը եօթը ան­գամ աւե­լացած է անցնող հա­րիւր տա­րուայ ըն­թացքին, կրնանք են­թադրել 2 մի­լիոնի շուրջ բնակ­չութիւն մը։ Նոյ­նիսկ կա­րելի է յա­ւելել 1894-1896 տա­րեթի­ւերու կո­տորած­նե­րուն հա­ւաքա­բար կրօ­նափոխ եղած բազ­մա­հարիւր գիւ­ղե­րու բնակ­չութիւ­նը եւ դա­րեր առաջ մահ­մե­տակա­նացած համ­շէնցի հա­յերը։ Ան­շուշտ պէտք չէ շփո­թել հայ ար­մատներ ու­նե­նալ եւ ծպտեալ հայ ըլ­լա­լու երե­ւոյթնե­րը։ Անոնցմէ որ­քա­նը կը գի­տակ­ցի իր հայ ծա­գու­մին, որ­քա­նը կը փա­փաքի իր ար­մատնե­րուն վե­րադառ­նալ բո­լորո­վին անո­րոշ է։

Քրտա­կան խնդրի խա­ղաղ եղա­նակով լու­ծո­ւելու ջա­նացո­ւած տա­րինե­րը մուսլու­մա­նացած հա­յերուն հա­մար ալ հա­մեմա­տաբար աւե­լի հան­գիստ շրջան մըն էր։ Այժմ ի՞նչ դժո­ւարու­թիւններ կան։

Այդ շրջա­նը բո­վան­դակ երկրի հա­մար դէ­պի ժո­ղովրդա­վարու­թիւն ըն­թա­ցող ժա­մանա­կահա­տուած մըն էր։ Ափ­սոս որ այժմ աւար­տած է այդ շրջա­նը եւ զգա­լի խտրա­կանու­թիւն մը կը նկա­տուի թուրք եւ սու­ննի չե­ղող­նե­րու հան­դէպ։ Այս շրջա­նին կրկին ծայր առաւ հա­յոց դէմ ատե­լու­թիւնը։ Վե­րանո­րոգո­ւած Սուրբ Կի­րակոս եկե­ղեցին ծան­րօ­րէն վնա­սուե­ցաւ բա­խումնե­րու շրջա­նին, քա­նի որ Թուրքիոյ զի­նեալ ու­ժե­րը ռազ­մա­խարիս­խի վե­րածած էին հա­յոց պատ­մա­կան տա­ճարը։ Այժմ կը տես­նենք թէ եկե­ղեցին կը վե­րանո­րոգո­ւի պե­տու­թեան մի­ջոց­նե­րով։ Յու­սամ թէ կրկին կը վե­րադառ­նանք ան­ցեալի այդ լաւ օրե­րուն։

Լսած եմ որ աջակ­ցած էք բազ­մա­թիւ մկրտու­թիւննե­րու։ Այդ մկրտու­թիւննե­րը այ­սօր ալ կը շա­րու­նա­կուի՞ն։

Երբ ծպտեալ հա­յերէ բաղ­կա­ցող խումբե­րուն կ՚առաջ­նորդէի Հա­յաս­տա­նի մէջ, ոմանք ցան­կութիւն ու­նե­ցան մկրտո­ւելու։ Այդ մկրտու­թիւննե­րը կա­տարե­ցինք Էջ­միած­նի մէջ։ Սա­կայն ափ­սոս, որ յա­ջոր­դող ու­ղե­ւորու­թիւննե­րուն նոյն բա­նը չկրցանք ընել Իս­թանպու­լի Հա­յոց Պատ­րիար­քա­րանի մի­ջամ­տութեամբ ար­գելք հան­դի­սանա­լուն պատ­ճա­ռաւ։

Իս­թանպու­լի Պատ­րիար­քա­րանի այս մեր­ձե­ցու­մը ինչպէ՞ս կը մեկ­նա­բանէք։

Ես չեմ բաժ­ներ Պատ­րիար­քա­րանի այս կե­ցուած­քը։ Հայ ինքնու­թեան գի­տակ­ցող ան­հա­տը իր դէմ ծա­ռացող դժո­ւարու­թիւննե­րը, սպառ­նա­լիք­նե­րը, ճնշումնե­րը յանձն առ­նե­լով, երբ կ՚ու­զէ իր հայ ինքնու­թեան դառ­նալ ոչ ոք իրա­ւունք ու­նի այդ կամ­քը խոր­տա­կելու։ Այս պա­հուն մե­զի կը վի­ճակի միայն օգ­նա­կան ըլ­լալ։ Միւս կող­մէ կը տես­նեմ, որ Թուրքիոյ մէջ օրըս­տօ­րէ կ՚աւել­նայ պատ­մա­կան ճշմար­տութիւնն­րու գի­տակ­ցողներու թի­ւը։ Թուրքեր, քրտեր կամ հա­յեր բո­լոր մարդկու­թիւնը պի­տի նա­խընտրեն խա­ղաղու­թեան մէջ միատեղ ապ­րի­լը։ Այդ ճա­նապար­հին շատ կա­րեւոր դե­րակա­տարու­թիւն պի­տի ու­նե­նան ինքնու­թեան մեծ ցնցում ապ­րած եւ ապա ինքնու­թիւնը վե­րագ­տած ծպտեալ հա­յերը։

http://www.agos.com.tr/am/hvotvadzi/24404/dzbdyeal-hahvots-tsntsumi-ev-timatrutiwni 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *