Բիթլիսի նահանգ (համառոտ)

Բիթլիսի նահանգ, Բաղեշի իշխանություն, Բաղեշի նահանգ, Բաղիշի նահանգ, Բիթլիզի նահանգ, Պիթլիզի նահանգ, Պիտլիսի նահանգ — Նահանգ Արևմտյան Հայաստանում: Իբրև առանձին վարչական միավոր ձևավորվել է 16–րդ դարի սկզբում` որպես հյուքյումեթություն (իշխանություն), որի մեջ մտնում էին Սասունը, Մուշը, Խիզանը, Խնուսը, Խլաթը, Արծկեն: Կենտրոնը Բիթլիսն էր, որ կոչվում էր նաև Բաղեշ: Որպես նահանգ ձևավորվել է 1875 թ: Տարածվում էր Վանա լճի արևմտյան եզերքներից մինչև Տավրոս և Բյուրակնյան լեռները և մինչև Տիգրիս գետը: Մեծ մասով համապատասխանում էր պատմական Աղձնիք և Տուրուբերան աշխարհներին: Ընդհանուր տարածությունը 27,3 հազար քառ. կմ էր, որից մոտ 10 տոկոսը՝ մշակելի հողատարածություններ; Նահանգը արևմուտքից արևելք ուղղությամբ Տավրոսի լեռնաշղթայով բաժանվում էր նաև հարավային մասերի: Հյուսիսային մասը, որ ընկած է Տավրոսի լեռնաշղթայի և Բյուրակնյան լեռների միջև, կազմում է Արածանիի հարթ հովիտը և իր մեջ է առնում Մշո և Մանազկերտի դաշտերը: Այստեղով հոսում Է Արածանին, որի մեջ թափվում են նահանգի այս շրջանը ոռոգող Մանազկերտի, Խնուսի, Մեղրագետ գետերը: Նահանգի հարավային մասը, որ ընդգրկում է Տավրոսի և Տիգրիսի միջև ընկած շրջանը լեռնային է, այստեղ են ձգվում Սասնա լեռները և Տավրոսի մի քանի այլ ճյուղավորումներ: Նահանգն ուներ չորս գավ՝ Բիթլիսի, Մուշի, Սղերդի և Գենջի: Այդ գավառների 19 գավառակները միասին ունեին 2110 գյուղ և երեք քաղաք՝ Բիթլիս, Սղերդ, Մուշ: 1878—79 թթ մարդահամարով բնակչությունը մոտ 400 հազ էր, որոնցից 250 հազ՝ հայեր: 19-րդ դարի վերջերին ուներ 382 հազար բնակիչ, որից հայեր՝ 180 հազար, թուրքեր՝ 40 հազար, չերքեզներ՝ 10 հազար, քրդեր՝ 77 հազար, ղզլբաշներ՝ 5 հազար, ասորիներ՝ 15 հազար, եզիդիներ՝ 5 հազար և այլն: Բաղեշի նահանգի բնակչության հիմնական զբաղմունքը երկրագործությունը, այգեգործությունը և, լեռնային շրջաններում, անասնապահությունն էին: 19-րդ դար վերջերին և 20-րդ դարի սկզբներին զարգանում էին նաև առևտուրը և արհեստները: Առաջ էին եկել մանուֆակտուրային բնույթի փոքրիկ ֆաբրիկաներ և գործարաններ, Եղեռնի նախօրեին նահանգի, հայության թիվը հասնում Էր մոտ 200 հազարի, որից միայն 56 հազարը փրկվեց կոտորածից: Սրանք Էլ մասամբ բռնի մահմեդականացվեցին, մասամբ էլ գաղթեցին տարբեր երկրներ:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *