«Լը Մոնդ». իրենց արմատներն ուսումնասիրող հայ այցելուների առաջ Թուրքիան բացում է իր դռները

Ստորև ներկայացնում ենք  314 հազար տպաքանակով լույս տեսնող «Լը Մոնդ» թերթի 24.09.2010-ի համարում լույս տեսած հոդվածի թարգմանությունը: Հեղինակ՝ Գիյոմ Փերիե

Դյուզյայլան 200 հոգանոց խաղաղ գյուղ է, որը գտնվում է Սվասի նահանգի կանաչ բլրի վրա, գյուղի միջով գետ է հոսում: Ալեխառն մորուքով մի քանի տարեց` ստվերում քարե նստարանին նստած, զրուցում են: Շատ զբոսաշրջիկներ չկան, այդ պատճառով էլ երեխաները, երբ օտարերկրացիներին բերող միկրոավտոբուս է գալիս, ավտոբուսի հետևից վազում են: Տարակուսանքով մոտեցող այցելուները ներկայանում են՝ ասելով, որ Հորհոն հին անունով այս գյուղում ապրած հայերի թոռներն են: Կամաց-կամաց իր անցյալը հարցաքննող Թուրքիայում սկսել է հաճախակի նկատելի դառնալ իրենց պապերի հողերն այցելելու նախաձեռնությունը: Մի գյուղացի ասում է. «Հայերի տու՞նն եք փնտրում: Տասնվեց կամ տասնյոթ տուն կար, իսկ մի քիչ ներքևում եկեղեցի կար»:

Փոքրիկ խումբը գնում է իրենց առաջնորդող մարդու հետևից: Ճանապարհը շրջանցում է երկար խոտերով ծածկված քարակույտը: Կոթողի վրայի գրություններից պարզ է դառնում, որ այստեղ հայկական եկեղեցի է եղել, որը վերածվել է ավերակների: Նյու Յորքից եկած Ռոզ-Անն անունով ամերիկացի մի կին ասում է. «Շատ հուզիչ է, մեր պապիկը կնքվել և ամուսնացել է այս եկեղեցում: Ցեղասպանությունից առաջ՝ 1910 թ., ընտանիքը թողնելով` եկել է ԱՄՆ: Կինը և երեխաները 1915 թ. Անատոլիայի հայերի կոտորածների ժամանակ սպանվել են»:

Ռոզ-Աննը իր ընտանիքի մասին հաճախ մեղմացված հայտնի-անհայտ պատմություններ էր իմանում: Գիտեր, որ պապիկի հայրը Կեսարիայի շրջանում գտնվող մի գյուղում ուղղափառ վանական է եղել, իսկ պապիկը գաղթել է ԱՄՆ: Ինչպես բազմաթիվ սփյուռքահայերի համար, այնպես էլ իր համար Թուրքիա գալու որոշումը շատ դժվար է եղել կայացնել: Ռոզզ-Աննը, Ֆրանսիայի և Նյու Յորքի իր զարմիկները, վախը հաղթահարելով, Արմեն Արոյանի հետ ճանապարհ են ընկել ուղիղ Ստամբուլ:

Լոսանջելեսաբանկ Արմեն Արոյանն այս նախաձեռնության առաջնորդն է: Իրենց արմատներն ուսումնասիրող, ցեղասպանությունից փրկված հայերի թոռների համար արդեն քսան տարի է՝ հատուկ շրջագայություններ է կազմակերպում: Անատոլիայի գյուղերով շրջելով` հայտնաբերում են ցեղասպանություն իրագործողների թողած հետքերը: 60-ամյա Արոյանը, ով ծնունդով Եգիպտոսից է, իսկ ընտանիքը փախել է Սիրիային մոտ գտնվող Այնթափից, ասում է. «Թուրքիա 1990-ական թթ. եկա, իմ պատմությունն ունեի, որը բացահայտման կարիք ուներ: Վերադառնալով Կալիֆորնիա` հրապարակեցի՝ ինչ գտել էի»: 1990 թ. «Մաք Դոննել-Դուգլաս» ֆիրմայում որպես ինժիներ աշխատող Արմեն Արոյանը տնտեսական ճգնաժամի պատճառով կորցրել է աշխատանքը: Արոյանը պատմում է, որ անմիջապես դրանից հետո սկսել է հայերի խմբերի համար այցելություններ կազմակերպել. «Այս բոլոր ճանապարհորդություն կատարողները գտնում են որևէ տուն, դպրոց կամ էլ կապեր… Իսկ ոմանք իրենց ընտանիքների մոռացված ճյուղերի հետ կարողացան կապ հաստատել»: Արոյանն ասում է, որ 1991 թ. մինչ այսօր գրեթե 70 խմբի և 800 մարդու տարել է հայոց ցեղասպանության հետքերով: 

Գրանցելով տասնյակ անձնական պատմություններ` 600-ից ավել հայկական գյուղերի ցուցակ է հայտնաբերել: Մոտավորապես 30 քաղաքում հայտնաբերել է մոռացված փոքրիկ համայնքներ, որոնք հանդիսանում են այն գոյության նշանը, որը  ցեղասպանությունն ամբողջությամբ չի կարողացել ոչնչացնել:

Արմեն Արոյանն այն օրը այդ խմբին տանում է Սվասի շրջակա հեռավոր մի գյուղ: Մեկ ժամ տևած և որևէ արդյունք չտված զրույցներից հետո տարեցները հիշում են, որ Հովակիմ անունով մի հայ դեռևս ապրում է գյուղում: Կես ժամ հետո հենակին հենվելով գալիս է 85-ամյա մի մարդ` լաթերի մեջ  փաթաթված, կռացած: Վրդովմունքով ասում է. «Այստեղ անհրաժեշտ է հայերեն խոսել»: Շուրջ 50 տարի մայրենի լեզուն չգործածած ծերունին անմիջապես հիշում է մայրենի լեզուն և պատմում, որ քույրերն ու եղբայրները «գնացել են», իսկ ինքն ապրում է աղքատության մեջ, միայնակ: Վախվորած աչքերով ուսումնասիրելով շրջակայքը` ծերունին ասում է. «Եթե շատ խոսեմ, գլուխս կկտրեն»: Ծերունին միակը չէ, որ այս կարծիքին է:

Բծախնդրությամբ ցեղասպանության ենթարկված այս շրջանում որոշ հայեր կարողացել են կենդանի մնալ: Չնայած վտանգներին` կարողացել են ապրել: Թուրքիայում լույս տեսնող «Ակօս» հայկական թերթի խմբագիր Ռոբեր Քոփթաշը, ում ընտանիքը մինչև 1960-ական թթ. ապրել է Սվասում և հետո տեղափոխվել է Ստամբուլ, ասում է. «Պապիկս հացթուխ էր, թուրք զինվորն էլ հացի կարիք ուներ, այդ իսկ պատճառով մեզ չկոտորեցին»: Մի քիչ հյուսիս` Գյումուշհաջը գյուղաքաղաքում, ապրում է չորս հայ: Գաբրիելի ատաղծագործ պապը, 1915 թ. դաշտերում թաքնվելով, փրկվել է կոտորածից: Ծերունին լացելով ասում է. «Չեմ ուզում խոսել այս թեմայով, շատ ցավ ենք տեսել»: Դրա փոխարեն նախընտրում է ցույց տալ հայկական թաղամասում իր հոր կառուցած բաղնիքը, որը քաղաքապետարանը կոչել է «Ազգային բաղնիք»:  

Մերզիֆոնում, միջնակարգ դպրոցի շրջակայքում ապրող հինգ հայերից բացի, ոչ ոք չի մնացել: Արոյանն ասում է. «Մեծամասնությունը Կալիֆորնիայում` Ֆրեզնոյում է: Այս տանը ապրել է Դիլդիլյան ընտանիքը, տեղափոխվել են Նյու Յորք, հայտնի լուսանկարիչներ են»: Հայկական համայնքն այդ ողբերգությունից առաջ քաղաքի կենտրոնում կառուցել է մի ընդարձակ եկեղեցի, որը, սակայն, երբեք չի ծառայել նպատակին: Թուրքերը հետագայում եկեղեցին վերածել են կինոթատրոնի: Իսկ Իսխան գյուղի եկեղեցուն ավելացվել է մինարեթ, որմնանկարները ծեփապատվել են, և 1984 թ. վերածվել է մզկիթի: Այս հայտնագործությունը Լիոնից եկած Ասթրիկի և քրոջ համար շատ մեծ ցավ էր: Նրանց պապն այստեղ վանական է եղել, դպրոցում դասավանդել է: Ապրել է անմիջապես եկեղեցու կողքի տան մեջ: Ասթրիկը տխուր ժպիտով ասում է. «Հայրիկս խաղացել է այս բակում»: Ցախատան վերածված հրապարակում այցելուները իմամի հետաքրքրված հայացքի ներքո շարականներ են երգում:

Զարմիկները առաջին անգամ են գալիս Անատոլիա: Ցավի զգացումով պարուրված կարճահասակ մի մարդ հայտնվում է` ասելով. «Իմ պապն էլ է հայ սպանել». մի պահ շոկային և հուզումնառատ պահեր են ապրում: Սփյուռքահայերի համար, որոնք հաճախ «թուրք» բառը նույնացնում են դահիճի հետ, այսօր Թուրքիայի ասած ներողությունն ամբողջությամբ անակնկալ է: Ուսուցիչ Դոնիեն զարմանքով պատմում է, թե ինչպես է գտել «իրենց տատիկի պատմածները, ոչխարների հոտերը, ցորենի արտերը»: Կարկանդակների համը, հովվի շների պատկերը, կրակի վրա պատրաստված թուրքական սուրճը… Դոնիեն ասում է. «Իրոք, մեր կյանքի ուղևորությունն է»:

Լուսանկարներում

1. Դյուզյայլա գյուղը

2. Գյոլքյոյու գյուղի հայկական եկեղեցու ավերակները

3. Սվասի նահանգը

4. Մերզեֆոնի հայկական եկեղեցու ավերակները

 27.09.2010 http://www.haberx.com/le_monde_turkiye_kokenlerini_arastiran_ermeni_ziyaretcilere_kapilarini_aciyor(17,n,10459022,794).aspx

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *