Հայերն օսմանեան բանակում (ԺԴ դարից մինչեւ 1918թ. ուրուագիծ)

 Անահիտ Աստոյեան

Մատենադարանի աւագ գիտաշխատող

Հայ-թուրք համակեցութեան պատմութեան հարիւրամեակների ընթացքում հայերը մեծ մասնակցութիւն են ունեցել Օսմանեան կայսրութեան կեանքի տարբեր ասպարէզներին` իրենց ստեղծագործ միտքը, աշխատասիրութիւնը եւ շինարար ոգին ի սպաս դնելով տէրութեան զօրացմանը:

Երկրի տնտեսութեան եւ մշակոյթի զարգացմանը հայերի մասնակցութեան մասին նիւթը մշակուած է ուսումնասիրութիւնների մակարդակով: Օսմանեան կայսրութեան զինուած ուժերում հայ տարրին վերաբերող նիւթերը հիմնականում ցրուած են մնում հայ պարբերական մամուլում եւ տարբեր հրատարակութիւններում: Այս յօդուածում կարելիութեան սահմաններում փորձել ենք ի մի բերել, մէկտեղել դրանք: Հայ-թուրք համակեցութեան պատմութեամբ զբաղուող պատմաբաններին է թողնւում այս նիւթի առաւել մանրակրկիտ ուսումնասիրութիւնը եւ դրա ամբողջացումը` թուրքական եւ օտար աղբիւրներից առնուած փաստերով:

Յայտնի իրողութիւն է, որ Օսմանեան կայսրութեան տիրապետութեան տակ գտնուող բոլոր ազգերը եւ առանձնապէս քրիստոնեաները ապրել են անտանելի եւ անհանդուրժելի այնպիսի պայմաններում, ուր իւրաքանչիւր քրիստոնեայի կեանքը, ինչքը եւ պատիւը կախուած է եղել առաջին պատահած մահմեդականի քմահաճոյքից: Ենիչերին իր նոր սրուած սուրը անհաւատ քրիստոնեայի պարանոցի վրա փորձելու արտօնութիւնն է ունեցել[1]: Քրիստոնեայ հպատակները ստիպուած են եղել համակերպուել երկրում իշխող մահմեդական մոլեռանդութեան եւ րայայի (հօտ, ստրուկ, հարկատու) իրաւազուրկ վիճակի հետ, քանզի օսմանեան վարչակարգի դէմ ցանկացած ընդվզման փորձ կարող էր միայն մեծ աղէտների յանգեցնել իրենց: Կրօնակից որեւէ պետութեան աջակցութիւնը նրանք չէին կարող յուսալ, քանզի Օսմանեան ամենազօր կայսրութիւնը մինչեւ ԺԷ դարի վերջը սարսափի մէջ էր պահում Եւրոպայի երկրներին անգամ:

Օսմանեան կայսրութեան բանակում ծառայած հայ գործիչներից շատերը իրենց դիրքը, պաշտօնական շրջանակներում ունեցած կապերը օգտագործել են հայ ազգային եւ եկեղեցական կեանքի պահպանման եւ դրանց յառաջադիմութեանը նպաստող արտօնագրերի ձեռքբերման համար: Նրանք նաեւ իրենց նիւթական միջոցներն ի սպաս են դրել հայրենակիցների կեանքի դժնդակ պայմանները թեթեւացնելու համար, ուստի յիշատակութեան արժանի ենք համարել նրանց ազգային գործունէութիւնը նոյնպէս:

Հայերը ենիչերիական զօրագնդերում

Գոյութիւն ունի այն տեսակէտը, թէ դարեր շարունակ օսմանեան բանակը` հասարակ զինուորներից մինչեւ հրամանատարները, ամբողջապէս կազմուած է եղել օսմանցիներից, մահմեդական այլ ազգերից եւ մահմեդականացած քրիստոնեաներից: Կայսրութեան հպատակ քրիստոնեայ ազգերը, որպէս անվստահելի տարրեր, չէին զինուորագրւում բանակ եւ զրկուած էին զէնք կրելու իրաւունքից եւ, որ ամենակարեւորն է, ըստ շարիաթի սկզբունքների` անհաւատները չէին կարող կռուել հաւատքի բանակում: Օսմանցիները մշտական նուաճողական պատերազմներ էին վարում, սակայն բաւարար քանակութեամբ ռազմական ոյժ չունէին, քանզի փոքրամասնութիւն էին կազմում իրենց գրաւած տարածքներում: Քրիստոնեայ հպատակների ռազմական ոյժը գործածելու եւ իրենց ռազմուժի յարաճուն կարիքները բաւարարելու նպատակով սուլթանական իշխանութիւնները հպատակ քրիստոնեայ բնակչութեան հանդէպ սկսեցին կիրառել մարդահարկª դեւշիրմէն (մանկահաւաքը, մանկաժողովը): Սուլթանական իշխանութիւնները քրիստոնեայ բնակչութիւն ունեցող նահանգներից պարբերաբար բռնութեամբ հաւաքագրում էին ամենաուժեղ, բարետես, առողջ եւ խելացի մանկահասակ տղաներին եւ պատանիներին, որոնց կրօնափոխ անելուց յետոյ ուղարկում էին աջէմի օղլան (բառացի` անփորձ պատանի) կոչուած զօրամասերը: Այստեղ նրանք, ձեռք բերելով ռազմական գիտելիքներ ու փորձառութիւն եւ ներշնչուելով կրօնական մոլեռանդութեամբ, դառնում էին ռազմարուեստին քաջահմուտ, մահմեդականութեան ու սուլթանին հաւատարիմ զինուորներ եւ ուղարկւում ենիչերիների զօրամասեր[2]:

Օսմանեան բանակի գլխաւոր ոյժը, նրա ընտրանին կազմող ենիչերիական (բառացի` նոր զօրք) զօրագնդերը (կանոնաւոր հետեւակ) ստեղծուել են 1361-1363-ին` սուլթան Մուրադ Ա-ի (1359-1390) օրօք, եւ ամբողջապէս կազմուած էին բռնի մահմեդականացուած քրիստոնեաներից: Ենիչերիական զօրագնդերը սկզբում հաւաքագրւում էին ռազմագերիներից: Օսմանեան կայսրութեան կողմից նուաճուած քրիստոնեայ բնակիչները համարւում էին ռազմագերիներ եւ պարտաւոր էին վճարել փենջեք (բառացի` հինգից մէկը) կոչուած մարդկային հարկատեսակը, ըստ որի` իւրաքանչիւր հինգ հոգուց մէկին պարտաւոր էին յանձնել օսմանցիներին` բանակի շարքերը համալրելու համար, կամ վճարել համապատասխան փրկագին[3]: Գրաւուած տարածքների ամրագրումից յետոյ քրիստոնեաները դառնում էին օսմանեան հպատակներ, եւ նրանց հանդէպ արդէն կիրառւում էր դեւշիրմէ համակարգը[4]:

Մանկահաւաքները Բալկանեան երկրներում կատարուել են աւելի վաղ (1395-ից), քան Արեւմտեան Հայաստանում: Ըստ հայ ժամանակագիրների տուեալների` Արեւմտեան Հայաստանում մանկահաւաքները սկսել են 1464-ից: Նախապէս դրանք կատարուել են երեք կամ հինգ տարին մէկ անգամ, իսկ ԺԶ դարից սկսածª իւրաքանչիւր տարի: Դեւշիրմէի երեքդարեայ ժամանակահատուածում մանկաժողովների պարբերականութիւնը յաճախակիանում էր հենց այն պահերին, երբ օսմանեան պետութիւնը վարում էր իր նուաճողական պատերազմները: ԺԷ դարի երկրորդ կէսից մանկահաւաքների պարբերականութիւնը սկսում է անկում ապրել: Փաստագրուած վերջին մանկահաւաքը տեղի է ունեցել 1750-ին[5]:

Ենիչերիական զօրագնդերը համարւում էին անպարտելի մի կազմակերպութիւն: Ենիչերիների քաջութեան եւ յանդգնութեան շնորհիւ աշխարհակալ սուլթաններին յաջողուեց ստեղծել զօրեղ կայսրութիւն եւ իրենց միահեծան իշխանութեանը ենթարկել Ասիայի, Աֆրիկայի եւ Եւրոպայի ընդարձակ տարածքներում ապրող ժողովուրդներին:

Յայտնի չէ, թէ ենիչերիների ծով բազմութեան մէջ որքան է եղել զուտ հայկական տարրը: Եւ քանի որ չկան փաստացի տուեալներ` նրանց քանակը թուապէս հնարաւոր չէ սահմանել: Հայ ժողովրդի լաւագոյն ներկայացուցիչների բազմաթիւ սերունդներ, խլուելով իրենց ազգային միջավայրից, ծառայել են յանուն օտար պետութեան եւ օտար կրօնի յաղթանակի:

Հայկական ծագում ունեցող ենիչերիների մէջ գտնուել են անհատներ, ովքեր իրենց քաջութեան եւ ընդունակութիւնների շնորհիւ կարողացել են բարձրագոյն դիրքեր գրաւել օսմանեան ռազմական եւ վարչական համակարգում:

 Հայկական ծագում ունեցող ենիչերիներից նշանաւոր էր ԺԷ դարի ծովակալ Խալիլ (Հալիլ) փաշան, որն իր սխրագործութիւններով փառապանծ էջեր է թողել օսմանեան տարեգրութեան մէջ: Խալիլ փաշան կեսարացի հայ էր, որը մանկաժողովների ժամանակ խլուել էր իր ծնողներից եւ Կ.Պոլիս փոխադրուելով` հասել էր բարձրագոյն դիրքերի եւ մեծ ծառայութիւններ մատուցել օսմանեան պետութեանը[6]: 1609-ին միլիտացուոց դէմ ծովային մարտից յաղթական դուրս գալով` ստացել է վեզիրի տիտղոս, այնուհետեւ նշանակուել է մեծ վեզիր: Խալիլ փաշան վանել է ղազախների արշաւանքը Սինոպից, նորոգել է խաղաղութեան դաշինքը Լեհաստանի եւ Աւստրիայի հետ: 1619-ին կռուել է պարսիկների դէմ եւ Շահ Աբասին ստիպել հաշտութիւն կնքել: 1620-ին դարձեալ պաշտօնանկ է եղել եւ կրկին դարձել ծովակալ: 1621-ին կռուել է Լեհաստանի դէմ: 1626-1627-ին վերահաստատուել է մեծ վեզիրի պաշտօնում[7]:

 Հայկական ծագում ունէր ԺԷ դարի զօրավար եւ պետական գործիչ Սուլէյման փաշա Էրմէնին (1605-1680), որը ծնունդով մալաթիացի է եւ հայ ծնողների զաւակ: 1605-ի մանկահաւաքի ժամանակ տարուել է Կ.Պոլիս, եղել է կրօնափոխ եւ անուանափոխ: Սուլէյման փաշան իր բնատուր կարողութիւնների, ճարպկութեան եւ քաջութեան շնորհիւ կարողացել է հասարակ զինուորից բարձրանալ մեծ վեզիրի աստիճանի եւ դառնալ օսմանեան պատմութեան կարեւոր դէմքերից մէկը: Եղել է սուլթան Իբրահիմի (1840-1648) թիկնապահը[8]: Որոշ ժամանակ անց բարձրանում է վեզիրութեան աստիճանի, այնուհետեւ դառնում վեզիրի խորհրդական, ապա` վարում Կարնոյ եւ Սեբաստիայի կուսակալութիւնները: Մասնակցել է Կրետէի գրաւմանը: 1644-ին դարձել է մեծ վեզիր: Հրաժարուել է մեծ վեզիրի պաշտօնից` խռովայոյզ ժամանակներում փրկելով իր կեանքը: Երկու անգամ վարել է մեծ վեզիրի տեղապահի պաշտօնը: Եղել է Էդիրնէի (Ադրիանապոլիս) արքունական պալատի վերակացուն:

Սուլէյման փաշան ոչ առաջինն էր եւ ոչ էլ վերջինը բռնի մահմեդականացուած հայերից, սակայն թերեւս միակն էր, որը չթաքցրեց իր ազգային ծագումը եւ Էրմէնին որպէս տիտղոս կրեց իր անուան կողքին իր կեանքի ողջ ընթացքում, անգամ` մեծ վեզիրի պաշտօնում[9]:

Վստահ կարելի է պնդել, որ Հալիլ, Սուլէյման փաշաների նման բռնի մահմեդականացուած շատ հայազգիներ են փայլել զինուորական ասպարէզում, սակայն ծառայելով թրքութեանը` ճանաչուել են որպէս թուրք: Նրանց անունները կամ մեզ չեն հասել, կամ թուրքական պատմութիւնը չի կամեցել արձանագրել նրանց ազգային ծագումը: Այդպէս էր ԺԶ դարի սուլթանութեան գլխաւոր ճարտարապետ Սինան Մեծի (1490-1588) պարագայում[10]: Թուրքերը, նրանց հետ նաեւ մի քանի ազգեր, երկար շրջան իրար ձեռքից փորձում էին խլել Սինանին ծնունդ տալու փառքը: Այն վերջապէս վիճակուեց հայերին, երբ 1931-ին թուրքական հանդէսներից մեկում հրատարակուեց մի փաստաթուղթ, որը հաստատեց նրա հայկական ծագման փաստը[11]: Սինանը որպէս սակրաւոր ծառայել է քրիստոնէական ծագում ունեցող ենիչերիական զօրագնդում: Մասնակցել է 1524-ի Բալկանեան եւ 1534-ի Բաղդադի պատերազմներին: Կառուցել է ռազմական նշանակութիւն ունեցող շինութիւններ, հիւանդանոցներ, կամուրջներ: Սինանը կատարելութեան է հասցրել իսլամական ճարտարապետութիւնը եւ համաշխարհային արուեստի պատմութեան մէջ տեղ գտել որպէս մեծագոյն ճարտարապետերից մէկը[12]:

Հայ վարձկաններ

Թէեւ շարիաթի սկզբունքներին դէմ էր անհաւատների մուտքը հաւատքի բանակ, սակայն օսմանեան իշխանութիւնները, իրենց պետական շահերից ելնելով, անտեսել են կրօնական նորմերը եւ քրիստոնեաներին գործածել իրենց զինուած ուժերում: Հայերը, որպէս վարձկաններ, ծառայել են եաեայում (օսմանեան բանակի հետեւակ) եւ ագընճիում (թեթեւ հեծելազօր): Հայերին օգտագործում էին նաեւ ճանապարհ բացող սալախորան կոչուած զինեալ գնդերում: Նրանք գնում էին բանակի առջեւից եւ ռազմիկների ճանապարհը հարթում` անտառների ծառերը կտրելով եւ ճահիճները լցնելով:

Ոտքից մինչեւ գլուխ զինուած հայ ականահատների հոծ գնդեր են եղել օսմանեան բանակում, որոնք արշաւանքների ժամանակ բանակի կարեւոր եւ խիստ անհրաժեշտ մէկ տարրն են համարուել: Լազըմճեանի (ականահատներ) զօրագնդերը կազմուած են եղել կեսարացի հայերից:

Քաղաքների պաշարման ժամանակ հայ զինուորները ռազմաճակատի առաջին գծում էին: Նրանք էին կատարում եիւիւյիւչ կետմէկի աչմաք (յարձակման խրամատ բացող) կոչուած գործողութիւնը: Զինեալ մէկ ուրիշ գունդ, որը կազմուած էր գաւառներից հաւաքագրուած հայ քարակոփներից, քաղաքների պաշարման ժամանակ բերդերի հիմքերը փորելով` փլցնում էին դրանք:

Հայեր կային նաեւ մեզարճի (գերեզմանափոր) գնդերում[13]:

1570-ին օսմանցիների կողմից Կիպրոսի գրաւման ժամանակ 343000 օսմանեան զինուորներց 40000-ը հայեր էին, ովքեր բանակում ծառայում էին իբրեւ առաջամարտիկներ, ականահատներ, շինարար եւ մեքենագործ վարպետներ[14]:

Հայերը, որպէս վարձկաններ, ծառայել են նաեւ օսմանեան ռազմածովային նաւատորմում: Նրանց թիւը աւելացել է սուլթան Աբդուլ Համիդ Ա-ի (1771-1788) հայազգի ծովակալ Ճեզայիրլի Հասան փաշայի ծովակալութեան շրջանում: Ռազմական նաւերի թնդանօթաձիգների 75 տոկոսը հայեր եւ յոյներ էին: Ռազմանաւերի անձնակազմի մէջ կային նաեւ հայ դրօշակակիրներ եւն.[15]:

Հասան փաշա Ղազին Ռոդոսթոյի Ս. Խաչ թաղի աղքատ հայ ընտանիքի զաւակ էր, որի ծնողները ստիպուած են եղել փոքրիկ տղային որպէս քէօլէ (ստրուկ) յանձնել Հաջի Օսման անունով մի օսմանցի վաճառականի, որ նրան Հասան անունն է տուել[16]: Երկար շրջան գտնուել է Ճեզայիրում (Ալժիրում), այստեղից էլ` նրա մականունը: Իր արտակարգ կարողութիւնների եւ քաջութեան շնորհիւ յայտնի է դարձել որպէս ճարտար վաճառական եւ խիզախ ծովագնաց: Այնուհետեւ ծառայութեան է մտել օսմանեան ռազմա-ծովային նաւատորմում եւ նշանաւոր դարձել տէրութեանը մատուցած իր մեծ ծառայութիւններով: Մասնակցել է Մալթա կղզու պաշարմանը[17]: Կրում էր ղազի (յաղթող) մականունը: Սուլթան Աբդուլ Համիդ Ա-ի օրօք բարձրացել է վեզիրութեան աստիճանի եւ նշանակուել ծովակալ: Հասան փաշայի նախաձեռնութեամբ կառուցուել են օսմանեան ռազմածովային նաւատորմի մեծ զօրանոցը եւ ռազմական այլ շինութիւններ: Նրա ծովակալութեան շրջանում ծաղկել է նաւաշինութիւնը[18]:

Եւ այսպէս` ենիչերիների զօրաջոկատների կազմաւորման շրջանից մինչեւ ԺԸ դարի վերջը հայերը որպէս զինուոր մշտապէս ներկայ են եղել օսմանեան բանակում[19]:

Հայերի տուրքը օսմանեան բանակին

Դարերի ընթացքում մեծ չափերի է հասել կայսրութեան քրիստոնեայ հպատակների նիւթական մասնակցութիւնը օսմանեան բանակի զօրացմանը: Դա արւել է հարկերի եւ տուրքերի տեսքով` ի տարբերութիւն մահմեդականների, որոնք նման բնոյթի տուրքեր չէին վճարում:

Օսմանեան կայսրութիւնում ոչ մահմեդական հպատակներից բանակի ծառայութիւնից ազատուելու դիմաց իբրեւ փոխհատուցում գանձւում էր ջէզյէ (գլխահարկ) կոչուող հարկատեսակը[20]:

Ենիչերիների անհաստատ ռոճիկը տրւում էր հպատակներից գանձուող հարկերի հաշուին[21]: Հպատակ ազգերի եւ առանձնապէս քրիստոնեաների վրայ էր ծանրացած ռազմական հարկերի բեռը: Պատերազմների ժամանակ թուրքական ղեկավարող շրջանակները հպատակներից գանձում էին իմտատը սեֆերիէ (օգնութիւն արշաւանքի կարիքների համար), իմտատը ճիհատիէ (ի նպաստ սրբազան պատերազմի) ռազմական հարկերը: Խաղաղ ժամանակ ի նպաստ բանակի գանձւում էր իմտատը հազարիէ (բանակին նիւթական, պարենային օգնութիւն) կոչուող մէկ այլ ռազմական հարկատեսակ [22]:

Ոչ մահմեդականների համար ծանր հարկ էր թերսանէ պետէլէսի (նաւաշինարանի փոխարէն, նաւակայքի գին) կամ քիւրէկչի պէտէլիէ կոչուող հարկը, որը գանձւում էր նաւարանում չծառայելու դիմաց[23]: Մինչեւ այս հարկի սահմանումը` 1610 թուականը, ենիչերիներն անարգել թիարան էին տանում զօրակոչային տարիքի ոչ-մահմեդական տղամարդկանց[24]:

Այս հարկերից զատ, եթէ օսմանեան զօրքերը կանգ էին առնում որեւէ բնակավայրում, ապա տեղի հպատակ բնակչութիւնը պարտաւոր էր հոգալ նրանց սննդի, հագուստի, իջեւանատան եւ այլ կարիքները` վճարելով տարբեր անուններով հարկեր եւ տուրքեր[25]:

Այս հարկերի եւ տուրքերի չափերը յստակ սահմանուած չլինելու պատճառով` դրանց գանձումը կախուած էր տեղի պաշտօնեաների կամայականութիւններից եւ քմահաճոյքից:

Ըստ օրինի ռազմական հարկերից ազատուած էին կրօնական հաստատութիւնները, հոգեւորականները եւ սուլթանական հրովարտակ ունեցողները: «Այսուհանդերձ` անկէ չէր կրնար խուսափիլ հայ եկեղեցին` իր զանազան աթոռներով եւ հաստատութիւններով: Այսպէս` երբ 1792-ին Եգիպտոսը գրաւելէ ետք նափոլէոնեան բանակներն իջան ծովեզերեայ շրջանները Պաղեստինին` օսմանեան իշխանութիւնները տեղւոյն բոլոր քրիստոնեաները յայտարարեցին անոնց լրտեսն ու գործակիցը: Նոյնհետայն սկսաւ խժդժութիւնն ու կեղեքումը Երուսաղէմի քրիստոնեաներուն, եւ անոնց հետ` հայերուն նաեւ: Նախ կողոպտուեցան սաղիմաբնակներն ու անոնց կրօնական հաստատութիւնները, եւ քանդուեցան բազմաթիւ եկեղեցիներ: Անոնց հետ մեծ կորուստներու ենթարկուեցաւ Երուսաղէմի Սուրբ Աթոռը, եւ իր կրած քանդումներէն ետք` ենթարկուեցաւ հարիւր քսան զինուորական տուգանքի: Վանքին աւարառումէն եւ կողոպուտէն ետք` կործանեցան Ս. Փրկիչ Եկեղեցին, վանքին ձիթաստաններն ու պարտէզները, եւ բանակատեղիի փոխադրուեցաւ [վերածուեցաւ] մայրավանքը: Ի վերայ այսր ամենայնի` որպէս պատերազմական ծախք` օսմանեան զօրավարները բռնի գումարներ կորզեցին…»[26]:

 Ռազմաճակատի կարիքները հոգալու նպատակով օսմանցի զինուորները բռնագրաւում ու վաճառում էին նաեւ հայկական վանքերի եւ եկեղեցիների խաչերն ու աւետարանները, աւարի էին ենթարկում հայկական գիւղերն ու բնակավայրերը[27]:

 Իրենց սկզբնաւորութեան օրից Օսմանեան կայսրութեան զինուած ուժերը մնացին ռազմաճակատի գծի վրայ եւ պատերազմեցին Բիւզանդական, Պարսկական, Աւստօ-Հունգարական, Ռուսական, Անգլիական եւ Ֆրանսիական կայսրութիւնների դէմ եւ մշտապէս կարիք ունեցան նիւթական միջոցների ու այդ նպատակի համար դարերի ընթացքում խժդժութիւնների, բռնութիւնների եւ ապօրինութիւնների միջոցով ահռելի չափերի գանձումներ կատարեցին կայսրութեան քրիստոնեայ հպատակներից:

Բանակին սպասարկող հայ արհեստաւորներ

Օսմանեան կայսրութեան կազմաւորումից դեռ շատ առաջ հայերը յայտնի էին որպէս ճարտար արհեստաւորներ: Օսմանեան կայսրութիւնում հայ արհեստաւորական դասը բազմացաւ այն ժամանակ, երբ հայերը ենթարկուեցին րայայի ճակատագրին, եւ նրանց առջեւ փակուեցին պետական կեանքի շատ ասպարէզներ, քանզի կառավարելու իրաւունքը մահմեդականի մենաշնորհն էր: Դարեր շարունակ Օսմանեան կայսրութեան ցամաքային զօրքերում եւ ռազմածովային նաւատորմում մշտապէս բանակին սպասարկող հայ արհեստաւորների մի հսկայ բազմութիւն է եղել:

«Բարձրորակ արհեստաւորներ էին հայ զինագործները. նրանք պատրաստում էին սուր, հրացանի փող, նորոգում էին զէնքի այլեւայլ տեսակներ: Զէնքին եւ ռազմական գործողութիւններին, ինչպէս եւ բանակի սպասարկմանն առնչուող արհեստաւորները կազմում էին բանակի բաղկացուցիչ մասը եւ ուղեկցում էին նրան ամբողջ արշաւի ընթացքում: Ֆերիդոն բէյի մի տեղեկութեան համաձայն` բանակում գործում էին ռազմական գործին առնչուող հազարաւոր թամբագործներ, դերձակներ, երաժիշտներ եւ բազմաթիւ այլ արհեստաւորներ: Բանակին ծառայող արհեստաւորները եւ առեւտրականները ազատւում էին հարկերից, որը արհեստաւորների համար նիւթական յաւելեալ հնարաւորութիւններ էր ստեղծում»[28]:

1571-ի Կիպրոսի գրաւման ժամանակ օսմանեան բանակին ուղեկցում էին ռազմական շինութիւններ կառուցող բազմաթիւ հայ շինարարներ, քարագործ վարպետներ, հիւսներ եւ այլ արհեստաւորներ: 1669-ին Կրետէ մտած օսմանեան զօրքին ընկերակցող մեծաթիւ հայ արհեստաւորներին ուղեկցում էր նոյնիսկ Տ. Յակոբ անունով քահանայ` քահանայագործելու համար[29]:

Էւլիա Չելեպին իր Ուղեգրութեան մէջ յիշատակում է, որ ԺԷ դարում կեսարացի հայերի պատրաստած ականներով էր օսմանեան բանակը պայթեցնում թշնամիների պարիսպներն ու բերդերը[30]:

Պատերազմների ժամանակ հայ բնակչութիւնը ստիպուած էր աշխատել բերդերի, ճանապարհների շինարարութեան կամ վերանորոգման վրայ: Այդ մասին են վկայում հայերէն ձեռագրերի բազմաթիւ յիշատակարաններ: Այսպէս` 1556-ին ոմն Հուսէին փաշայի հրամանով Վանի եւ Արճէշի հայ բնակչութիւնը անվարձայատոյց աշխատանքով մէկուկէս տարուայ ընթացքում կառուցեց ռազմական ամրութիւններ[31]:

Օսմանեան կայսրութեան վառօդարանները (զինագործարանները), որոնք վառօդ էին պատրաստում օսմանեան ողջ բանակի համար եւ այդ օրերին բացառիկ կարեւորութիւն ունէին երկրի համար, շուրջ մէկ դար պատկանում էին Տատեան ամիրայական տոհմի անդամներին: Նրանք փայլեցին իրենց գիւտարարութեամբ եւ մասնագիտական հմտութեամբ եւ վառօդարանը վերածեցին երկրի լաւագոյն եւ օրինակելի պետական հաստատութեան: Բազմաթիւ գիւտերի հեղինակ Առաքել ամիրան (1753-1812) որպէս ճարտար մեքենագործ հետզհետէ կատարելագործել է վառօդի արտադրութիւնը: Իր հնարամտութեամբ պատրաստել է անիւաւոր նաւ եւ զանազան այլ մեքենաներ[32]: Առաքել ամիրայի մահից յետոյ նրա տեղը զբաղեցրել է զաւակը` Սիմոն բէյ Տատեանը (1770-1832), որը վառօդարանում ցուցաբերել է մեծ հմտութիւն եւ ձեռներէցութիւն: Նրա օգնականն էր կրտսեր եղբայրը` Յովհաննէս բէյը (1798-1869), որ երկրի ռազմական արդիւնաբերութիւնը կատարելագործելու նպատակով երկու անգամ մեկնել է Եւրոպա: Յովհաննէս բէյը գնահատուել է եւրոպական գիտական շրջանակներում` ընտրուելով Լոնդոնի, Փարիզի, Էդինբուրգի մի շարք ընկերութիւնների պատուոյ անդամ: Սան-Ստեֆանոյի վառօդարանի վերատեսչութիւնը յանձնուած էր Պօղոս բէյ Տատեանին (1800-1863), ով Յովհաննէս բէյի մահից յետոյ նոյնպէս վարել է Կ.Պոլսոյ վառօդարանը: Տատեանների պատրաստած վառօդը չէր զիջում եւրոպականին: Այն բարձր է գնահատուել Ղրիմի պատերազմի ժամանակ` անգլիացի եւ ֆրանսիացի զօրավարների կողմից:

Տատեանները ղեկավարել են նաեւ երկրի թղթի արդիւնաբերութիւնն ու բանակի հանդերձաւորման գործը: Ռազմական նախարարութեան ստեղծմամբ վերացաւ վառօդարանը, սակայն Տատեան տոհմի շառաւիղները շարունակեցին ծառայել երկրին եւ որպէս բարձրաստիճան պաշտօնեաներ` պահպանեցին իրենց ազդեցիկ դիրքն արքունիքում: Տատեանները բացառիկ դեր կատարեցին ինչպէս պետական, այնպէս էլ ազգային կեանքում: Նիւթապէս սատարել են Կ.Պոլսոյ եկեղեցիներին եւ դպրոցներին, գործուն մասնակցութիւն են բերել պոլսահայ համայնքի կեանքում: Նրանք ազգին մատուցած ծառայութիւններով պատուաւոր տեղ ունեն Կ.Պոլսի հայ համայնքի պատմութեան մէջ[33]:

Հայ զինագործ վարպետներն էին պատրաստում ենիչերիների զէնքերը: Կ.Պոլսում մեծ հռչակ ունէին կարնեցի զինագործները: Զինագործ վարպետ Սարգիս Աճէմեանը արուեստի մակարդակի էր հասցրել զինագործութիւնը: Նա էր պատրաստում սուլթան Մահմուդ Բ-ի (1806-1839) սրերը: Սարգիս Աճէմեանի աշխատանքները ցուցադրուած են Ստամբուլի Թոփգափուի պալատում, Նիւ Եորքի Մետրոպոլիտէն եւ Աթէնքի Բենաքի թանգարաններում[34]:

Օսմանեան ռազմանաւերի վարպետները հիմնականում հայեր եւ յոյներ էին: Կայսրութեան նաւարանի դարբնապետութեան պաշտօնը ԺԸ-ԺԹ դարերում յանձնուած էր Տեմիրճիպաշեան ընտանիքին: Մուստաֆա Գ-ի (1758-1773) գահակալութեան առաջին տարիներին Գէորգ Տեմիրճիպաշեանը դառնում է արքունի նաւատորմի նաւայարդարապետը եւ թնդանօթարանի վերատեսուչը, որը նախկինում վարում էր հայազգի Մարտիրոս վարպետը: Գէորգը փայլել է իր գիւտարարութեամբ: Նա է հնարել նաւի այժմեան խարիսխը, որը եւրոպացիների կողմից գնահատուելով` գործածութեան մէջ է դրուել: Գէորգի ձեռքով դարբնած խարիսխը աւելի քան մէկ դար` մինչեւ Ի դարի սկիզբը, ցուցադրուած մնաց Օսմանեան նաւատորմի հրապարակում[35]: Գէորգը կրում էր պոսանճըպաշը տիտղոսը: Սա ենիչերիական մի կարգ էր եւ իր ենթակայութեան տակ ունէր 4000 ենիչերի: Գէորգի մահից յետոյ նրա գործը շարունակել են զաւակները: Տեմիրճիպաշեան տոհմից Ենովքը զբաղուել է նաեւ արքունի նաւատորմի, ցամաքային զօրքերի եւ պալատի հացի մատակարարման գործով: Ենովք Տեմիրճիպաշեանը ազգային կեանքում յայտնի է նախ` որպէս Գերագոյն Ժողովի, այնուհետեւ` Ազգային Սահմանադրութեան հիմնադիրներից մէկը[36]:

Թուրքիոյ եւ Մերձաւոր Արեւելքի առաջին թատրոն-կրկէսիª Արամեան թատրոնի հիմնադիր Յովհաննէս Գասպարեանի հայրը` դարբին Հաջի Գասպարը, Օսմանեան թնդանօթարանի վերատեսուչն էր[37]:

Օսմանեան բանակում հայ արհեստաւորների կատարած դերի մասին պատկերացումն ամբողջացնում է սովետական դեսպան Ա. Ի. Արալովի պատմածը: 1922-ին Մուստաֆա Քէմալի կողմից վարած պատերազմական գործողութիւնների ժամանակ նա այցելել է դարբինների զինուորական դպրոց եւ զարմացել, որ Անատոլիայում թուրքերը չեն ունեցել իրենց դարբինները: Ձիերին մշտապէս պայտել են հայ եւ յոյն արհեստաւորները: Եւ քանի որ բնաջնջուել կամ երկրից վտարուել էին հայերն ու յոյները, ձիերը ոչ պիտանի էին դարձել անորակ պայտումների պատճառով: Եւ ահա բանակում ստեղծուել էին կարճատեւ դպրոցներ` դարբնի արհեստը թուրքերին սովորեցնելու համար[38]:

Բանակի հայ մատակարարներ

Օսմանեան բանակի հիմնական մատակարարները հայ վաճառականներն էին: ԺԲ դարից սկսած` հայերը կարեւոր ոյժ էին միջազգային առեւտրում, քանզի նրանք էին Ասիայի եւ Եւրոպայի վաճառականութեան մեծագոյն միջնորդը: Հայ առեւտրականները խիզախ էին, նախաձեռնող եւ սովոր յաղթահարելու ամէն տեսակի դժուարութիւն: Օսմանեան կայսրութիւնում հայերի առեւտրական դառնալու պահանջը ի յայտ էր գալիս այն իրողութիւնից, որ օսմանցիները, լինելով պաշտօնեայ կամ զինուորական, մեծ կարիք չէին զգում առեւտրական կամ արհեստաւոր դառնալու: Առեւտրով եւ արհեստով զբաղուելը նրանք համարում էին անարգ եւ ստորին զբաղմունք` վայել միայն ստրուկներին եւ գերիներին: Այդ մտայնութեամբ առեւտուրն ու արհեստները թողնուած էին կայսրութեան ոչ թուրք տարրերին[39]:

Մեծահարուստ վաճառական Յովհաննէս բէյ Խանազատը սուլթան Մուրադ Դ-ի (1622-1639) զօրաբանակի պարէնի մատակարարն էր: 1638-ին նա մասնակից է եղել Օսմանեան բանակի կողմից Բաղդադի գրաւման համար տեղի ունեցած ճակատամարտին: Իր ծառայութիւնների համար սուլթանը նրան շնորհել է պատուանշաններ, բէյութեան տիտղոս եւ Կիլիկիոյ հայկական Ս. Խաչ, Նուշաւան, Օշնաշէն գիւղերը[40]:

Աբրահամ չելեպի Ապրոյեանը 1646-ի Կրետէի գրաւմանը մասնակցող օսմանեան բանակի մատակարարն էր[41]: Բանակին մատուցած ծառայութիւնների համար սուլթան Իբրահիմի (1639-1648) յատուկ հրովարտակով Աբրահամին շնորհուել է ամբողջ կայսրութիւնում ազատ առեւտուր անելու արտօնութիւն: Մեծ եպարքոս Քէօփիւրլիւ օղլու Մեհմէդ փաշայի հրամանով նրան շնորհւում է չելեպի պատուանունը: Օսմանեան կայսրութեան պետական շրջանակներում ունեցած իր ազդեցութիւնն Աբրահամ (Ապրօ) Չելեպին օգտագործել է ազօգուտ նպատակների համար: Նա Կրետէ կղզում հայերի համար տեղաբնակներից գնել է մի եկեղեցի` իր կալուածքներով: 1666-ին Ապրօ Չելեպին տեղափոխուել է Կ.Պոլիս եւ իր սեփական միջոցներով վերանորոգել հրդեհի պատճառով վնասուած Ս. Նիկողայոս եւ Ս. Սարգիս եկեղեցիները: Յամառ ջանքերի շնորհիւ կարողացել է օսմանեան իշխանութիւններից ստանալ Մակեդոնիայում հայերի մշտական բնակութեան եւ եկեղեցի ունենալու արտօնութիւնը[42]:

Մանուկ բէյ Միրզայեանը (1769-1817) օսմանեան դանուբեան զօրքի հրամանատար Մուստաֆա փաշա Բայրաքդարի խորհրդականն էր: 1806-1812 թթ. ռուս-թուրքական պատերազմի ժամանակ օսմանեան զօրքի պարէնաւորումը եւ ռազմական նշանակութիւն ունեցող կառոյցների նորոգութեան գործը յանձնուած էր Մանուկ բէյին: Բացի այդ` Բայրաքդարը նրան էր լիազօրել հաշտութեան բանակցութիւններ վարել ռուսների հետ: Այս մեծ դիւանագէտի եռանդուն ջանքերի շնորհիւ են կայացել ռուս-թուրքական հաշտութեան բանակցութիւնները, որի արդիւնքում 1812-ին կնքուել է Բուխարեստի հաշտութեան պայմանագիրը, որով եւ ձախողուել են այս երկու պետութիւններին պատերազմի ներքաշելու Նապոլէոն Բոնապարտի ծրագրերը[43]: Մանուկ բէյը աջակցել է Մուստաֆա փաշա Բայրաքդարին` տապալելու ենիչերիների վաչակարգը: Վերջինիս իրականացրած յեղաշրջմամբ ետ մղուեցին կայսրութեանը սպառնացող վտանգները, եւ 1808-ին գահ բարձրացաւ երկրում բարենորոգչական շարժման սկզբնաւորող Մահմուդ Բ-ն: Օսմանեան տէրութեանը մատուցած ծառայութիւնների համար Միրզայեան Մանուկ բէյը սուլթանից ստացել է Մոլդովայի իշխանի տիտղոսը եւ նշանակուել պալատի դրագոմանի (դիւանագիտական թարգմանª արտաքին գործոց նախարարի օգնականի մակարդակով) պաշտօնում[44]:

Ղրիմի պատերազմի (1853-1856) ժամանակ խարբերդցի Հաջի Օհան Եաղճեանը ստանձնել էր օսմանեան բանակի պարէնաւորման գործը: Բանակին մատուցած ծառայութիւնների համար սուլթանի կողմից կանչուել է Կ.Պոլիս եւ արժանացել մեծարանքների, պատուանշանների, պաշտօնական սրի եւ համազգեստի: Կ.Պոլսից վերադառնալուց յետոյ իր հետ բերել է Քեսիրիկ գիւղի եկեղեցու եւ վանքերի վերաշինութեան արտօնագրերը[45]: Սեբաստացի յայտնի վաճառական Յարութիւն Պալագչեանը Ղրիմի պատերազմի ժամանակ նոյնպէս զբաղուել է օսմանեան բանակի մատակարարման գործով[46]: Յարութիւն Ասլանեանը (1852-1917) եղել է օսմանեան ծովային նախարարութեան մատակարարը: Նա վարել է նաեւ ծովային երթեւեկութեան իտարիէ մախսուսէի (պետական յատուկ սպասարկութեան) վարիչի պաշտօնը: Ունեցել է ազգային գործունէութիւն[47]: Գրիգոր Շապանեանը 1865-ին վարել է արքունի զօրքերի պէտքերի եւ պարէնի, ընդհանուր պաշարների մատակարարի պաշտօնը: 1877-1878 թթ. ռուս-թուրքական պատերազմի տարիներին Օսմանեան ընդհանուր բանակի պէտքերը հոգացող մասնաժողովի անդամ է նշանակուել եւ իր պաշտօնական պարտականութիւնների կատարման համար արժանացել է շքանշանների ու ունեցել պաշտօնի բարձրացում[48]: Խարբերդցի յայտնի վաճառական Պօղոս Իգնատիոսեանը ԺԹ դարի 70-80-ականներին զբաղուել է օսմանեան բանակի հանդերձանքի մատակարարման գործով[49]: Յայտնի բարերար Աբիկ Ունճեանի վրայ էր դրուած օսմանեան Բ զօրաբանակի, իսկ այնուհետեւ` Ռազմական նախարարութեան ընդհանուր պաշարների մատակարարի պաշտօնները[50]:

Հայ զինուորական բժիշկներ

Թէ’ Թանզիմաթի (1839 թ.) ընձեռած հնարաւորութիւնների շնորհիւ, եւ թէ’ երկրում թուրք բժիշկների սակաւութեան պատճառով Եւրոպայի համալսարաններում ուսանած հայ բժիշկները սկսեցին ծառայել օսմանեան բանակում: 1841-ից սկսած` ոչ մահմեդականներին արտօնուեց ուսանել Կայսերական զինուորական բժշկական վարժարանում (ԿԶԲՎ), որը բացուել էր 1838-ին սուլթան Մահմուդի արքունի բժիշկ Մանուէլ Շանշեանի նախաձեռնութեամբ[51]: Վարժարանը համապատասխանում էր իր ժամանակի գիտական պահանջներին եւ գործում էր եւրոպական համալսարանների կրթական ծրագրով: Վարժարանի ուսուցչապետն էր Վիեննայի համալսարանից հրուիրուած դոկտոր Բերնարը: Դասաւանդումը մինչեւ 1869 թուականը կատարւում էր ֆրանսերէն: Իր սկզբնաւորութեան առաջին շրջանից ԿԶԲՎ-ի սիւներն էին հայ եւ յոյն դասախօսները: Այս եւ 1865-ին բացուած Քաղաքային բժշկական վարժարաններն ունեցել են 21 հայ բժիշկ-դասախօսներ:

ԿԶԲՎ-ի ընթացաւարտ բժիշկներն ու դեղագործները զինուորական աստիճաններով ծառայեցին օսմանեան բանակում[52]: Նրանք մասնակցել են օսմանեան բանակի ռազմական գործողութիւններին ու պատերազմներին եւ իրենց մեծ աւանդն են բերել բանակում բուժսպասարկման գործի կազմակերպմանը: Հայ զինուորական բժիշկներից շատերը դասաւանդել են Կայսերական զինուորական բժշկական վարժարանում` օսմանեան բանակի եւ երկրի համար պատրաստելով բժիշկների բազմաթիւ սերունդներ: Նրանց նախաձեռնութեամբ հիմնուել է Կայսերական բժշկական ընկերութիւնն (ԿԲԸ) ու Կարմիր մահիկը: Հայ բժիշկներից աւելի քան 170 բարձրաստիճան սպաներ արժանացել են փաշայի եւ բէյի տիտղոսների:

Փաշայի տիտղոսին էին արժանանում միւշիրի զինուորական աստիճան ունեցողները, որը համապատասխանում էր մարշալի աստիճանին (մարաջախտին): Ֆերիքները եւրոպական բանակների զօրաբաժնի (division) եւ կիսաբաժնի (brigade) զօրավարներն էին: Պէյլէրպէյին, միրլիւան եւ միրմիրանը օսմանեան բանակի յատուկ զինուորական աստիճաններ էին: Պէյլէրպէյին համապատասխանում էր բդեշխութեան, միրլիւան` զօրապետութեան, իսկ միրմիրանը` հրամանատարութեան աստիճաններին[53]: Դրանց յաջորդում էր միրալայը (գնդապետ), որը բէյի տիտղոսն էր ունենում[54]:

Պէյլէրպէյին համապատասխանում էր բդեշխութեան, միրլիւան` զօրապետութեան, իսկ միրմիրանը` հրամանատարութեան աստիճաններին[55]:

Անդրանիկ փաշա Կրճիկեան (1819-1894): 1855-1856 տարեշրջանում սովորել է Կ.Պոլսի Կայսերական զինուորական բժշկական վարժարանում եւ աւարտել հարիւրապետի աստիճանով: Բնագիտութիւն է ուսումնասիրել Փարիզի համալսարանում: Որոշ ժամանակ Անգլիայում եւ Իտալիայում իր մասնագիտութեան մէջ հմտանալուց յետոյ վերադաձել է Կ.Պոլիս եւ 1874-ից մինչեւ իր կեանքի վերջը բնագիտութիւն դասաւանդել Կայսերական զինուորական եւ քաղաքային բժշկական վարժարաններում: Մի շրջան եղել է բժշկական քաղաքային վարժարանի ներքին տնօրէն եւ այդ պաշտօնում ունեցել է բացառիկ բեղուն եւ օգտաշատ գործունէութիւն: Իր պարտականութիւններին գիտակից ու անձնուէր ուսուցիչը, հակառակ իր յառաջացած տարիքին, շարունակել է դասախօսել: Երկար շրջան նրա պատրաստած բնագիտութեան երկհատոր դասագրքերով են ուսանել թուրք ուսանողները[56]: 1884-ին զինուորական աստիճանի բարձրացումով արժանանում է փաշայի տիտղոսի:

Մասնակցութիւն է ունեցել ազգային կեանքին: 1863-ին եւ 1876-ին ընտրուել է Քաղաքային Ժողովի անդամ եւ ատենադպիր: Հեղինակն է Առողջապահութիւն Եւ Առողջ Ապրելու Մասնաւոր Եւ Ընդհանուր Կանոններ գրքի[57]:

Ստեփան փաշա Ասլանեան (1822-1901): 1846-ին սուլթան Աբդուլ Մեջիդի ներկայութեամբ յանձնուել են Կ.Պոլսի ԿԶԲՎի շրջանաւարտների վկայականները: Նրանցից ամենալաւագոյնը` Ստեփան Ասլանեանը., եւ մի քանի նորաւարտ բժիշկներ սուլթանի հրամանով ուղարկուել են Վիեննա` իրենց մասնագիտական ուսումը կատարելագործելու: Ստեփան Ասլանեանը 21 տարի դասաւանդել[58] է Կայսերական զինուորական բժշկական վարժարանում, որի ամենափայլուն դասախօսներից մէկն էր` իր բացառիկ դասախօսութիւններով, մասնագիտական խորը իմացութեամբ ու հմտութեամբ: 1870ին բարձրացւում է միրիլիւայի աստիճանի, արժանանում փաշայութեան տիտղոսին եւ փոխադրւում Ռազմական նախարարութիւն եւ դառնում Զինուորական կենտրոնական մեծ ժողովի առողջապահական բաժնի անդամ: Արժանացել է Օսմանիէի եւ Մեջիդիէի տարբեր աստիճանի շքանշանների եւ օտար երկրների կառավարութիւնների պատուանշանների[59]:

1878ի ռուս-թուրքական պատերազմի ժամանակ, երբ ռուսական բանակը հասել էր Ադրիանապոլիս, մեծ եպարքոս Սաւֆէր փաշան գնում է այնտեղ` նախնական դաշնագրութիւն կնքելու: Ստեփան փաշա Ասլանեանն իբրեւ բժիշկ-թիկնապահ ընկերակցել է մեծ եպարքոսին: Ներսէս պատրիարքի ու բժիշկ և հասարկակարան գործիչ Սերովբէ Վիչէնեանի (Սերվիչէնի) խնդրանքով աշխատել է ռուսական տէրութեան ուշադրութիւնը հրաւիրել հայ ազգի վրայ եւ ջանացել Սան-Ստեֆանոյի պայմանագրի մէջ դնել 16րդ յօդուածը, ըստ որի Օսմանեան կայսրութեան հայկական գաւառների բարեկարգութեան հարցը դրւում էր Ռուսաստանի վրայ:[60]

Ստեփան փաշա Ասլանեանը գործուն մասնակցութիւն է ունեցել ԺԹ դարի երկրորդ կէսի արեւմտահայութեան հանրային կեանքին: Թէեւ նա Ազգային Սահմանադրութեան հեղինակներից չէր, սակայն լուռ եւ ծածուկ աջակցել է խմբագրական յանձնաժողովին: Ընտրուել է ազգային երեսփոխան, եղել Ազգային Ընդհանուր եւ Քաղաքական ժողովների ատենապետ: Մինչեւ 1891 անդամակցել է նաեւ այդ ժողովներին եւ ունեցել արդիւնաւէտ գործունէութիւն: Աւելի ուշ նա ամբաստանուել է թուրքերի կողմից իբրեւ օսմանեան գահի դաւաճան եւ շնորհազուրկ եղել: Հրաժարուելով զինուորական ասպարէզից` կամովին աքսորուել է Եգիպտոս, ապա` Ֆրանսիա: Եգիպտոսում եղել է խըտիւի (փոխարքայի) ընտանեկան բժիշկը: Միայն Յարութիւն փաշա Տատեանի միջնորդութեան շնորհիւ է կարողացել վերադառնալ Կ.Պոլիս[61]:

Գաբրիէլ փաշա Սեւեան (1822-1900): Օսմանեան ռազմածովային նաւատորմի առաջին հայ զինուորական բժիշկն էր: 1849-ին փայլուն քննական արդիւնքներով աւարտել է Կ.Պոլսի ԿԶԲՎ-ը: Եղել է սիրիական ափերում տեղակայուած կայսերական ռազմածովային նաւատորմի գլխաւոր բժիշկը: Որպէս բժշկապետ` տարբեր մարտանաւերում մասնակցել է ռազմական գործողութիւնների: Հմուտ եւ բազմավաստակ հայ բժիշկը տէրութեանը մատուցած ծառայութիւնների համար հասել է միրլիւայի զինուորական աստիճանի եւ արժանացել փաշայութեան տիտղոսի: 1865-ի խոլերաի (հնդախտ) մեծ համաճարակի վերացմանն ուղղուած իր արդիւնաւէտ գործունէութեան համար արժանացել է սուլթանական գնահատութեան եւ պարգեւատրուել Օսմանիէի եւ Մեջիդիէի տարբեր աստիճանների շքանշաններով: Անդամակցել է Կ.Պոլսոյ ԿԲԸ-ին, Ռազմածովային նաւատորմի բժշկական եւ Բարձրագոյն դրան առողջապահական կայսերական խորհուդներին: Օսմանեան կայսրութեան Կարմիր մահիկի հիմնադիրներից է[62]: Հեղինակ է գիտական աշխատութիւնների, եւ ունեցել է գրական եւ հասարակական գործունէութիւն: Վարել է Ս. Գրիգոր Լուսաւորչեան վարժարանի հոգաբարձութեան ատենապետի պաշտօնը: 50 տարի օսմանեան տէրութեանը ծառայելուց յետոյ 1897-ին Գաբրիէլ փաշա Սեւեանը հանգստի է կոչուել[63]:

Կարապետ փաշա Իսկէնտէրեան (1835-1910): Աւարտել է Կ.Պոլսի ԿԶԲՎը` հազարապետի աստիճանով: Դասաւանդել է նոյն վարժարանում: Եղել է Սելանիկում տեղակայուած օսմանեան բանակի բժշկապետը[64]: Հասել է միրլիւայի աստիճանի եւ արժանացել փաշայի տիտղոսի, Մեջիդիէի Դ եւ այլ շքանշանների[65]:

Տիգրան փաշա Փեշտիմալճեան (1837-1894): Մասնագիտական կրթութիւնը ստացել է Փարիզի Բժշկական համալսարանում: Սուլթան Աբդուլ Համիդ Բ-ն (1876-1909), գնահատելով Տիգրան Փեշտիմալճեանի բժշկի տաղանդը, նրան դարձրել է իր խորհրդատու բժիշկը: 1869-ին ընտրուել է ԿԲԸ-ի անդամ: Յետագայում վարել է նախագահի պաշտօնը: Անդամակցել է նաեւ Ֆրանսիայի առողջապահական ընկերութեանը: Զինուորական աստիճանի բարձրացումով արժանացել է փաշայի տիտղոսի: Իր խղճամիտ գործունէութեան համար գնահատուել է թէ’ ազգային եւ թէ’ պետական շրջանակների կողմից: Տիգրան փաշա Փեշտիմալճեանը հայ վերածննդի ամենապայծառ դէմքերից էր[66]: Մշտապէս սատարել է ազգային բարեսիրական հաստատութիւններին եւ յատկապէս գուրգուրանքով է վերաբերուել իր ծննդավայր Խասգիւղի Ս. Ներսէսեան վարժարանին: Աշխատակցել է Կ.Պոլսի ու Կովկասի հայ մամուլին: Որպէս հրապարակագիր «Արեւելք», «Մասիս» եւ «Փարոս Հայաստանի» պարբերականներում հրատարակել է Արեւմտեան Հայաստանի եւ Կիլիկիայի տնտեսական զարգացման հեռանկարներին առնչուող յօդուածներ: Հրատարակել է նաեւ բժշկութեանը նուիրուած աշխատութիւններ[67]:

Վահան փաշա Մանուէլեան (1847-1902): Վահան փաշան որդին է համբաւաւոր գիտնական Յակոբիկ Մանուէլեանի: 1872-ին աւարտել է Կ.Պոլսի ԿԶԲՎ-ն: Այնուհետեւ կառավարութեան կողմից ուղարկուել է Փարիզ` մասնագիտական ուսումը կատարելագործելու[68]: 1880-ին կարգւում է Կ.Պոլսի Ախտաբանական բուժարանի ուսուցչապետ Միքայէլ Խորասանճեանի օգնական բժիշկ: Փորձառու եւ հմուտ դասախօսի յատկութիւններով օժտուած Վահան Մանուէլեանը եղել է ԿԶԲՎ-ի առաջնակարգ մանկավարժներից: Եղել է պալատական բժիշկ եւ թուրք աւագանու մօտ մեծ հռչակ եւ համբաւ է վայելել[69]: 1900-ին հասել է միրիլիւայի աստիճանի եւ ստացել փաշայի տիտղոս: Երկար տարիներ Գուզկունճուկի եւ Օրթագիւղի թաղական խորհուրդների ատենապետն էր[70]:

Անտոն փաշա Նաֆիլեան (1834-1912): 1854-ին հարիւրապետի աստիճանով աւարտում է Կ.Պոլսի ԿԶԲՎ-ն: Ղրիմի պատերազմի ժամանակ ծառայել է օսմանեան բանակում, իսկ այնուհետեւ ծառայութիւնը շարունակել է Կրետէում: 1858-ին մեկնել է Փարիզ եւ ուսումը շարունակել տեղի Բժշկական համալսարանում: 1863-ին վերադարձել է Կ.Պոլիս եւ նշանակուել սուլթանի անձնապահ գնդի բժիշկ: 1869-ին ծառայութեան մէջ է մտնում ԿԶ Բժշկական վարժարանի մաս կազմող Հայդարփաշայի հիւանդանոցում: 1877-ին ուղարկւում է թուրք-սերբական ռազմաճակատ: 1887-ին սուլթանական հրամանով Անտոն Նաֆիլյանը ԿԶ Բժշկական վարժարանի թուրք ուսանողների ստուար մի խմբի բժշկութեան տարբեր ճիւղերում հմտացնելու նպատակով տանում է Փարիզ: 1891-ին վերադառնում է Կ.Պոլիս եւ ծառայութեան անցնում Հայդարփաշայի զինուորական հիւանդանոցում` որպէս բժշկապետ: Անտոն փաշան երբեք չի դասախօսել Կ.Պոլսի ԿԶԲՎ-ում, սակայն հիւանդանոցներում հիւանդների կողքին վարժարանի ուսանողներին դասաւանդել է գործնական վիրաբուժութիւն: Երկու անգամ ընտրուել է ԿԲԸ-ի անդամ: 1887-ին բարձրացել է ֆերիքի աստիճանի եւ արժանացել փաշայութեան տիտղոսի: Սուլթանական հրամանագրով արժանացել է Մեջիդիէի, Օսմանիէի տարբեր կարգի ակնառու պատուանշանների[71]:

Տիրան փաշա Փափազեան (1858-1926): 1882ին աւարտել է Կ.Պոլսի ԿԶԲՎ-ն: Ծառայել է զինուորական տարբեր հիւանդանոցներում եւ աստիճանաբար ունենալով զինուորական աստիճանի բարձրացում` արժանացել է փաշայի տիտղոսի: 1912-ին` Բալկանեան պատերազմի ժամանակ, ծառայել է Ռոդոսթօ եւ Քըրըքալէ քաղաքներում տեղակայուած ճակատային հիւանդանոցներում: Յետագայ տարիներին գտնուել է Բաղդադում եւ Դամասկոսում` իբրեւ բժշկապետ օսմանեան Գ զօրաբանակի: Ա աշխարհամարտի աւարտից յետոյ հանգստի է կոչուել[72]:

Տիգրան փաշա Պապայեան (1861-1939): 1882-ին աւարտել է ԿԶԲՎն: Եղել է արքունի բժիշկ: 1893ին Բեռլին մեկնած կառավարական պատուիրակութեան կազմում էր: 1902ին ստացել է միրմիրանի զինուորական աստիճան եւ փաշայի տիտղոս: Անդամակցել է Սուրբ Փրկիչ ազգային հիւանդանոցի հոգաբարձութեանը[73]:

Յակոբ բէյ Տաւուտեան (Տաւոտ Բէյ) (1813-1878): 1832-ին ուսանել է Պիզայի բժշկական համալսարանում, ապա վիրաբուժութիւն ուսումնասիրել Փարիզի բժշկական համալսարանում: 1840-ին վերադարձել է Կ.Պոլիս եւ դասախօսական պաշտօնի անցել ԿԶԲՎ-ում: 1856-ին ընտրուել է ԿԲԸ-ի անդամ[74]: Խմբագրել է ֆրանսերէն հրատարակուղ Gazette Medicale d’Orient բժշկական պարբերաթերթը: 1861-ին նշանակուել է Լեռնային Լիբանանի ընդհանուր կառավարիչ Արթին փաշա Տաւուտեանի բժշկական տեսուչ եւ խորհրդական: 1865-ին վերադառնալով Կ.Պոլիս` կարգուել է Սուրբ Յակոբ հիւանդանոց-անկելանոցի բժշկապետ: Ունեցել է միրալայի զինուորական աստիճան եւ բէյի տիտղոս[75]:

Գասպար բէյ Սինապեան (1814-1872): Գասպար բէյ Սինապեանը արքունի դեղապետ Գէորգ Սինապեանի որդին է: Մասնագիտական կրթութիւն է ստացել Պիզայի եւ Փարիզի բժշկական համալսարաններում: 1845-ին Կ.Պոլիս վերադառնալուց անմիջապէս յետոյ սկսել է դասաւանդել Կ.Պոլսի ԿԶԲՎ-ում: ԿԲԸ-ի հիմնադիրներից է, որի նախագահն է եղել 1863ին[76]: Որպէս Առողջապահական Բարձրագոյն Խորհրդի անդամ` մեծ մասնակցութիւն է ունեցել 1865-ի հնդախտի համաճարակի վերացման գործին: Հակառակ իր կամքին եւ կոչմանը` նշանակուել է Պետական բարձրագոյն խորհրդի վճռաբեկ ատեանի անդամ: Եղել է վարչապետ Ալի փաշայի անձնական բժիշկը եւ ծառայել Վալիտէ սուլթանուհու (մայր սուլթանուհի) մօտ: Ունեցել է գնդապետի զինուորական աստիճան: Սինապեանը նշանաւոր է եղել հայ կաթոլիկ հասարակութեանը մատուցած ծառայութիւններով: Հեղինակ է բժշկութեանը նուիրուած ուսումնասիրութիւնների[77]:

Մկրտիչ բէյ Բառլատեան (1822-1873): Գերազանց արդիւնքներով աւարտել է Կ.Պոլսի ԿԶԲՎ-ն: Կ.Պոլսոյ եւ կայսրութեան տարբեր վայրերի զինուորական հիւանդանոցներում ու զօրամասերում ծառայել է որպէս զինուորական բժիշկ: 1863-ին ստացել է միրալայի աստիճան եւ ուղարկուել Բաղդադ` որպէս տեղի կայսերական բանակի եւ զինուորական հիւանդանոցի բժշկապետ եւ շուրջ 10 տարի մնացել այդ ծառայութեան մէջ[78]:

Ֆերուխան Բարունակ բէյ Քրթիկեան (Քռթիկեան, 1824-1869): 1847-ին Կ.Պոլսի ԿԶԲՎ-ն աւարտելուց անմիջապէս յետոյ ծառայութեան մէջ է մտնում Հայդարփաշայի եւ Մանասթըրի զինուորական հիւանդանոցներում: 1853-1859թթ. Մանասթըրի Զինուորական Հիւանդանոցում վարում է բժշկապետի պաշտօնը: Իր մասնագիտական հմտութեան շնորհիւ մեծ համբաւ եւ հեղինակութիւն է ձեռք բերել: 1855-ին Օսմանեան կառավարութիւնը, Ֆերուխանի անձնուէր ծառայութիւնները գնահատելով, նրան շնորհել է միրալայի աստիճան եւ այնուհետեւ տեղափոխել Շումնայում տեղակայուած կայսերական զօրաբանակ եւ նշանակել նրան բժշկապետի պաշտօնում: Անդամակցել է ԿԲԸ-ին եւ Արքունի բժշկական ժողովին: 1865-ի հնդախտի համաճարակի վերացման համար ստեղծուած յանձնաժողովի աշխատանքներին իր գործուն մասնակցութեան եւ անբասիր ծառայութիւնների համար գնահատուել է սուլթանի կողմից` արժանանալով Մեջիդիէի Գ կարգի պատուանշանի[79]:

Բարունակ բէյ Քրթիկեանը հաւասար եռանդով կատարել է ազգային եւ պետական պարտականութիւնները: 1867-ին եղել է Սուրբ Փրկիչ ազգային հիւանդանոցի լիազօր վերատեսուչը եւ մասնակցել այնտեղ տեղ գտած թերութիւնների վերացման աշխատանքներին: Մասնակցել է նաեւ Սահմանադրական յանձնաժողովի աշխատանքներին: Անդամակցել է Ուսումնական խորհրդին եւ վարել Քաղաքական ժողովի ատենապետի պաշտօնը: Որպէս հրապարակագիր` Բարունակ բէյ Քրթիկեանը հանդէս է եկել «Մասիս» եւ «Հայաստան» պարբերականներում: Հեղինակ է «Ճանապարհորդութիւն ի Բաբելոն ընդ Հայաստան» ուղեգրական գործի[80]:

Յակոբ բէյ Յովհաննէսեան (1826-1859): Յակոբ Յովհաննէսեանը Կ.Պոլսոյ ԿԶԲՎ-ի առաջին շրջաւարտներից է: Սուլթանական բարձր հրամանով կարգուել է ԿԶԲՎ-ի դասախօս: Վարել է նաեւ Շումնայում տեղակայուած կայսերական բանակի բժշկապետի պաշտօնը: Հասել է միրալայի աստիճանի եւ ստացել բէյի տիտղոս: Պաշտօնավարել է նաեւ Սուրբ Փրկիչ ազգային հիւանդանոցում` որպէս բժշկապետ[81]:

Յովհաննէս բէյ Շիմշիրեան (՞-1895): Կ.Պոլսոյ ԿԶԲՎ-ի շրջանաւարտներից է: Որպէս զինուորական բժիշկ ծառայել է Չաթալճայում տեղակայուած գնդում, Եմէնի ռազմաճակատային գծում: Մասնակցել է 1877-1878-ի ռուս-թուրքական պատերազմին եւ վիրաւորուել: Օսմանեան բանակին մատուցած ծառայութեան համար հասել է միրալայի աստիճանի եւ արժանացել բէյի տիտղոսի[82]:

Յակոբ բէյ Խանտանեան (1834-1898): Հարիւրապետի աստիճանով 1860ին աւարտում է ԿԶԲՎ-ն: Պաշտօնավարել է Կ.Պոլսի մի շարք զինուորական հիւանդանոցներում: Զինուորական եւ քաղաքային վարժարաններում դասաւանդել է դատական բժշկութիւն: Պատրաստել է դատական բժշկութեանը նուիրուած դասագրքեր, որոնցով երկար շրջան ուսանում էին բժշկական վարժարանների թուրք ուսանողները: Եղել է Առողջապահական բարձրագոյն խորհրդի ընդհանուր քարտուղարը[83]: Ըստ թուրք պատմաբան Ռիզա Թահսինի` Յակոբ բէյ Խանտանեանը կարող եւ բժշկութեան ասպարէզում կատարեալ հմտութիւն ցուցաբերած պատուական անձնաւորութիւն էր: Ունէր միրալայի զինուորական աստիճան եւ բէյի տիտղոս[84]:

Կոմիտաս բէյ Մինասեան (1837-1903): Մասնագիտական կրթութիւնը ստացել է Կ.Պոլսի ԿԶԲՎ-ում: 1859-ից որպէս զինուորական բժիշկ ծառայել է կայսրութեան տարբեր վայրերում տեղակայուած զօրամասերում: Իր խղճամիտ եւ անբասիր ծառայութեան համար մեծ հեղինակութիւն եւ փառք է վայելել ու հասել գնդապետի աստիճանի: Օրէնսգէտ բժշկի պաշտօնով 1871-1875 թթ. ծառայել է Օսմանեան կայսրութեան Ոստիկանութեան նախարարութիւնում: Անյայտ պատճառներով հեռացել է պաշտօնից: 1878-ին հրաւիրուել է Ռազմական նախարարութիւն, ուր եւ պաշտօնավարել է մինչեւ իր մահը[85]: Մամուլում հանդէս է եկել ֆրանսերէն բանաստեղծութիւններով։

Յովհաննէս բէյ Թապիպեան (1845-1894): Փայլուն արդիւնքներով աւարտել է ԿԶԲՎ-ն եւ մրցոյթում յաղթելով` կառավարութեան կողմից ուղարկուել Վիեննա` մասնագիտական ուսման մէջ խորանալու: Վերադարձին սկսել է դասախօսել ԿԶԲՎ-ում: Իր մասնագիտական հմտութիւնը նախանձ է յարուցել այդ ճիւղի մէկ այլ թուրք դասախօսի մօտ: Դա պատճառ է հանդիսացել, որ նրան հեռացնեն վարժարանից եւ ուղարկեն զինուորական ծառայութեան Շքոտրա քաղաքը (Ալբանիա), ուր Թապիպեանը տաս տարի (1875-1885) ծառայել է որպէս տեղի հիւանդանոցի բժշկապետ: ԿԶԲ Վարժարանը զգալով ախտային անդամազննութեան մասնագէտի խիստ պակասը` Յովհաննէս Թապիպեանին կրկին հրաւիրում է աշխատանքի: Դասաւանդել է նաեւ Քաղաքային Բժշկական Վարժարանում[86]: Ունեցել է միրալայի զինուորական աստիճան: Փաշայութիւն ստանալու նախօրեակին յանկարծամահ է լինում[87]:

Տիգրան բէյ Աճէմեան (1852-1913): 1874-ին հարիւրապետի աստիճանով աւարտել է Կ.Պոլսի ԿԶԲՎ-ն եւ շատ չանցած կառավարութեան կողմից ուղարկուել Վիեննա` մասնագիտական կրթութեան մէջ խորանալու: 1877-ին վերադառնում է Կ.Պոլիս եւ պաշտօնավարում տարբեր հիւանդանոցներում: Այնուհետեւ դասախօսական պաշտօնի անցնում ԿԶԲՎ-ում: Վարել է Կայսերական բժշկական ընկերութեան փոխատենապետի պաշտօնը: Իր ժամանակի ամենաճարտար եւ համբաւաւոր ակնաբոյժն էր: Շուրջ 30 տարի դասախօսել է ԿԶԲՎ-ում` թուրքական բժշկութեան համար պատրաստելով բազմաթիւ մասնագէտներ: Այս բազմամեայ մանկավարժական գործունէութիւնն ըստ արժանւոյն չի գնահատուել: Փաշայի տիտղոսին արժանանալու փոխարէն` նրան զրկել են իր պաշտօնից, որից վշտահար Աճէմեանը վախճանուել է միրալայի աստիճանում: Թողել է ակնաբուժութեանը նուիրուած հրատարակութիւններ: Վարել է Ազգային երեսփոխանական ժողովի եւ Ուսումնական խորհրդի ատենապետի պաշտօնները[88]:

Յակոբ բէյ Տատրեան (1853-1936): 1880-ին աւարտել է ԿԶԲՎ-ն: Տաս տարի զինուորական ծառայութեան մէջ է գտնուել Բաղդադի, Մուսուլի, Բասրայի զինուորական հիւանդանոցներում[89]: Պաշտօնավարել է նաեւ Թրակիայի` Քըրըքալէի եւ Չորլուի զինուորական հիւանդանոցներում: Եղել է Մարմարա-Էրէյլիի զինուորական հիւանդանոցի բժշկապետը: Մասնակցել է Բալկանեան պատերազմին: Ա Աշխարհամարտի առաջին երկու տարիներին վարել է Սելիմէ հիւանդանոց-զօրանոցի բժշկապետի պաշտօնը: Ունէր միրալայի կոչում: Փորձառու եւ հեղինակաւոր բժիշկի համբաւ է ունեցել: Արքունիքի եւ ընդհանուր սպայակոյտի կողմից պատուըուած է շքանշաններով[90]:

Սարգիս բէյ Պէրպէրեան (1857-1945): Աւարտել է ԿԶԲՎ-ն: Եղել է Թոփգափուի զինուորական հիւանդանոցի բժշկապետը: Բալկանեան պատերազմի եւ Ա. Աշխարհամարտի ժամանակ որպէս զինուորական բժիշկ ծառայել է ճակատային տարբեր զինուորական հիւանդանոցներում: Երկար ժամանակ ծառայութեան մէջ է գտնուել Սիրիայի, մասնաւորապէս Եմէնի ռազմաճակատային գծում[91]:

Արթին բէյ Տեւլէթեան (1852-1937): 1884-ին աւարտել է Կ.Պոլսի ԿԶԲՎ-ն: Մեծ ծառայութիւններ է մատուցել թուրքական բանակին: 23 տարի եղել է Էդիրնէի զինուորական հիւանդանոցի բժշկապետը, իսկ 1910-ից վիրաբուժապետը` Հայդարփաշայի զինուորական հիւանդանոցի: Բալկանեան պատերազմի ժամանակ ծառայել է Բ զօրաբանակում որպէս բժշկապետ, իսկ Ա Աշխարհամարտի տարիներին եղել է Գատըգիւղի զինուորական հիւանդանոցի բժշկապետը: Ունեցել է գնդապետի աստիճան: Իրեն առաջարկուել է Էդիրնէ նահանգի լիւայի փաշայութիւնը (զօրապետութինը), սակայն տարիքի պատճառով հրաժարուել է:[92]

Գրիգոր բէյ Թագւորեան (?- 1884): Մասնագիտական կրթութիւն ստացել է Կ.Պոլսի ԿԶԲՎ-ում եւ Փարիզի Բժշկական Համալսարանում: Ծառայել է երկրի տարբեր վայրերում տեղակայուած օսմանեան բանակի զօրամիաւորումներում եւ զինուորական հիւանդանոցներում: Հասել է միրալայի աստիճանի եւ արժանացել բէյի տիտղոսի[93]:

Արթին բէյ Հալվաճեան (1865-1915): Սովորել է ԿԶԲՎ-ում: Երկար տարիներ ծառայել է թուրքական բանակում եւ զինուորական հիւանդանոցներում: Իր խղճամիտ ծառայութեան համար գնահատուել է Ռազմական նախարարութեան կողմից եւ արժանացել միրալայի կոչմանն ու բէյի տիտղոսին: Ա. Աշխարհամարտի ժամանակ Արթին բէյ Հալվաճեանը, որպէս Ե զօրագնդի բժշկապետ, ուղարկւում է Կովկասեան ռազմաճակատ: Այս ճակատում թուրքական բանակի կրած պարտութիւնից յետոյ, կասկածելի համարելով ռուսական սահմանագլխում հայ զինուորական բժիշկների ներկայութիւնը` ուղարկուել է Խարբերդ-Մեզիրէ, ուր պարտաճանաչ եւ իր գործին գիտակից հմուտ բժիշկը մեծապէս օգտակար է եղել թուրքական բանակին, մասնաւորապէս բծաւոր տենդի համաճարակի օրերին` հազարաւոր թուրք զինուորների կեանքեր փրկելով: Արժանացել է տեղի զինուորական իշխանութիւնների գնահատանքին: Սակայն Արթին բէյ Հալվաճեանը, կիսելով իր հայրենակիցների ճակատագիրը, նահատակուել է 1915-ին[94]:

Յակոբ բէյ Պէկեան (?-1928): 1869-ին աւարտել է ԿԶԲՎ-ն: Աւելի քան կէս դար եղել է զինուորական ծառայութեան մէջ: Հասել է միրալայի զինուորական աստիճանի: 1891-1894 թթ. անդամակցել է Ս. Փրկիչ ազգային հիւանդանոցի հոգաբարձութեանը: Անդամակցել է նաեւ Բերայի թաղական խորհրդին[95]:

Մինաս բէյ Աւետիսեան (1849-?): Ուսանել է Իտատիէի Զինուորական Վարժարանի Անասնաբուժութեան Բաժնում: Երեսուն տարի շարունակ դասաւանդել է Զինուորական Անասնաբուժական Վարժարանում: Երկրին եւ օսմանեան բանակին մատուցած ծառայութիւնների համար հասել է միրալայի աստիճանի: 1903-ին Համիդ Բ-ի դէմ անյաջող մահափորձի օրը Մինաս բէյը ի պաշտօնէ ընկերակցում էր հեծեալ գնդին: Իր հայ լինելու պարագան պատճառ է դառնում նրա ձերբակալութեան եւ աքսորին: 1910-ին Դամասկոսից վերադառնում է եւ ստանձնում իր նախկին պաշտօնները: Անասնաբուժական վարժարանի ուսանողների համար պատրաստել է անասնաբուժութեանը նուիրուած ձեռնարկներ, որոնցով երկար շրջան ուսանել են թուրք ուսանողները [96]:

Զինուրական կոչում ունեցող հայ պաշտօնեաներ

ԺԹ դարի կէսերից հայերի առջեւ պետական գործունէութեան լայն ասպարէզ բացուեց, երբ կայսրութիւնը փորձեց սերտացնել իր յարաբերութիւնները Եւրոպայի հետ եւ Բարձրագոյն դուռը, հետեւելով եւրոպական երկրներին, սկսեց արդիականացնել իր վարչական համակարգը: Ի թիւս միւս գերատեսչութիւնների` հայերը պատասխանատու պաշտօններ զբաղեցրին նաեւ Նաւատորմի եւ Ռազմական նախարարութիւններում: Նրանցից ոմանք իրենց գործունէութեան ընթացքում արժանացել են զինուորական բարձր կոչումների:

Յովսէփ Վարդանեան (Վարդան փաշա) (1815-1879): Երիտասարդ տարիքում պետական ծառայութեան մէջ է մտնում Օսմանեան Նաւատորմի նախարարութիւնում: Ստացել է միրմիրանի զինուորական աստիճան եւ փաշայի տիտղոս: Ղրիմի պատերազմի (1853-1856) ժամանակ վարել է օսմանեան նաւատորմի Ա թարգմանի պաշտօնը: 25 տարի զինուորական ծառայութեան մէջ մնալուց յետոյ անցել է քաղաքացիական պաշտօնների[97]: Օսմանեան տարբեր նախարարութիւններում վարել է պատասխանատու պաշտօններ եւ իր օգտաշատ գործունէութեան համար արժանացել բէյի տիտղոսի: Նրա կուրծքը զարդարում էին Օսմանիէի եւ Մեջիդիէի տարբեր կարգի եւ եւրոպական մեծ տէրութիւնների կառավարութիւնների կողմից շնորհուած շքանշանները[98]:

Յովսէփ Վարդանեանը ժամանակի ամենազարգացած, լեզուների գիտակ, եւրոպական գրականութեանն ու մշակոյթին քաջատեղեակ այն անձնաւորութիւնն էր, որ աւելի քան 25 տարի փայլել է հայ հանրային կեանքում որպէս հրապարակախօս եւ խմբագիր: Հիմնականում հայատառ թուքերէն լեզուով հրատարակել է գեղարուեստական եւ պատմագիտական արժէքաւոր երկեր[99]:

Անտոն Եաւէր փաշա Թընկըրեան (1812-1908): Ինքնակրթութեամբ տիրապետել է ֆրանսերէն, իտալերէն, յունարէն, թուրքերէն լեզուներին: 24 տարեկանում մտել է պետական ծառայութեան` աշխատելով Բարձրագոյն դրան թարգմանչաց դիւանում, այնուհետեւ` Շոգենաւերի վարչութիւնում: Ղրիմի պատերազմի ժամանակ օսմանեան ընդհանուր զօրքերի հրամանատար Էօմէր փաշայի քարտուղարն էր: 1855-ին ստանում է ռազմածովային նաւատորմի միրալայի աստիճան: 1855-1856 թթ. Թընկըրեանին է յանձնւում Շոգենաւերի ընդհանուր վարչութիւնը եւ Արքունի նաւարանի վերատեսչութիւնը: 1862-ին արժանանում է միրլիւայի զինուորական կոչմանը: 1864ին ստանձնում է Ռազմական նախարարութեան Օտար Լեզուների Թղթակցութեան Դիւանի տնօրէնի պաշտօնը: 1870-1871 թթ. անդամակցում է Պետական Խորհրդին: 1875-1876 թթ. հասել է Ռումելիի պէյլէրպէյի աստիճանի: Վարել է նաեւ Օսմանեան նամակատարութեան եւ հեռագրական նախարարի պաշտօնը եւ կարեւոր բարեկարգութիւններ մտցրել այս ասպարէզում: 1881-ին դարձել է քննիչ Հանրային պարտուց վարչութեան, իսկ 1903-ին` Ելեւմտական բարձրագոյն խորհրդի անդամ[100]: Անտոն փաշա Թընկըրեանը 58 տարի ծառայել է օսմանեան տէրութեանը: Օսմանեան կայսրութեան եւ օտար երկրների կառավարութիւնների կողմից արժանացել է Մեջիդիէի եւ Օսմանիէի տարբեր կարգի, Պատուոյ Լեգէոնի, Ս. Մաւրիկիոսի, Ս. Ղազարի եւ այլ շքանշանների[101]:

Թորոս բէյ Գիսակը նոյնպէս օսմանեան նաւատորմի պաշտօնեայ էր եւ ունէր միրալայի աստիճան[102]:

Լիբանանի հայազգի կառավարիչներ Կարապետ Արթին փաշա Տաւուտեանը, Յովհաննէս փաշա Գույումճեանը ունեցել են միւշիրի (մարաջախտ) կոչում: Մինչ Լիբանանի կառավարչի պաշտօնի ստանձնումը` նրանք վարել են դիւանագիտական պաշտօններ եւ չեն ունեցել զինուորական կոչումներ: Թերեւս կարեւոր պայման էր, որ Լիբանանի կառավարիչներն ունենան զինուորական աստիճան, մանաւանդ, որ այս տարածաշրջանը գտնուել է ազգամիջեան զինուած բախումների մէջ:

Կարապետ փաշա Տաւուտեան (1816-1873): Երկար ժամանակ դեսպանական պաշտօններ է վարել Եւրոպայի երկրներում եւ դիւանագիտական շրջանակներում մեծ հեղինակութիւն վայելել: Եւրոպայի հինգ մեծ տէրութիւնների եւ կայսրութեան կողմից կազմուած յանձնաժողովը 1861-ին Տաւուտեանին նշանակում է ինքնավար Լիբանանի ընդհանուր կառավարիչ: Նրան շնորհւում է միւշիրի կոչում եւ փաշայի տիտղոս: Կայսրութեան մէջ նա առաջին քրիստոնեան էր, որը արժանացել է մարաջախտի բարձր կոչմանը: Իր պաշտօնավարութեան շրջանում Տաւուտեանը վարել է Լիբանանի ինքնուրոյնութիւնը պահպանելու, կրօնական հակամարտութիւնները մեղմացնելու, առեւտրական, տնտեսական եւ կրթամշակութային վերելքը խթանելու քաղաքականութիւն: Յետագայում նրան վստահւում է կայսրութեան Հասարակական կառոյցների նախարարի պաշտօնը: Ի թիւս միւս օգտաշատ ձեռնարկների` Տաւուտեանը կարողացել է կազմակերպել Ասիան եւ Մերձաւոր Արեւելքը Եւրոպային կապող Ռումելիի երկաթուղու շինարարութիւնը, որը կայսրութեան տնտեսական եւ քաղաքական կեանքում բացառիկ նշանակութիւն է ունեցել[103]:

Տաւուտեանը բազմակողմանի զարգացման տէր անձնաւորութիւն էր: Հին գերման ցեղերի օրէնքներին նուիրուած իր գիտական ծաւալուն ուսումնասիրութեան համար Գերմանիայի կանցլէրի կողմից նա ստացել է յատուկ մրցանակ եւ ընտրուել Բեռլինի գիտութիւնների ակադեմիայի անդամ[104]:

Որպէս պետական բարձր պաշտօնեայ եւ արժէքաւոր քաղաքագէտ` նա արժանացել է շքանշանների. 1867-ին Նապոլէոն Գ-ն նրան շնորհել է Պատուոյ լեգէոնի պատուանշանը: Օսմանեան կառավարութիւնից ստացել է տարբեր կարգի շքանշաններ, Օսմանիէի մեծ ժապաւէնը, իսկ Հռոմի Պապը նրան շնորհել է Մեծն Գրգորի ասպետութեան առաջին կարգի շքանշանը[105]:

Յովհաննէս փաշա Գույումճեան (1858-1933): Սովորել է Կ.Պոլսի Վիեննական Մխիթարեանների Վարժարանում եւ Փարիզի Յիսուսեանների հռչակաւոր Vaugirard կրթական հաստատութիւնում: Կ.Պոլիս վերադառնալով` մտել է պետական ծառայութեան մէջ: Պատասխանատու պաշտօններ է վարել է Արտաքին Գործոց նախարարութիւնում: 1899-1908 թ. եղել է Հռոմում օսմանեան դեսպանատան Ա. քարտուղարը, այնուհետեւ` Իտալիայում օսմանեան գործերի հաւատարմատարը:

1908-ին վերադարձել է Կ.Պոլիս եւ ընտրուել Պետական խորհրդի անդամ եւ նոյն թուականից վարել Արտաքին գործոց փոխնախարարի պաշտօնը:

1912-ին Գաբրիէլ Նորատունկեանը նշանակւում է կայսրութեան Արտաքին Գործոց Նախարար: Տեսնելով, որ Արտաքին գործոց նախարարութիւնում հայերի բարձր դիրքը կարող է թուրքերի նախանձը գրգռել` այս երկու բարեկամները ցուցաբերում են փոխըմբռնում. Յովհաննէս Գույումճեանը հրաժարւում է Արտաքին Գործոց նախարարութիւնում զբաղեցրած իր պաշտօնից եւ ընդունում Լիբանանի կառավարչի պաշտօնը, որը ժամանակ առաջ մերժել էր: Նրա թեկնածութիւնը միաձայն ընդունուել է եւրոպական մեծ տէրութիւնների կողմից[106]:

Յովհաննէս Գույումճեանին շնորհւում է միւշիրի կոչում եւ փաշայի տիտղոս: Այս պաշտօնը նա ստանձնել է քաղաքական խառնակ վիճակում: Երեք տարուայ պաշտօնավարութեան շրջանում իրականացրել է հինգ կարեւոր բարեկարգութիւններ` այսպիսով օգտակար լինելով Լիբանանի ժողովրդին:

1915ին Բարձրագոյն դուռը չեղեալ է յայտարարում Լիբանանի առանձնաշնորհեալ կառավարութիւնը եւ Յովհաննէս Գույումճեանը վերադառնում է Կ.Պոլիս եւ ընտրւում Օսմանեան ծերակոյտի անդամ, սակայն հրաժարուել է այս պաշտօնից` չցանկանալով առնչութիւն ունենալ այդ արիւնոտ կառավարութեան հետ եւ մեկնել Հռոմ[107]:

Օսմանեան բանակում ծառայած հայերից միւշիրի զինուորական կոչում է ունեցել նաեւ օսմանեան ողջ բանակի գլխաւոր դեղագործ Ֆերդի փաշա Թերճիմանեանը[108]:

Հայերի զինուորագրութեան հարցը

Հայ-թուրք համակեցութեան պատմութեան ընթացքում եղել են բացառիկ, եզակի դէպքեր, երբ օսմանեան իշխանութիւնները դիմել են հայերի ռազմական օգնութեանը: Ջալալիների ապստամբութեան ժամանակ, երբ Դելի Հասանը 1600-ին յարձակուել էր Սեբաստիայի վրայ, տեղի կառավարիչ փաշան, չունենալով բաւական չափով կանոնաւոր զօրք, զինում է քաղաքի բնակիչներին, այդ թւում նաեւ` հայերին: Քաղաքացիք կռւում են, սակայն պարտուելով` ենթարկւում են ջալալիների վրէժխնդրութեանը[109]:

1787-ին, երբ պատերազմ ծագեց Օսմանեան կայսրութեան եւ Աւստրիայի ու նրա զինակից Ռուսաստանի միջեւ, օսմանեան բանակը զօրացնելու նպատակով մեծ եպարքոս Եուսուֆ փաշան աննախընթաց որոշում է կայացնում` քրիստոնեաներին զինուորագրել: Օրուայ պատրիարք Զաքարիա Կաղզուանցին ստիպուած էր համաձայնուել եւ չորս տարի տեւած պատերազմի ընթացքում իւրաքանչիւր տարի օսմանեան բանակին տրամադրել պահանջուած լաւ պատերազմող 1000-ական զինուոր[110]:

1839-ի նոյեմբերի 9-ին սուլթան Աբդուլ Մեջիդը (1839-1861) Գիւլհանէի արքայական պալատում հռչակեց օսմանեան բարենորոգումների առաջին հրովարտակը` Գիւլհանէի Հաթթը Շերիֆը (Վարդաստանի հրովարտակը), որը ծանօթ է Թանզիմաթ անունով: Այն կայսրութեան բոլոր հպատակներին, առանց կրօնի եւ ցեղի խտրականութեան, խոստանում էր հաւասարութիւն, կեանքի եւ գոյքի ապահովութիւն, տուրքերի եւ հարկերի արդար բաշխում եւ կանոնաւոր զինուորագրութիւն[111]: Դա նշանակում էր, որ քրիստոնեաները կարող էին անարգել մուտք գործել օսմանեան բանակի շարքերը: Սակայն Բարձրագոյն դուռը հրաժարուեց քրիստոնեաների զինուորագրութեան գաղափարից եւ շարունակեց գանձել զինուորական տուրքը նախ` իյանէի ասքերիէ (օժանդակութիւն բանակին) եւ ապա` բեդէլի ասքերիէ (զինուորագրութեան փոխարէն) անուններով[112]:

1847-ին հայերը զինուորական ծառայութեան կանչուեցին կառավարութեան կողմից, երբ օսմանեան բանակը երկրի արեւելեան նահանգներում պայքարում էր քուրդ ինքնիշխան ցեղապետերի դէմ[113]: Հայերի մասնակցութիւնը քրդերի դէմ մղուած կռիւներում բխում էր դարերով կուտակուած զայրոյթից, քանզի հայ գիւղացիների կեանքի, ունեցուածքի եւ պատուի ապահովութիւնը կախուած էր քուրդ ցեղապետերի քմահաճոյքից[114]:

1864-ին բացուեց Հարբիէի Զինուորական վարժարանը, որը նախատեսուած էր նաեւ ոչ մահմեդականների համար: Սուլթան Աբդուլ Ազիզի (1861-1876) հրամանով հինգ հայ երիտասարդներ ընդունուեցին վարժարան: Սակայն նրանց թոյլ չտրուեց հարիւրապետի աստիճանից բարձրանալ: Մինչեւ 1908 թ. Հարբիէի զինուորական այս վարժարանի դռները փակ մնացին հայերի համար[115]:

1877ի ռուս-թուրքական պատերազմում մեծ կորուստներ կրելով` օսմանեան կառավարութիւնը հարկաւոր համարեց զօրք հաւաքագրել նաեւ իր հպատակ քրիստոնեայ ազգերից եւ դիմեց նրանց ներկայացուցիչ պատրիարքներին[116]: Կ.Պոլսոյ Ազգային երեսփոխանական ժողովի 1877-ի դեկտեմբերի 14-ի նիստի մասնակիցների ստուար մեծամասնութիւնը մերժեց գոհացում տալ կառավարութեան պահանջին, թէեւ եղան նաեւ այդ որոշման ընդդիմադիրներ: Կառավարութեան զինուորագրութեան առաջարկի հանդէպ Կ.Պոլսոյ Ազգային երեսփոխանական ժողովի այս յանդուգն դիրքը զայրոյթ յառաջացրեց օսմանեան կառավարող շրջանակներում: Ազգային ժողովի պատմական այս նիստում արտայայտուած տրամադրութիւնները խանդավառութեան ալիք ստեղծեցին բակում հաւաքուած ժողովրդի մօտ[117]:

1878-ից հինգ տարի առաջ Ազգային երեսփոխանական ժողովում գաւառներում հարստահարութիւնների հարցը քննարկելիս` կազմուած յանձնաժողովի անդամների մեծամասնութիւնը գտաւ, որ բեդէլի ասքերիէ հարկի պատճառով ժողովուրդը շատ է հարստահարւում, ուստի դրա փոխարէն արժէ, որ զինուոր տրուի օսմանեան բանակին: Այդ օրերի պատրիարք Մկրտիչ Խրիմեանը մերժեց այդ գաղափարը` հարցը թողնելով ապագային, երբ ապահովուի քրիստոնեաների եւ մահմեդականների հաւասարութիւնը բանակում[118]:

Օսմանեան իշխանութիւնները քաջ գիտակցում էին, որ բանակում չէր կարող լինել հաւասարութիւն: Դեռ սուլթան Մահմուդ Բ-ն (1808-1839) երկրի մահմեդականների վրայ ծանրացած զինուորական ծառայութեան պարտականութեան բեռը թեթեւացնելու նպատակով մտադրւում է կայսրութեան հպատակ բոլոր ազգերի համար պարտադիր զինուորագրութեան օրէնք սահմանել: Այդ եւ, մասնաւորապէս, հայերի զինուորագրութեան խնդրի շուրջ 1839-ի ապրիլի 5ին Մալաթիայից Գերմանիա` իր բարեկամին ուղղուած նամակում Մահմուդ Բ-ն յայտնում է այն տեսակէտը, որ Անատոլիայի հայերը կարգապահութեան սովոր, չափաւոր, ուժեղ եւ կորովի ազգ են եւ արաբներից ու մահմեդական քրդերից առաւել պիտանի են օսմանեան պետութեանը, սակայն հայերը կը ճզմուեն մահմեդականներից կազմուած զօրամիաւորումներում, կը չքանայ նրանց եռանդը եւ յառաջխաղացման ամէն ցանկութիւն, ուստի արդիւնաւէտ կարող էր լինել զուտ հայերից կազմուած առանձին ջոկատների եւ վաշտերի ստեղծումը, սակայն մահմեդական մոլեռանդութիւնը խոչընդոտ կը լինի նման զօրամիաւորումների գոյութեանը[119]:

1908-ի Օսմանեան սահմանադրութեան վերահռչակումից յետոյ հայերը եւ երկրի միւս քրիստոնեաները օսմանեան խոհրդարանում պահանջեցին զինուորագրուել եւ հաւասար իրաւունքներով ծառայել օսմանեան բանակում: Հայերի պահպանողական տարրը դէմ էր զինուորագրութեանը, իսկ երիտասարդութիւնը` կողմնակից: 1910-ի օսմանեան խորհրդարանի ընդունած օրէնքից յետոյ երկրի բաղկացուցիչ բոլոր ազգերը ենթակայ էին զինուորական ծառայութեան: Զինուորագրութեան օրէնքի ընդունուելուց յետոյ վերացաւ բեդէլի ասքերիէն: 1910-ի օգոստոսին եւ սեպտեմբերին հրատարակուած զօրակոչի հրամանը խանդավառութեամբ ընդունեցին հայ երիտասարդները, որովհետեւ ստորացուցիչ հպատակ, րայա, գերի բառերի ծանր բեռը վերցուեց նրանց ուսերից[120]:

 Զինուորական ասպարէզը բացուեց հայերի համար: Օգտուելով ընձեռուած հնարաւորութիւնից` հայ երիտասարդները սկսեցին ուսանել Հարբիէի վարժարանում եւ շատ շուտով ցուցաբերեցին իրենց կարողութիւնները զինուորական ասպարէզում: Թուրք սպաները հայերի կարգապահութիւնը, հաւատարմութիւնը, մաքրասիրութիւնը գնահատելով` սկսեցին թուրք զինուորներին փոխարինել հայերով: Շատերը շուտով զինուորական աստիճանի բարձրացում ունեցան: Թէ’ Բալկանեան պատերազմի եւ թէ’ Ա Աշխարհամարտի ժամանակ հայ զինուորականները կատարեցին բազում քաջագործութիւններ եւ թուրք բարձր զիուորականութեան կողմից գովեստի արժանացան` փաստելով, որ հայը ոչ միայն ճարտար առեւտրական եւ արհեստաւոր է, այլեւ` քաջ զինուոր[121]:

Բալկանեան պատերազմի ժամանակ Եանիայի համար մղուող մարտերում հայ զինուորները գլխաւորապէս թնդանօթաձիգներ էին: Թուրք հրամանատարները գովեստով էին խօսում նրանց լաւ նշանառու լինելու եւ ցուցաբերած տոկունութեան ու քաջութեան մասին[122]:

1914-ի օգոստոսի 1-ին սկսուեց Ա Աշխարհամարտը: Որպէս Գերմանիայի դաշնակից` օսմանեան պետութիւնը ոկտեմբերին յայտարարարեց պատերազմին իր մասնակցութեան մասին: Օսմանեան բանակ զօրակոչուեցին 18-45 տարեկան ռազմունակ շուրջ 100 հազար հայ տղամարդիկ` ըստ մեզ յայտնի տուեալների: Նրանք միացան մինչ այդ օսմանեան բանակում ծառայութեան մէջ գտնուող հայ զինուորականութեանը:

Չնայած բանակում հայ զինուորների համար ստեղծուած ծանրագոյն պայմաններին` նրանք փութացել են կատարել իրենց զինուորական պարտականութիւնները եւ այնպէս անձնուիրաբար, որ Կարնոյ ճակատում գերի ընկնելու վտանգից ազատել են Էնվէրին: Դրանից յետոյ նա հայ զինուորներների մասին գովեստի եւ շնորհակալութեան խօսք է ուղարկել Կ.Պոլսոյ Հայոց պատրիարք Զաւէն Տէր-Եղիայեանին[123]:

Միւս կողմից, սակայն, պատերազմի առաջին օրերից երկրում սկսուեց հայ զինուորների դասալքութան մասին կեղծ քարոզչութիւնը: Դա միայն պատրուակ էր հայ ժողովրդի բնաջնջման երիտթուրքական կառավարութեան կանխամտածուած ծրագիրն իրականացնելու համար[124]:

1915-ի փետրուարի 12-ին սկսուեց օսմանեան բանակի հայ զինուորականութեան զինաթափումը, որից յետոյ նրանցից կազմուեցին ամալիէ թաբուրիները (բանուորական վաշտեր): Նոյն ժամանակ սկսուեցին հայ սպաների մեկուսացումն ու ձերբակալութիւնները[125]: Դրան հետեւեց ռազմական նախարար Էնվէրի օսմանեան բանակում ծառայող հայ զինուորների ոչնչացման մասին հրամանը[126]: Շուրջ 300 հազար հայ զինուորականութիւնը թիկունքում խումբ-խումբ սպանուեց անօրինակ դաժանութեամբ:

Ա Աշխարհամարտի առաջին օրերից զինուորական հիւանդանոցներում ծառայող հայ զինուորական բժիշկներից շատերը ընկան պատերազմի դաշտում: Ոմանք մահացան իրենց պարտականութիւնները կատարելու ժամանակ` բծաւոր տենդով վարակուած թուրք զինուորներին խնամելիս: Իսկ շատ շատերը անգթօրէն խողխողուեցին պարզապէս հայ ծնուած լինելու համար:

1915ի ապրիլի 24-ի գիշերը ձերբակալուեց նաեւ բանաստեղծ եւ արձակագիր Ռուբէն Սեւակը, ով Ա աշխարհամարտի առաջին ամիսներից, որպէս զինուորական բժիշկ, հարիւրապետի աստիճանով ծառայում էր Մաքրիգիւղի զինուորական հիւանդանոցում: Նրան վիճակուեց անցնել մահուան դատապարտուած հայ մտաւորականների ուղիով` աքսոր Անատոլիայի խորքերը, տառապագին սպասում եւ բարբարոս խոշտանգում[127]:

Բժիշկների հիմնական նպատակը, նրանց կոչումն է պահպանել մարդուն եւ նրա տեսակը, սակայն հայերի բնաջնջման ծրագրի հեղինակներից ու գլխաւոր կազմակերպիչների մէջ եղել են թուրք բժիշկներ (Նազիմ բէյ, Բէհահէտտին Շաքիր): Նրանցից շատերն անձամբ են կատարել ոճիրներ եւ հենց իրենց հայազգի պաշտօնակիցների նկատմամբ[128]: Ու եթէ Ա Աշխարհամարտի տարիներին հայ բժիշկների մէկ մասի կեանքը խնայուեց, ապա դրա գլխաւոր պատճառը ռազմաճակատում թուրք բժիշկների պակասն էր:

Այսպէս ոչնչացնելով արեւմտահայութեան մարտունակ ուժերը` թուրքական կառավարութիւնը իրականացրեց հայերի զանգուածային տեղահանութեան եւ կոտորածիª Ցեղասպանութեան իր կանխամտածուած ծրագիրը:

Այս կերպ հատուցեցին թուրքերն օսմանեան բանակի զօրացմանը հայերի դարաւոր տքնութեան դիմաց: Նրանք իրենց «երախտագիտութիւնը» շարունակեցին յայտնել` հայերին ջնջելով օսմանեան զինուած ուժերի պատմութեան էջերից եւ յայտարարելով, թէ միայն մահմեդականներն ու թուրքերն են արիւն թափել օսմանեան պետութեան համար, իսկ քրիստոնեաները, նրանց հետ նաեւ հայերը, ազատուած լինելով զինուորական պարտականութիւնից, հարստացել են եւ բարգաւաճել: Սակայն անժխտելի պատմական փաստերը խօսում են այն մասին, որ հայերն իբրեւ զինուոր, արհեստաւոր, մատակարար, բժիշկ ու պաշտօնեայ, դարեր շարունակ ծառայել եւ մշտապէս ներկայ են եղել օսմանեան զինուած ուժերում եւ իրենց մեծ նպաստն են բերել բանակի զօրացմանը:

anahitas@mail.ru

Հայկասեան Հայագիտական Հանդէս, ԻԸ հատոր, Պէյրութ, 2008, 15

ԾԱՆՕԹԱԳՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

[1] Յակոբ Սիրունի, Պոլիս Եւ Իր Դերը, Ա. հտր., Պէյրութ, Տպ. Մեսրոպ, 1965, էջ 434։

[2] Մանուէլ Զուլալեան, ՙԴեւշիրմէ՚ն (Մանկահաւաքը) Օսմանեան Կայսրութեան Մէջ Ըստ Թուրքական Եւ Հայկական Աղբիւրների՚, Պատմաբանասիրական Հանդէս, 1959, թիւ 2-3 (5-6), էջ 247-256։

[3] Մանուէլ Զուլալեան, Ջալալիների Շարժումը Եւ Հայ Ժողովրդի Վիճակը Օսմանեան Կայսրութեան Մէջ (XVI-XVII դարեր), Երեւան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1966, էջ 99-100։

[4] Արտակ Շաքարեան, ՙԱրեան Հարկը՚ Օսմանեան Կայսրութիւնում Դեւշիրմէ, Երեւան, 2006, էջ 38։

[5] Նոյն, էջ 126-129։

[6] Արշակ Ալպօյաճեան, Պատմութիւն Կեսարիոյ Հայոց, Բ. հտր., Գահիրէ, Տպ. Փափազեան, 1937, էջ 1919-1921։

[7] Նուպար Տէր Միքայէլեան, Նշանաւոր Հայազգի Մարդիկ, Պէյրութ, Տպ. Հայ Տիպ Քոմփիւկրաֆ-Թեքնոփրէս, 1988, էջ 142։

[8] Գէորգ Բամպուքճեան, ՙՀայոց Ծառայութիւնը Թուրք Պետութեան Եւ Մշակոյթին՚, Շողակաթ, 1962, թիւ Բ., էջ 55։

[9] Արշակ Ալպօյաճեան, Պատմութիւն Մալաթիոյ Հայոց, Պէյրութ, Տպ. Սեւան, 1961, էջ 1264-1266։

[10] Արշակ Ալպօյաճեան, Պատմութիւն Կեսարիոյ Հայոց, էջ 1532-1534։

[11] ՙՍինան Ճարտարապետին Հայութիւնն Ապացուցուած՚, Անահիտ, 1931, թիւ Գ.-Դ., էջ 165-166։

[12] Արմէն Զարեան, ՙՃարտարապետ Սինան՚, Գարուն, Երեւան, 1991, թիւ Ա., էջ 92-94։

[13] Գ. Հնասէր, ՙՕսմանեան Բանակի Հայ Զինուորներ, Ա. Ցամաքային Բանակ՚, Հայաստանի Կոչնակ, 1926, թիւ 42, էջ 1448-1449։

[14] Արշակ Ալպօյաճեան, ՙԿիպրոս Կղզին (Իր Անցեալն Ու Ներկան)՚, Թէոդիկ, Ամէնուն Տարեցոյցը, 1927, էջ 219։

[15] Գ. Հնասէր, ՙՕսմանեան Բանակի Հայ Զինուորներ, Բ. Ծովային Բանակ՚, Հայաստանի Կոչնակ, 1926, թիւ 43, էջ 1480-1481։

[16] Սարգիս Գ. Փաչաճեան, Յուշամատեան Ռոդոսթոյի Հայերուն 1606-1922, Պէյրութ, 1971, էջ 45-47։

[17] Տէր Միքայէլեան, Նշանաւոր …, էջ 156։

[18] Յարութիւն Մըրմըրեան, Մասնական Պատմութիւն Հայ Մեծատուններու, Կ.Պոլիս, 1909, էջ 72-73։

[19] Գ. Հնասէր, ՙՕսմանեան Բանակի Հայ ՚, Հայաստանի Կոչնակ, 1926, թիւ 43, էջ 1449։

[20] Խաժակ, Հարկերը Տաճկաստանում, Բաքու, 1904, էջ 24։

[21] Հայ Ժողովրդի Պատմութիւն, Դ. հտր., Երեւան, Հայկ. ՍՍՀ ԳԱ Հրատ., 1972, էջ 113։

[22] Լեւոն Վարդան, Հարկերը Օսմանեան Եւ Պարսկական Կայսրութիւններուն Մէջ ԺԵ.-Ի. Դար, Երեւան, Գրականութեան Եւ Արուեստի Թանգարան, 2004, էջ 471-483։

[23] Գ. Հնասէր, ՙԿորսուելու Ենթակայ Վաւերաթուղթեր՚, Բազմավէպ, 1934, թիւ Ա., էջ 34-35։

[24] Ալբերտ Խառատեան, Կոստանդնուպոլսի Հայ Գաղթօջախը (ԺԵ.-ԺԷ.դդ), Երեւան, Երեւանի Համալսարանի Հրատարակչութիւն, 2007, էջ 298։

[25] Հնասէր, ՙԿորսուելու ՚, էջ 34։

[26] Լեւոն Վարդան, Հարկերը, էջ 478։

[27] Հայ Ժողովրդի Պատմութիւն, էջ 115։

[28] Խառատեան, Կոստանդնուպոլսի, էջ 265-266։

[29] Ալպօյաճեան, Պատմութիւն Հայ Կեսարիոյ, էջ 1028-1029։

[30] Հայ Ժողովրդի Պատմութիւն, էջ 307։

[31] Նոյն, էջ 287։

[32] Թորոս Ազատեան, ՙՀայ Պաշտօնատարներ Թուրքիոյ Մէջ, Առաքել Տատ Ամիրա՚, Մարմարա, 1944, թիւ 353։

[33] Թորոս Ազատեան, Տատեան Գերդաստանը Եւ Իր Ականաւոր Դէմքերը, Իստանպուլ, 1952։

[34] Արծուի Բախչինեան, Հայազգի Գործիչներ Հնագոյն Ժամանակներից Մինչեւ Մեր Օրերը, Երեւան, Զանգակ-97, 2002, էջ 145։

[35] ՙԱզգագրութիւն Տէմիրճիպաշեանց՚, Հանդէս Ամսօրեայ, 1900, թիւ Ա., էջ 51-54։

[36] Մըրմըրեան, Մասնական Պատմութիւն, Կ.Պոլիս, 1909, էջ 146։

[37] Յովհաննէս Տէր Պետրոսեան, Հայերու Սատարը Թուրք Մշակոյթին Եւ Տնտեսութեան, Գահիրէ, 1976, էջ 52։

[38] Դմիտրի Երեմէեւ, Թուրքերի Ծագումը, Երեւան, ՙՀայաստան՚, 1975, էջ 235։

[39] Լեւոն Չորմիսեան, Համապատկեր Արեւմտահայոց Մէկ Դարու Պատմութեան, Ա. հտր., Պէյրութ, Կ. Տօնիկեան Հրատ., 1972, էջ 150։

[40] Առաքել Քէչեան, Ակն Եւ Ակնցին, Ա. հտր., Պուքրէշ, 1942, էջ 272։

[41] Ալպօյաճեան, Պատմութիւն Կեսարիոյ, էջ 1929։

[42] Վահան Զարդարեան, Յիշատակարան Տարեգիրք 1942 Տարւոյ, Գահիրէ,Նոր շարք, Բ. տարի, 1941, էջ 6։

[43] Յակոբ Սիրունի, ՙԷջեր Մանուկ Բէյի Կեանքէն՚, Բանբեր Հայաստանի Արխիւների, 1969, թիւ Գ., 1970, թիւ Բ.-Գ.։

[44] Յակոբ Սիրունի, Պոլիս Եւ Իր Դերը, Բ. հտր., Պէյրութ, Տպ. Մեսրոպ, 1969, էջ 56-59։

[45] Հայկ Վահէ, Խարբերդ Եւ Անոր Ոսկեղէն Դաշտը, Նիւ Եորք, 1959, էջ 885-886։

[46] Առաքել Ն. Պատրիկ, Պատմագիրք Յուշամատեան Սեբաստիոյ Եւ Գաւառի Հայութեան, Բ. հտր., Նիւ Եորք, 1983, Էջ 289։

[47] Արշակ Ալպօյաճեան, Պատմութիւն Եւդոկիոյ Հայոց, Գահիրէ, ՙՆոր Աստղ՚, 1952, էջ 1667։

[48] Կենսագրութիւն, ՙԳրիգոր էֆ. Շապանեան՚, Հանդէս Ամսօրեայ, 1890, թիւ ԺԲ., էջ 255-257։

[49] Վահէ Հայկ, Խարբերդ, էջ 658։

[50] Նշանաւոր վախճանեալներ, Ընդարձակ օրացույց Ս. Փրկչեան հիւանդանոցի Հայոց, 1908, էջ 438-439:

[51] Վահրամ Թորգոմեան, ՙԿենսագրական Մանուէլ Բժիշկ Շաշեան՚, Հանդէս Ամսօրեայ, 1894, թիւ Դ, էջ 118։

[52] Արշակ Ալպօյաճեան, ՙԱզգային Սահմանադրութիւնը Իր Ծագումը Եւ Կիրառութիւնը՚, Ընդարձակ Օրացոյց Ս. Փրկչեան Հիւանդանոցի Հայոց, 1910, էջ 177։

[53] ՙՕսմանեան Տէրութեան Հայ Աստիճանաւորները՚, Ընդարձակ Օրացոյց Ս. Փրկիչեան Հիւանդանոցի Հայոց, 1908, էջ 147-149։

[54] Յակոբ Սիրունի, Պոլիս Եւ Իր Դերը, Դ. հտր., Անթիլիաս, Տպ. Կաթողիկոսութեան Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, 1988, էջ 294։

[55] ՙՕսմանեան Տէրութեան Հայ Աստիճանաւորները՚, Ընդարձակ Օրացոյց Ս. Փրկիչեան Հիւանդանոցի Հայոց, 1908, էջ 147-149։

[56] Ա. Ն. Մեզպուրեան, Հայ Եւ Ծագումով Հայ Բժիշկներ (1688-1940), Ա. հտր., Իսթանպուլ, 1950, էջ 164-167։

[57] Վրէն Բժիշկ, ՙԹուրք Բժշկական Վարժարանին Հայ Դասախօսները, Տօքտ. Անդրանիկ Բաշա Կրճիկեան՚, Դարման, 1920, թիւ Ը.-Թ., էջ 128-129։

[58] Վահրամ Թորգոմեան, Հարիւրամեակ Ծննդեան Տօքտ. Ստեփան Բաշայի Ասլանեան, Հայաստանի Կոչնակ, 1931, թիւ 33, էջ 1637:

[59] Վրէն Բժիշկ, ՙԹուրք Բժշկական Վարժարանին Հայ Դասախօսները, Ստեփան Փաշա Ասլանեան՚, Դարման, 1920, թիւ Ե., էջ 77-78։

[60] Վահրամ Թորգոմեան, ՙՍտեփան Փաշա Ասլանեան՚, Հանդէս Ամսօրեայ, 1905, թիւ Գ., էջ 75-79, թիւ Դ., էջ 111-113, թիւ Ե., էջ 142-149, թիւ Զ., էջ 177-186, 1908, թիւ Գ., էջ 67-70։

[61] Վահրամ Թորգոմեան, ՙՍտեփան Փաշա Ասլանեան՚, Հանդէս Ամսօրեայ, 1905, թիւ Գ., էջ 75-79, թիւ Դ., էջ 111-113, թիւ Ե., էջ 142-149, թիւ Զ., էջ 177-186, 1908, թիւ Գ., էջ 67-70։

[62] Վահրամ Թորգոմեան, ՙԲժիշկ Տոքթ. Գաբրիէլ Փաշա Սեւեան՚, Հանդէս Ամսօրեայ, 1899, թիւ Զ, էջ 167-173։

[63] Սիրունի, Պոլիս, Դ. հտր., էջ 256։

[64] Մեզպուրեան, Հայ, էջ 171-172։

61 Գ. Մ. Կարոյեան, Մեծ Եղեռնի Նահատակ Հայ Բժիշկներ, Պոսթոն, 1957, էջ 177։

[66] Նոյն, էջ 185-187։

[67] Սիրունի, Պոլիս, Դ. հտր., էջ 260։

[68] Վրէն Բժիշկ, ՙԹուրք Բժշկական Վարժարանին Հայ Դասախօսները, Տօքտ. Վահան Բաշա Մանուէլեան՚, Դարման, 1920, թիւ Ը.-Թ., էջ 132։

[69] Ալպօյաճեան, Պատմութիւն Կեսարիոյ, էջ 2091-2092։

[70] ՙՆշանաւոր Վախճանեալներ, Վահան Բաշա Մանուէլեան՚, Ընդարձակ Օրացոյց Ս. Փրկչեան Հիւանդանոցի Հայոց, 1908, Կ.Պոլիս, էջ 413։

[71] Վրէն Բժիշկ, ՙԹուրք Բժշկական Վարժարանին Հայ Դասախօսները, Անդրանիկ Բաշա Նաֆիլեան՚, Դարման, 1920, թիւ Թ.-ԹԱ., էջ 152-153։

[72] Վարդ Շիկահեր, ՙԿէսդարեան Պատմութիւն Իսթանպուլահայ Բժշկութեան. Մեր Բժիշկները Հանրապետական Շրջանին՚, Շողակաթ, տարեգիրք, 1974-1975, Իսթանպուլ, 1975, էջ 43։

[73] Նոյն, էջ 46-47

[74] Վրէն Բժիշկ, ՙԹուրք Բժշկական Վարժարանին Հայ Դասախօսները. Տօքթ. Յակոբ Պէյ Տաւուտեան՚, Դարման թիւ Գ-Դ., էջ 14-15։

[75] Վահրամ Թորգոմեան, ՙԲժիշկ Տոքթ. Յակոբ Տաւուտեան 1812-1878 Կենսագրութիւն՚, Հանդէս Ամսօրեայ, 1898, թիւ Գ, էջ 74-78։

[76] Վահրամ Թորգոմեան, ՙԲժիշկ Տոքթ. Գասպար Պէյ Սինապեան՚, Հանդէս Ամսօրեայ, 1896, թիւ ԺԲ., էջ 330-340։

[77] Վրէն Բժիշկ, ՙԹուրք Բժշկական Վարժարանին Հայ Դասախօսները, Տօքթ. Գասպար Բէյ Սինապեան՚, Դարման, 1920, թիւ Ա-Բ, էջ 16։

[78] Վահրամ Թորգոմեան, ՙԲժիշկ Տօքտ. Մկրտիչ Բառլատեան՚, Հանդէս Ամսօրեայ, 1899, թիւ Ժ., էջ 370-371։

[79] Շիկահեր, ՙԿէսդարեան …՚, էջ 97-107։

[80] Վահրամ Թորգոմեան, ՙԲժիշկ Բարունակ Բէյ Քռթիկեան՚, Հանդէս Ամսօրեայ, 1895, թիւ Ժ., էջ 310-316 եւ թիւ ԺԲ., էջ 360-370։

[81] Վրէն Բժիշկ, ՙԹուրք Բժշկական Վարժարանին Հայ Դասախօսներ, Տօքտ. Յակոբ Պէյ Յովհաննէսեան՚, Դարման, 1920, թիւ Ա-Բ, էջ 15։

[82] Շիկահեր, ՙԿէսդարեան …՚, էջ 203։

[83] Վրէն Բժիշկ, ՙԹուրք Բժշկական Վարժարանին Հայ Դասախօսները, Տօքտ. Յակոբ Պէյ Խանտանեան՚, Դարման, 1920, թիւ Է., էջ 107-108։

[84] Մեզպուրեան, Հայ …, էջ 195։

[85] Հ. Բ. Սարգիսեան, ՙԿոմիտաս Պէյ Մինասեան՚, Բազմավէպ, 1904, թիւ Է., էջ 326-334։

[86] Արշակ Ալպօյաճեան,Պատմութիւն Հայ Կեսարիոյ, էջ 2086։

[87] Վրէն Բժիշկ, ՙԹուրք Բժշկական Վարժարանին Հայ Դասախօսները, Տօքթ. Յովհաննէս Պէյ Թապիպեան՚, Դարման, 1920, թիւ Ը.-Թ., էջ 131-132։

[88] Վրէն Բժիշկ, ՙԹուրք Բժշկական Վարժարանին Հայ Դասախօսները, Տօքտ. Տիգրան Պէյ Աճէմեան՚, Դարման, 1920, թիւ Ժ.-ԺԱ., էջ 153։

[89] Ալպօյաճեան, Պատմութիւն Հայ Կեսարիոյ, էջ 2097-2098։

[90] Շիկահեր, ՙԿէսդարեան …՚, էջ 49

[91] Նոյն, էջ 56

[92] Նոյն, էջ 49

[93] Նոյն, էջ 149

[94] Կարոյեան, Մեծ Եղեռնի Նահատակ …, էջ 137-140

[95] Շիկահեր, ՙԿէսդարեան …՚, էջ 44:

[96] Վահրամ Թորգոմեան, ՙԹուրք Անասնաբուժական Վարժարանին Հայ Դասախօսները. Տօքթ. Մինաս Պէյ Աւետիսեան՚, Դարման, 1921, թիւ Գ.-Դ., էջ 34-35։

[97] Հ. Պ. Զ., ՙԿենսագրութիւն Յովսէփ Վարդան Փաշա՚, Հանդէս Ամսօրեայ, 1890, թիւ Գ., էջ 62-63։

[98] Արշակ Ալպօյաճեան, ՙՅովսէփ Վարդան Փաշա՚, Երիտասարդ Հայուհի, 1954, թիւ Բ., էջ 15-19։

[99] Թորոս Ազատեան, ՙՅովսէփ Վարդան Փաշայի Մահուան 75ամեակը, Անտեսուած Դրուագներ Իր Կեանքէն՚, Ժամանակ, Ստամբուլ, 1954, թիւ 16871, 16878, 16885։

[100] Եփրեմ Պօղոսեան, ՙԹընկըրեան Գերդաստանը՚, Հանդէս Ամսօրեայ, 1951, թիւ Գ.-Է., էջ 254-282 եւ 428-459։

[101] Սիրունի, Պոլիս …, Դ. հտր., էջ 295-296։

[102] ՙԹորոս-Գիսակ Պէյ՚, Արարատ, 1873, թիւ Է., էջ 280։

[103] Եփրեմ Պօղոսեան, ՙԿարապետ Արթին Փաշա Տաւուտեան Կուսակալ Եւ Ընդհանուր Կառավարիչ Լիբանանի՚, Հանդէս Ամսօրեայ, 1949, թիւ Ա.-Գ., էջ 54-100։

[104] Հ. Յ. Ֆ. ՙԿարապետ Տաւուտ Փաշա Արթինեան՚, Հանդէս Ամսօրեայ, 1964, թիւ Ժ.-ԺԲ., էջ 542-550։

[105] Սիսակ Յակոբ Վարժապետեան, Հայերը Լիբանանի Մէջ, Ա. հտր., Պէյրութ, Բ. տպ., Համազգայինի Վահէ Սէթեան տպարան, 1982, էջ 212։

[106] Եփրեմ Պօղոսեան, ՙՅովհաննէս Փաշա Գույումճեան Վերջին Հայազգի Կառավարիչ Լիբանանի՚, Հանդէս Ամսօրեայ, 1951, թիւ Ա.-Բ., էջ 83-93։

[107] Վարժապետեան, Հայերը Լիբանանի …, էջ 192-214։

[108] Վահրամ Թորգոմեան, ՙԹուրք Բժշկական Վարժարանին Հայ Դասախօսները, Յովսէփ Ճէլալեան՚, Դարման, թիւ ԺԲ., էջ 166, նաեւª Ա. Ն. Մեզպուրեան, Հայ Եւ Ծագումով Հայ Բժիշկներ, Այբուբէնական Համառօտ Անուանացանկ (1688-1940), Իսթանպուլ, 1940, էջ 116։

[109] Լէօ, Երկերի Ժողովածու, Գ. հտր., Երեւան, ՙՀայաստան՚, 1969, էջ 237։

[110] Լէօ, Երկերի Ժողովածու, Դ. հտր., Երեւան, ՙՀայաստան՚, 1984, էջ 107-108։

[111] Ալպօյաճեան, Ազգային Սահմանադրութիւնը, էջ 176։

[112] Լեւոն Վարդան, Հարկերը …, էջ 483-484։

[113] Յակոբ Սիրունի, Պոլիս Եւ Իր Դերը, Բ. հտր., էջ 360-366։

[114] Հայ Ժողովրդի Պատմութիւն, էջ 307։

[115] Խաչիկ Սարաջեան, Հայոց Դերը Թուրքիոյ Մէջ, Երեւան, 2000, էջ 25։

[116] ՙԶինուորագրութիւնը Թուրքիայում՚, Մշակ, Թիֆլիս, 1877, թիւ 42, 48, 63, 93, 95։

[117] Յակոբ Սիրունի, Պոլիս Եւ Իր Դերը, Գ հատոր, Անթիլիաս, Տպարան Կաթողիկոսութեան Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, 1987, էջ 514-515։

[118] ՙՀայոց Զինուորական Ծառայութեան Հարցը Տաճկաստանում՚, Մշակ, Թիֆլիս, 1878, թիւ 6։

[119] Ալպօյաճեան, Ազգային Սահմանադրութիւնը, էջ 170-172։

[120] Վահէ, Խարբերդ …, էջ 661-662։

[121] Գ. Սիւրմէեան, Տաճկահայ Զինուոր Եւ Զինուորականութիւնը, Պէյրութ, 1967, էջ 12։

[122] Արամ Անտոնեան, Պատկերազարդ Ընդարձակ Պատմութիւն Պալքանեան Պատերազմին, Կ.Պոլիս, 1912-1913, էջ 890-893։

[123] Ալպօյաճեան, Պատմութիւն Մալաթիոյ Հայոց, էջ 927։

[124] Ջոն Կիրակոսեան, Առաջին Համաշխարհային Պատերազմը Եւ Արեւմտահայութիւնը 1914-1916 թթ., Երեւան, ՙՀայաստան՚, 1967, էջ 259-273։

[125] Լեւոն Վարդան, Ժամանակագրութիւն Հայկական Տասնհինգի 1915-1923, Պէյրութ, Ատլաս, 1975, էջ 29։

[126] Արամ Անտոնեան, Մեծ Ոճիրը, Հայկական Վերջին Կոտորածները Եւ Թալէադ Փաշա, Երեւան, Արեւիկ, 1990, էջ 232-233։

[127] Էդուարդ Ջրբաշեան, Ռուբէն Սեւակ, Երեւան, 1965, Միտք հրատարակչութիւն, էջ 103:

[128] Հայ Բժշկութեան Տուած Զոհերը. Ձուցակագրուած Վաւերական Փաստերով, Կ.Պոլիս, 1919, տագր. ՙԱրձագանգ՚ի, էջ 5-6:

  1 comment for “Հայերն օսմանեան բանակում (ԺԴ դարից մինչեւ 1918թ. ուրուագիծ)

  1. erica vendetti
    2012/12/20 at 15:56

    Barev!, Yes em Խաղաղության կորպուսի կամավոր աշխատում է մի նախագծի շրջանակներում Հայաստանում կանանց, կազմելով տիկնիկներ. Ներկայումս փորձում եմ գտնել ավանդական հագուստ Մալաթիայի մեր տիկնիկներ. Դուք գիտեք, թե որտեղից կարող եմ գտնել պատկերը ավանդական հագուստ կանանց եւ տղամարդկանց համար այս տարածաշրջանում: Ես, իրոք, բարձր ենք գնահատում այն:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *