Բալյան ընտանիք

Ստամբուլի բոլոր նշանավոր կառույցների տակ կարելի է տեսնել Բալյան ստորագրությունը: Բալյանների գերդաստանը հայտնի է որպես 19-րդ դարի օսմանյան ճարտարապետության ամենանշանավոր ընտանիք: Հայկական ծագում ունեցող Բալյանները` հայր, որդի և եղբայրներ, չորս սերունդ շարունակաբար եղել են ճարտարապետներ` սկսած վերանորոգումներ անող Բալի Խալֆայից: Բալյան գերդաստանի արմատները գալիս են Կեսարիայից: Գրիգոր Խալֆան, որը վերանորոգումներ անող Բալի Խալֆայի որդին է, Բալյան ազգանունն օգտագործած առաջին ներկայացուցիչն է նրանց մեջ: Բալի Խալֆայի մասին ունենք ոչ բավարար տեղեկություններ: Միայն հայտնի է, որ թաղվել է Բաղլարբաշը հայկական գերեզմանատանը: Մոտ մեկ դար Բալյան ազգանունը կրած այս ճարտարապետները, մեկը մյուսին հետևելով, վարել են բեղուն և ազդեցիկ կյանք: Նրանց մասնագիտական լայն գործունեությունը, որը ներառում է բազմաթիվ և բազմազան կառույցների նախագծեր, նրանց արհեստավարժությունը` որպես առանձնահատուկ ճարտարապետներ, իրենց ապրած ժամանակաշրջանի պահանջների ընդունման կարողությունը և դրանց ներդաշնակելը պատճառ դարձան, որ Բալյան ազգանունը հռչակվի թե’ երկրի ներսում և թե’ դրա սահմաններից դուրս:

Ընտանեկան մասնագիտություն

Այս ընտանիքն իր մեծ հաջության համար միգուցե պարտական է նաև այն բանին, որ ճարտարապետություն մասնագիտությունը որպես ավանդույթ փոխանցվել է սերնդեսերունդ: Բոլորի կողմից այս ազգանվան տարածման և հռչակման մեջ ազդեցություն են թողել հետևյալ հանգամանքները. նրանք կրել են նույն ազգանունը, ամեն սերունդ հնարավորություն է ունեցել օգտագործելու նախորդի ազդեցիկ և հաջողված ժառանգությունը, հորից որդուն ավանդված կամ եղբորից եղբորն անցած փորձի կուտակումը, Բալյանների հաջողված գծագրերը զարգացվել են մեկը մյուսի կողմից: Մարդկանց հիշողության մեջ Բալյանների ազգանվան պահպանման մեջ մեծ դեր են խաղացել միջնադարյան արհեստավոր ընտանիքներին բնորոշ շարունակականությունը:

Բալյանական ոճ

Ճարտարապետության ուսուցման պատմության տեսանկյունից ուշագրավ է այն, որ Բալյան ընտանիքի ավանդույթները դեռ շարունակվում են պահպանվել մերօրյա ճարտարապետության մեջ: Առաջին երեք սերնդի ճարտարապետներն իրենց մասնագիտության մեջ հմտացել են ավանդական մեթոդով, գործի ընթացքում, պրակտիկ կիրառմամբ և աստիճանաբար: Բալյանների օրինակով կարելի է տեսնել նաև ավանդույթներից հեռացումը: Պայմանները փոխվել են 19-րդ դարի առաջին կեսին, երբ ավանդական կրթություն ստացած Կարապետ Բալյանը դարաշրջանի պահանջները նախապես նկատելու հեռատեսությամբ որդիներին կողմնորոշել է դեպի կազմակերպված մասնագիտական կրթության: 19-րդ դարի կեսերին Բալյանների ազդեցության մեծցման մեջ մեծ դեր է խաղացել հենց այս հանգամանքը: Այս տեսանկյունից առանցքային տեղ է զբաղեցնում Կարապետ Բալյանը: Այն հանգամանքը, որ փակ և հորական ազդեցությամբ սահմանափակված մասնագիտական պատրաստվածությունն իր տեղը զիջեց Սենտ Բարբ և Գեղեցիկ արվեստների դպրոցերի կրթությանը, ինքնին էական տեղաշարժ էր: Ակադեմիական կրթությունը և հատկապես ֆրանսիական փորձը տարբերություն մտցրեց Նիկողոսի և Սարգսի ոչ միայն մասնագիտական ձևավորման, այլև մոտիվացիաների առումով: Դա ամենավառ ձևով նկատելի է հատկապես Գրիգոր Բալյանի գործերում: Չնայած Գրիգոր Բալյանի օժտվածությանը` նախաձեռնող Սարգսի հետ համեմատած նկատվում է, որ Գրիգորը չի հեռացել ավանդական ճարտարապետական ուղեգծից, և նրա հաջողությունները սահմանափակվել են զուտ մասնագիտությամբ: Այն, որ Բալյան ընտանիքը ճարտարապետության պատմության մեջ աշխատել է աննախադեպ շարունակականությամբ և ազդեցությամբ, պայմանավորված է 18-րդ և 19-րդ դարերի պատմական նախադրյալներով: Օսմանյան պետությունը, սկսած կակաչների դարաշրջանից, սկսում է հետաքրքրություն ցուցաբերել արևմտյան արվեստի, կենսակերպի և հետևաբար` այս կենսաձևը ներկայացնող ճարտարապետական կառույցների հանդեպ: Օսմանյան ճարտարապետության հետաքրքրությունը Արևմուտքի նկատմամբ ժամանակի ընթացքում սկսել է զգացվել նաև կյանքի այլ բնագավառներում: Այս գործընթացը, երբ զգացվում էր Արևմտյան ծագմամբ ճարտարապետության ընկալումը, կոնցեպցիան, ծրագիրը, սխեման և տեխնոլոգիան յուրացնելու անհրաժեշտությունը ենթակա էր որոշակի մշակութային փոխհարաբերությունների, որոնց արդյունքում լեզվով, կրոնով և մշակույթով արևմուտքին ավելի մոտ եղող քրիստոնյա հպատակները ևս սկսել էին նշանակություն ձեռք բերել: Բացի այդ` առկա էր օսմանյան պետության տարբեր էթնիկ խմբերը միավորող կառուցվածք, որը բնականաբար արտացոլվում էր նաև կյանքի գործնական և աշխատանքային ոլորտներում: Հետևապես պալատական ճարտարապետների օջախում /Հասսա Միմարլարը օջաղը/ մշտապես եղել են նաև ոչ մահմեդական ճարտարապետներ և ենթավարպետներ: Որքան էլ անժխտելի փաստ է, որ Բալյան ընտանիքի ներկայացուցիչների անունները գտնվել են առաջատարների շարքում, այն որ արևմտյան կոնցեպտների և ձևերի կիրառման մեջ նրանք ունեցել են ավելի ճկուն ընկալում, պատճառ է եղել, որ այս ընտանիքի ճարտարապետները հռչակվեն ողջ երկրով մեկ:

Ընտանիքներ և մարդիկ

Ճարտարապետության դերը արևմտականացման մեջ: Նկատելի է, որ Բալյան ընտանիքը սկսել է հռչակ ձեռք բերել ճարտարապետության մեջ առաջին անգամ արևմտականացման փորձերի շնորհիվ, հատկապես այն տարիներին, երբ այդ փոփոխությունները մեծ թափ էին ստացել: Սկած Սելիմ Երրորդի իշխանության և Նիզամի ջեդիդի /Նոր կարգ/ ժամանակաշրջանի առաջին տարիներից` 19-րդ դարի ողջ ընթացքում որպես պալատական ճարտարապետ աշխատած Բալյանների նախագծած կառույցների ամբողջ ցուցակն ուսումնասիրելիս մեր առջև հայտնվում է ժամանակաշրջանի պաշտոնական կառուցման ծրագիրը: Բացի մի քանի եկեղեցուց և կացարանից` Բալյանների բոլոր նախագծերը վերաբերում են պալատական կամ պետական շինություններին: Անկասկած, հարյուր տարի ընդգրկող մի ժամանակշրջան և մի մայրաքաղաքի կառուցվածքային փոփոխությունը չի կարող մեկնաբանվել միայն մի քանի ճարտարապետի ազդեցությամբ, սակայն այն փոփոխությունները, ծրագիրը, կոնցեպցիան, որոնք վերաբերում են ճարտարապետությանը, առնվազն ճարտարապետական լուծումների առումով իրականացվել են Բալյանների կողմից: Բացի այդ` այս կառույցները մեծ կազմակերպություններ են, որոնք արտահայտում են ընդհանուր առմամբ թե’ քաղաքային զարգացումը, և’ թե նոր ծրագրային և նախագծային սկզբունքները: Մեծամասամբ որոշումներն էին, որ հարկադրում էին քաղաքում փոփոխություններ անել: Դոլմաբահչե պալատը և հարակից շինությունները, Սելիմիե զորանոցը և շրջակա կառույցները, Մաչքա զինարանի շենքերը այնպիսի կառույցներ էին, որոնք իրենց ազդեցությունը թողեցին շրջապատի վրա և փոփոխություններ բերեցին նրանց չափերի մեջ: Բալյան ընտանիքի ճարտարապետությունը կարևոր աղբյուր է ծառայում օսմանյան պետության արևմտականացման բովանդակությունը և ծրագիրն ըմբռնելու, արևմտականացման ընկալումը և միտումները հասկանալու առումներով: Այս տեսանկյունից արևմտականացման փաստը մեկնաբանելու ժամանակ չի կարելի անտեսել Բալյանների նախագծած կառույցների ցուցակը: Նկատելի է նաև, որ բոլոր կարևոր կառույցները այսօր դեռ շարունակում են վերագրվել Բալյաններին: Հանգամանք, որը ծնում է ժամանակաշրջանի մյուս կարևոր արվեստի գործիչների հանդեպ անիրավացի վերաբերմունք:

Արևմտական, բայց ինքնատիպ և տեղական

Ժամանակաշրջանի այս ճարտարապետները կարևոր դեր են խաղացել մեծ և ինքնօրինակ ճարտարապետության ավանդույթներ և մշակույթ ունեցող այս պետության նոր մշակույթի և ճարտարապետության մեղմ անցումային շրջանում: 19-րդ դարի վերջին, երբ Բալյանների կառույցները համեմատում են արտասահմանյան ճարտարապետների հետ, ապա նրանց բազմաթիվ կառույցներում նկատվում է անմիջապես աչքի չզարնող, բայց ուշադիր ուսումնասիրելու դեպքում նկատելի տեղական տարրեր և յուրօրինակություն: Այսպես, օրինակ, Սաադաբադը, Չըրաղան պալատը, Դոլմաբահչեի մզկիթը, Մեջիդիե մզկիթը գաղութարարական նմուշներ չեն: Բազմաթիվ երկրներում արևմտյան ոճով հանդիպող կառույցներում նկատելի գաղութարարական ազդեցությունը օսմանյան պետությունում տեսանելի է միայն մի քանի կաույցների դեպքում: Չնայած տնտեսական անկմանը և Արևմուտքին նմանակելուն` Ստամբուլը ճարտարապետության բնագավառում կարողացել է պահպանել մայրաքաղաքային առանձնահատկությունները և կարգը: Այս առումով նշանակալի դեր են խաղացել նաև բալյանական կառույցները: Բալյանների գերդաստանի առաջին սերունդը կրել է օսմանյան մշակույթի և ավանդույթների ազդեցությունը: Նրանց աշխարհայացքին բնորոշ են արևելյան և ստամբուլյան գույները: Նրանց գրեթե բոլոր նախագծերում կարելի է հանդիպել հազարամյակներ շարունակ Անատոլիային և Ստամբուլին հատուկ ճարտարապետական ավանդույթների և մշակույթի հետքերի: Բալյան ընտանիքի մեծությունը կայանում է ոչ միայն նրանում, որ Բալյանները նմանակել են Արևմուտքին, այլև` որ կարողացել են դրանք համապատասխանեցնել բնությանը: Ինչպես իրենց ժամանակակիցները, Բալյանները նույնպես իրենց նախագծերում օգտագործել են արևմտյան ճարտարապետությունից փոխառնված տարրեր ու ձևեր: Բայց եթե ուշադիր հայացք գցենք, ապա կնկատենք, որ այս նմանակումները, որոնք արդիական էին և անհրաժեշտ, նորովի մեկնաբանվեցին տարբեր հայեցակարգերում: Որպես օրինակ կարելի է բերել Դոլմաբահչե, Բեյլերբեյի պալատները, Յըլդըզի Մեծ սենեկապետի շինությունը, Սելիմիյե զորանոցը: Բալյանների ավանդույթները սկզբնավորվել են Գրիգոր Ամիրա Բալյանից, ավարտվել Սարգիս Բալյանով` այդպիսով ընդգրկելով մեկդարյա ժամանակահատված:

Գրիգոր Ամիրա Բալյան (1764-1831)

Պալատական ճարտարապետ է, Բալյան ընտանիքի` որպես արքունի ճարտարապետ ճանաչված առաջին սերնդի ամենաականավոր դեմքերից մեկը: Եղել է պալատական ճարտարապետ Մերեմեթչի Բալի Խալֆայի որդին: Հոր անունով անվանվել է Բալիան կամ Բալյան: Հենց նա է առաջին անգամ օգտագործել Բալյան ազգանունը: Ճանաչված արքունի ճարտարապետ Մինաս Խալֆայի փեսան և կրկին պալատական ճարարապետ Օհաննես Ամիրա Սևերյանի աները: 1800 թ. ամուսնանում է Մինաս Խալֆայի դստեր` Սոգոմեի հետ, որից ծնված որդին` Կարապետ Բալյանը, ևս դառնում է արքունի ճարտարապետ: Հայկական աղբյուրներում նշվում է, որ Գրիգոր Խալֆան շատ մտերիմ է եղել Մահմուդ Երկրորդի հետ, պալատում եղել է ազդեցիկ անձնավորություն, հետաքրքրվել է հայ համայնքի գործերով, ջանացել է լուծել կաթոլիկ ու առաքելական հայերի միջև ծագած հակասությունները, նրան դուր է եկել աջակցել կարիքավորներին, իր բանվորներին վերաբերվել է ինչպես իրեն հավասարների: Տարբեր աղբյուրների համաձայն` նա բնակվել է Սկյուտարի Բյուլբյուլդերե գագաթի վրա գտնվող մի տան մեջ, սիրել է սոխակ և իր տան մոտ գտնվող մի տեղ է առանձնացրել այդ թռչունների համար, և վերոնշյալ թաղամասի անունն էլ այդ պատճառով կոչվել է Բյուլբյուլդերե /թուրքերեն բյուբյուլ` սոխակ և դերե` հովիտ բառերից/: Նա մահացել է 1831 թ. Սկյուտարում և թաղվել Բաղլարբաշըի հայկական գերեզմանոցում: Երիտասարդ տարիքում մեծ կառույցների պատասխանատվությունն ստանձնած Գրիգոր Խալֆայի ամենատպավորիչ և արդյունավետ աշխատանքներն իրականացվել են օսմանյան սուլթան Սելիմ Երրորդի օրոք: Նա ճանաչված է որպես տվյալ ժամանակաշրջանում կառուցված հիմնականում հասարակական շինությունների ճարտարապետ: Գրիգոր Խալֆայի նախագծով կառուցված շինությունների ցուցակում տեղ են գտել 6 պալատ, 4 ապարանք, 6 զորանոց, 1 մզկիթ, 2 եկեղեցի, 2 մեծ պատնեշ և 2 վարչական շենք: Նրա կառուցած գլխավոր շինություններն են Սարայբուրնուում գտնվող պալատը /հրդեհվել է/, Բեյլերբեյի պալատը /հրկիզվել է յենիչերիների կողմից/, Վալիդե Սուլթան պալատը կամ Քասր-ի Ջեդիդը, Դեֆտերդար պալատը /գտնվում է Ոսկեղջյուրի ափին/, Այնալըքավաք ապարանքը, Նուսրեթիյե մզկիթը, Սելիմիյե զորանոցը և շրջակա կառույցները, Դավութփաշա զորանոցը, Բեյօղլու զորանոցը, Ամիրե դրամահատարանը, Վալիդե պատնեշը /գտնվում է Բահչեքյոյում/, Թոփուզլու պատնեշը /Բահչեքյոյում/, Յանգըն ամառանոցը /Բայազիտում/: Նրա կառուցած մզկիթները, եկեղեցիներն ու պատնեշները դեռ կանգուն են և պահպանում են իրենց յուրահատուկ ոճը: Իսկ աշխարհիկ կառույցներից կանգուն է մնացել միայն Այնալըքավաք ապարանքը, որը Գրիգոր Խալֆայի կառույցների ցուցակում ուշադրություն է գրավում որպես արևմտյան տարրերի առկայության կողքին ընդունարանի նախագծային սխեմաներով օսմանյան ավանդույթներին չհակասող նախագծի օրինակ:

Սենեքերիմ Բալյան (1768-1833)

Արքունի ճարտարապետ: Մերեմեթչի Բալի Խալֆայի որդին ու Գրիգոր Ամիրա Բալյանի եղբայրը: Շատ քիչ տեղեկութուններ են մեզ հասել Սենեքերիմ Բալյանի կյանքի մասին: Հայտնի է, որ մահացել է Երուսաղեմում և թաղվել այնտեղի հայկական գերեզմանատանը: Նրա շինությունների մեջ հայտնի է նախկին փայտե աշտարակի տեղը կառուցված քարե և աղյուսե Բայազետի Յանգըն աշտարակը: Վիեննայի Մխիթարյանների գրադարանում Ք. Փամուքչյանի կողմից ընթերցած ձեռագրի համաձայն` հենց նա է նաև Օրթաքյոյում 1824-1825 թթ. վերակառուցված Սուրբ Աստվածածին հայկական եկեղեցու ճարտարապետը:

 

Նիկողոս Բալյան /1826-1858/

Արքունի ճարտարապետ: Կարապետ Ամիրա Բալյանի որդին է: Բալյան ընտանիքի կանոնավոր ոճը խախտած առաջին ճարտարապետը: Հայտնի է, որ սովորել է Փարիզի Սենտ Բարբ քոլեջում և եղել քոլեջի տնօրենի` ճանաչված ճարտարապետ Հ. Լաբղուսթի սիրելի սաններից մեկը: Մասնագիտական կյանքը եղել է կարճ, բայց բեղուն: Նա աշխատել է ընտանիքի բոլոր ճարտարապետ անդամների հետ մեկտեղ: Նրան վերագրվող շինություններից են Դոլմաբահչե պալատի արարողությունների սրահը և երկու թագավորական դռները, Օրթաքյոյի մզկիթը, Մեջիդիե ապարանքը, Գյոքսու ապարանքը, Թոփհանեի ժամացույցի աշտարակը, Դոլմաբահչեի ժամացույցի աշտարակը: Նիկողոս Բալյանի կառուցած բոլոր շինությունները կանգուն են և պահպանության տակ են առնվել` լիովին պահպանելով բոլոր առանձնահատկությունները: Untitled-2  

Լևոն Բալյան (19-րդ դար) Արքունի ճարտարապետ: Նիկողոս Բալյանի որդին: Պատկանում է պալատական ճարտարապետներ Բալյանների վերջին սերնդին: Բացի նրանից, որ Փարիզում կրթություն է ստացել Գեղեցիկ արվեստների դպրոցում, ուրիշ գրավոր ոչ մի տեղեկություն չկա նրա մասին:

 

Կարապետ Ամիրա Բալյան /1800-1866/

Արքունի ճարտարապետ: Գրիգոր Ամիրա Բալյանի որդին: Նրա վերաբերյալ տեղեկություններ կան միայն երիտասարդ տարիների և ուսման առնչությամբ: 1831 թ. հոր մահից հետո գրավել է նրա տեղը: Նրա կառուցած առաջին շինությունը Յեդիքուլեի հայկական հիվանդանոցն է: Հայկական համայնքին ծառայել է ոչ միայն որպես ճարտարապետ, այլև եղել է համայնքային խորհրդի անդամ, զբաղվել է բարեգործությամբ: Հիմնել է կրթական հաստատություններ: Ամուսնացել է Նազենի Բալյանի հետ, որից ունեցել է 10 երեխա: Նրա զավակներից Նիկողոս, Սարգիս, Հակոբ և Սիմոն Բալյանները նույնպես աշխատել են որպես պալատական ճարտարապետներ: Թեև թաղվել է Բեշիքթաշի հայկական գերեզմանատանը, սակայն նրա գերեզմանն ու տապանագիրը չեն պահպանվել: Կարապետ Ամիրա Բալյանի անունը ճարտարապետության պատմության մեջ է մտել որպես «Դոլմաբահչե պալատի ճարտարապետ»: Նա կարևոր դերակատարում է ունեցել իր ընտանիքի մասնագիտական գործունեության ու հարատևության մեջ: Նա արքունի ճարտարապետ է եղել օսմանյան սուլթաններ Մահմուդ Երկրորդի, Աբդյուլմեջիդի և Աբդյուլազիզի իշխանության տարիներին: Նրա ամենաբեղուն աշխատանքային շրջանը համընկնում է Աբդյուլմեջիդի սուլթանության տարիների հետ: Մոտավորապես 30 տարի տևած մասնագիտական կյանքի ընթացքում նախագծել ու կառուցել է 7 պալատ, 4 գործարան, 1 զորանոց, 1 մզկիթ, 2 հիվանդանոց, 3 դպրոց, 2 պատնեշ, 1 դամբարան-ցայտաղբյուր, 7 եկեղեցի և բազմաթիվ կացարաններ: Կարապետ Խալֆայի կառույցների ցանկը, իրոք որ, տպավորիչ է. Դոլմաբահչե պալատը /արարողությունների սրահը և երկու թագավորական դռները կառուցվել են Նիկողոս Բալյանի կողմից/, Չիֆթե /Զույգ/ պալատները /որոնցից Էյուփը կանգուն չէ/, Ջեմիլե և Մյունիրե սուլթանական պալատները /Չիֆթե պալատներից Ֆընդըքլըն, այսօրվա Միմար Սինան համալսարանի շենքերը/, Չըրաղան պալատը /նախկինը, որն այսօր գոյություն չունի/, Հյունքար ապարանքը /գտնվում է Իզմիրում, ներկայում թանգարան է/, Բայըլդըմ ամառանոցի վերանորոգված տարբերակը /որից Դոլմաբահչեն կանգուն չէ/, Յըլդըզ ամառանոցը /կանգուն չէ/, Գյումյուշսույու զորանոցը /այսօրվա Ստամբուլի տեխնիկական համալսարանի շենքը/, Քուլելի Սյուվարի զորանոցը /այսօր ռազմական դպրոց է/, Դոլմաբահչե մզկիթը, Մահմուդ Երկրորդի դամբարանը, Ռազմական դպրոցը /ներկայում ռազմական թանգարան է/, Սիփահի օջախը /գտնվել է Հարբիյե փողոցի վրա, չի պահպանվել/, Թերքոս հիմնարկությունը /Թերքոսում/, Քիրազլը պատնեշը /Բահչեքյոյում/, Ջեդիդ կամ Մահմուդ Երկրորդի պատնեշը, Իզմիթի մահուդարանը, Հերեքե գործարանը, Բաքըրքյոյի կտորեղենի գործարանը, Բեյքոզի կաշվե իրերի գործարանը, Զեյթինբուրնուի երկաթի և պողպատի գործարանը, Յեդիքուլեի Սուրբ Փրկիչ հայկական հիվանդանոցը և Սուրբ Հակոբ եկեղեցին, Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին /Բեշիքթաշում/, Սուրբ Երևման խաչ եկեղեցին /Քուրուչեշմեում/, Սուրբ Երրորդություն եկեղեցին /Բեյօղլուի Ուչ հորան եկեղեցին, որը կառուցել է Օհաննես Սերվերյանի հետ համատեղ/, հայկական ճեմարանը /Սկյուտարում/: Կարապետ Խալֆայի կառուցած այս աննման շինությունների մեծ մասը ներկայում կանգուն է և պահպանում է իր յուրօրինակ ոճը: Գրեթե բոլոր այս կառույցները համարվում են առաջնային մշակութային հարստություն և առնված են պահպանության տակ:

Հակոբ Բալյան (1837-1875)

Արքունի ճարտարապետ: Կարապետ Ամիրա Բալյանի որդին և պետության գլխավոր ճարտարապետ /սերմիմարը դեվլեթ/ Սարգիս Բալյանի եղբայրը: Ավարտել է Փարիզի Սենտ Բարբ քոլեջի ճարտարապետության բաժինը: Հոր մահից հետո եղբոր` Սարգիս բեյի հետ միասին սկսել է աշխատել որպես պալատական ճարտարապետ: Հակոբ բեյը, որը ներկայացվում է որպես գրականության և թատրոնի սիրահար, արվեստների հանդեպ հակում ունեցող, ֆրանսերեն և ֆրանսիական գրականության հմուտ գիտակ մի անձնավորություն, մահացել է Փարիզում, ուր գնացել էր կնոջ մահից հետո: Հայտնի է, որ գործնական հարաբերությունները և շինարարական աշխատանքները ղեկավարել է Սարգիս բեյը, իսկ Բալյան գրասենյակի նախագծային աշխատանքների պատասխանատվությունը եղել է Հակոբ բեյի վրա: Ընդհանրապես հայտնի է, որ Բալյաններն աշխատել են որպես մեկ թիմ: Այդ տեսանկյունից ենթադրվում է, թե Հակոբ բեյը եղել է գրասենյակի գծագիրը: Քանի որ գրասենյակի վերոհիշյալ բաժնի վերաբերյալ չի հանդիպել որևէ գրավոր փաստաթուղթ, հայտնի չէ, թե որքանով է ստույգ այդ ենթադրությունը:

Սիմոն Բալյան /1846-1894/

Արքունի ճարտարապետ: Կարապետ Ամիրա Բալյանի որդին է: Թեև ասում են, թե կրթությունը ստացել է Եվրոպայում, սակայն հայտնի չէ, թե որ դպրոցում է սովորել: Եղբոր` Սարգիս բեյի հետ աշխատել է որպես ճարտարապետ: Հայտնի է, որ միաժամանկ եղել է գծագրող, զարդանախշերի մասնագետ, հրաշալի մանրանկարիչ, և որ Բալյանների արհեստանոցում նախագծված կառույցների արտաքին հատվածների վրա արել է նկարներ` ջրաներկի տեխնիկայով: Նա որպես ճարտարապետ մասնակցել է հետևյալ կառույցների նախագծերին` Մաչքայի զինանոցը, Մաչքայի ոստիկանատունը, Յըլդըզ ամառանոցը:

Սարգիս Բալյան /1831-1899/

Եղել է պալատական և պետական գլխավոր ճարտարապետը: Կարապետ Ամիրա Բալյանի որդին է: Բալյանների գերդաստանի մյուս անդամների համեմատ` նրա կյանքի մասին ավելի շատ տեղեկություններ են պահպանվել: 1843 թ. եղբոր` Նիկողոսի հետ միասին գնացել է Փարիզ, եղբոր հիվանդության պատճառով որոշ ժամանակ դադարեցրել է ուսումը, որն ավարտել է 1855 թ., ապա վերադարձել է Ստմաբուլ: Փարիզում նախ ավարտել է Սենտ Բարբ քոլեջը, ապա սովորել է Փարիզի Կենտրոնական դպրոցում, որից հետո ավարտել է նաև Գեղեցիկ արվեստների դպրոցը: Հայտնի է նաև, որ Փարիզում ստացել է ոչ միայն ճարտարապետական, այլև ինժեներական կրթություն, մեխանիկայի բնագավառում արել է որոշ հայտնագործություններ, որոնց համար անգամ ստացել է վկայական: Եղել է Բալյան ընտանիքի` արվեստների հանդեպ մեծ հետաքրքրություն ցուցաբերող անդամներից մեկը: Նրա մասին աղբյուրներում նշվում է նաև, որ եղել է սիրողական մակարդակով նկարիչ ու երաժիշտ և նույնիսկ հեղինակել է «Քրիստափոր Կոլումբոս» վերնագրով մի օպերա: Հաջողակ կյանք վարած Սարգիս Բալյանը Կարապետ Ամիրայի մահից հետո նրա փոխարեն դարձել է արքունի ճարտարապետ, որպես ճարտարապետ ցուցաբերած հաջողությունների համար ստացել է պետական գլխավոր ճարտարապետի /Sermimar-ı Devlet/ կոչումը: Սարգիս բեյը հանդես է եկել նաև որպես կապալառու, ձեռք է բերել երկաթուղու կառուցման, հանքավայրերի շահագործման արտոնություններ, սակայն այդ ձեռնարկների պատճառով նրա դեմ դատական գործ են հարուցել, և նա հարկադրված է եղել հեռանալ Փարիզ: 10 տարուց ավել տևած փարիզյան աքսորից հետո Պալատական գանձարանի նախարար Հակոբ փաշա Քազազյանի թույյլտվությամբ վերադարձել է երկիր: Իր կյանքի վերջին տարիներն անցկացրել է իրեն պատկանող Քուրուչեշմե /Գալաթասարայ/ կղզու տանը: Հարիզմատիկ անձնավորություն հանդիսացող Սարգիս բեյ վարել է շատ հետաքրքիր մի կյանք: Նա ապշեցուցիչ ընդունակություններ է ունեցել երաժշտությունից մինչև ինժեներության բնագավառներ, ինչպես նաև` ղեկավարելու ձիրք այն շինհրապարակում, որտեղ աշխատում էին միաժամանակ 5-6 հազար հոգի, բացի այդ` զարմանալի արագությամբ կառուցել է մեկը մյուսից որակյալ շինություններ: Սարգիս բեյի ժողովրդականության պատճառներից մեկն էլ այն է, որ ունեցել է նշանավոր ընկերներ` կայսրուհի Եկատերինայից մինչև ականավոր նկարիչ Այվազովսկին: Նրա ստորագրությունը կրող կառույցների մեծ մասը դեռ կանգուն է և վերցված է պահպանության տակ: Հետևյալն են նրա կառուցած հիմնական շինությունները` Բեյլերբեյի պալատը, Չըրաղան պալատը, Ադիլե սուլթանական պալատը /Քանդիլլիում/, Յըլդըզ պալատի Մեծ սենեկապետի շենքը, Չադըր ամառանոցը, Մալթա ամառանոցը, Շալե ամառանոցը /երկրորդ մասը/, Չիթ ապարանքը, Չաղլայան ապարանքը /Քաղըհանե/, Այազաղա ամառանոցը /Մասլաք/, Քալենդեր ամառանոցը, Զինջիրլիքույու ապարանքը, Թոքաթ ամառանոցը /Բեյքոզում/, Ալեմդաղի արքայական որսատեղին, Աբդուլ Ազիզի որսատեղիները /Վալիդեբաղ և Այազաղա/, Սուլթանական ագարակ-ամառանոցը /Իզմիթում/, եկամտաբեր կալվածքները, Վալիդե մզկիթը /Աքսարայում/, Քաղըթհանե մզկիթը, Ռազմական նախարարությունը, Ռազմածովային նախարարությունը, Գյումյուշսույու զորանոցը, Մաչքա զինանոցը, Մաչքա ոստիկանատունը, Գալաթասարայի դպրոցը, Մաքրուհյան դպրոցը /Բեշիքթաշում/, Համիդիեյի ժամացույցի աշտարակը /Դիգրան Քալֆա Գյուբերյանի հետ միասին է կառուցել/:

http://www.minidev.com/kulturler/kulturler_ermeni_mimar9.asp

  1 comment for “Բալյան ընտանիք

  1. Karapet Balyan
    2011/01/01 at 18:48

    Es Hpartanum em im tohmov u im naxninerov ……

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *