Երկու աշուղ` Նամի և Սերվերի

Անատոլիայի ֆոլկլորում որպես «աշուղական գրականություն» հայտնի ճյուղը, որը կազմում է ավանդական խոսքի արվեստների հիմքը, միայն մուսուլման անատոլիացիների առանձնահատկությունը չէ:

Աշուղական գրականության ճյուղում կային բազմաթիվ ստեղծագործող ոչ մուսուլմաններ: Հեջեով և արուզով դիվաններ, դեստաններ (էպիկական պատում) արտասանող այս արվեստագետների մեծամասնության վրա, ցավոք, պատմության ընթացքում ստվեր է ընկել: Սակայն կարողանում ենք տեղեկություն ստանալ այն ստեղծագործություններից, որոնք կարողացել են գրի առնել փոքրաթիվ արվեստագետներից ոմանք` շարունակելով ստեղծագործությունների գիծը: Հայ ամենահայտնի աշուղներից երկուսն էլ կարողացել են հասնել մեր օրեր` շնորհիվ իրենց թողած գրավոր աշխատությունների: Երկու հայ արվեստագետ` Նամին և Սերվերին, կարողացել են ստեղծել վարպետ-աշակերտ կամ ուսուցիչ-աշակերտ հարաբերություն և նույնիսկ իրար մեջ ամուր կապ: Նրանց գրավոր ստեղծագործությունները կարողացել են հասնել մինչև մեր օրեր:

Աշուղ Հակոբ Նամին ծնվել է մոտ 1840թ. Ստամբուլի Գումգափու թաղամասում: Հիվանդացել է և դեռևս 30 տարին չբոլորած` մահացել է: Հայտնի է, որ Նամիի հայատառ թուրքերեն դիվանը գրվել է աշուղական գրականությանը հատուկ ոճով և ներառումն է բազմաթիվ բանաստեղծություններ և մանիներ: Նամիի իրական անունը Հակոբ էր: Նա իր առաջին դասերը ստացել է Ռեթեոս Գրիգորյանից, ով գրել է թուրքերեն բանաստեղծություններ «Մեսրուրի (ուրախ)» մականունով և հայտնի է որպես հերետիկոս ուսուցիչ: Տարբեր մասնագիտություններ թորձելուց հետո կահույքագործ-ատաղծագործի արհեստն ընտրած Նամիին Ռեթեոս Գրիգորյանը մասնավոր թուրքերենի, արաբերենի և պարսկերենի դասեր էր տալիս: Նամիի մեկ այլ ուսուցիչ էլ Ստամբուլ տեղափոխված Բուրսացի Սերվերին էր, ով երիտասարդ հասակում աշուղության նկատմամբ հետաքրքրություն էր ցուցաբերել… Նամին` որպես աշակերտ, աշուղական արվեստի այդ դարի ճաշակներին համաձայն ընդունելություն է գտել: Նա ժանրային և արտահայտչական առանձնահատկությունները սովորել է պոետ և «սրտակից մարդ» Սրվերիից: Հակոբ Նամին, 19 տարեկանում ամուսնանալով, շարունակել է երգել Ստամբուլի տարբեր թաղամասերում գտնվող աշուղական սրճարաններում: Այդ սրճարաններում կազմակերպել է ֆասըլներ (արևելյան երաժշտական ստեղծագործության ձև), միասին նվագել, արտասանել և ջանացել է հասնել ամենագեղեցիկ և չասված խոսքերին:

Կարճ ժամանակամիջոցում Նամին մեծ համբավ վաստակեց և հրապարակային բանաստեղծների մեջ բարձրացավ մինչև վարպետի աստիճանի: Այս արագ վերելքով իր ուսուցչից` Սերվերիից, ավելի փառավոր աշուղ դարձավ: Սակայն այս վերելքն ընդհատվեց դադարներով: Նախ` ջրծաղիկով, այնուհետև` տիֆով հիվանդացավ: Նամին մահացավ 29 տարեկան հասակում:

Ժամանակաշրջանի աշուղները յուրացրել էին նաև այս դարի կրթված աշուղների կատարելագործած ոճի և արտասանելու ձևի առանձնահատկությունները: Նամին էլ իր բանաստեղծություններում տեղ-տեղ օգտագործում էր օսմաներեն բառեր, արտահայտություններ, նմանակումներ: Եթե արուզով արտասանված բանաստեղծություններում հազվադեպ հանդիպել են տաղաչափական սխալներ, սա նրա աշուղի անվան վրա ստվեր չի նետել: Բիդարի մականունով Միհրան Արաբաջյանի կողմից հրատարակված հայատառ թուրքերեն գիրքը, որը նախ «Հանգուցյալ պերճախոս Նամիի դիվան» (1877) վերնագրով հրատարակվեց, ավելի ուշ որոշ հավելումներով վերահրատարակվեց «Հանգուցյալ Նամիի դիվան» վերնագրով (1887), կարևոր աղբյուր է, որի շնորհիվ Նամիի բանաստեղծությունները հասել են մեր օրերը: Աշխատության երկրորդ հրատարակության մեջ 86 բանաստեղծությունից 44-ը` դիվանի, 21-ը` քոշմա, 8-ը` գազել, 6-ը` սեմաի, 3-ը` քալենդերի (թափառող դերվիշներ քառատող, որն արտասանում են սազի նվագակցությամբ), 3–ը` դեստան և մեկն էլ թահմիս ոճում են:

Նամին Ստամբուլին վերաբերող «Ստամբուլի դեստան/ տեր Վասֆը Խոլերան, Հարիքի Հոջա փաշան և Գալաթան» խորագրով մի դեստան ունի, որը բաղկացած է 54 քառատողից: Այս դեստանի նախաբանի առաջին յոթ քառատողում իշխում է լիրիկական զեղումը և օդան (ներբող), գովերգում է Ստամբուլի տարբեր վայրերը, իսկ վերջին տաս քառատողում կրկին գովաբանելով հիշատակում է մինչև Աբդուլազիզ օսմանյան փադիշահերին: Վերջում էլ անցնում է հիմնական թեմային. Աբդուլազիզի օրոք (1861-1876) Ստամբուլի ժողովուրդը տեսավ մեկը մյուսի ցնցող դժբախտություններ… Պատմում է Մեծ Գալաթայի հրդեհի, բազմաթիվ կյանքեր խլած ժանտախտի համաճարակի և Հոջափաշա թաղամասը գրեթե բնաջնջած հրդեհի մասին: Նամիի մյուս դեստաններից «Դեստան/ տեր Հաքքը գինովցածը և Սթափը», որը բաղկացած է 24 քառատողից, ավանդական դեյիշմե (ժողովրդական գրականության մեջ` աշուղների միջև փոխադարձ բանաստեղծությունների արտասանություն) դեստանի ժանրի հետաքրքիր օրինակ է: Այս դեստանում գինովցածը և սթափը իրենց գովում և ցույց են տալիս իրենց վիճակը: Իսկ «Դեստան/ Տեր Հաքքը Միրզո Ռեիսը» դեստանում պատմում է մի հրշեջի մասին, ով ապրում է Բեյօղլուում, իսկական անունը Գրիգոր է, սակայն հիշատակվում է որպես Միրզո: 21 քառատողից բաղկացած այս դեստանում ցավով պատմում է, թե ինչպես Միրզո Ռեիսն իր խմբի հետ հրդեհը մարելու գնաց և գալուց հետո անհայտ պատճառով անմիջապես մահացավ:

Թեև Նամին երիտասարդ տարիքում է մահանացել, սակայն հայ աշուղների մեջ հայտնի անուն էր վաստակել. նրա վարպետ Սերվերին 34 քառատողից բաղկացած մի դեստան է նվիրել նրան, որտեղ Նամիի մասին իր իմացածներին ավելացնելով նաև իր զգացմունքները` այս հետաքրքիր անհատականությանը մի նոր լույսով է ներկայացրել: Սերվերիի ծննդյան թվի մասին կոնկրետ տեղեկություններ չկան: Հայտնի է, որ ծնվել է Բուրսայում և երիտասարդության շրջանում տեղափոխվել է Ստամբուլ: Ասում են, որ երկար տարիներ աշխատել է պետական մանածագործական գործարանում և ֆեսհանեում (ֆես պատրաստելու արհեստանոց)` որպես բանվոր: Սերվերին, ով հատկապես ուշադրություն է գրավել իր գեղեցիկ և զգացմունքային ձայնով, ժամանակակակիցների` Բիդարիի, Լիսանիի և վերոհիշյալ Նամիի նման անունների շարքում առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում: Ստեփան Գուրդիքյանը, որ հայտին է այս թեմաներով կատարած իր ուսումնասիրություններով և հավաքածուներով, ժամանակի աշուղների վերաբերյալ իր մի հոդվածում նշել է, որ Սերվերին, շնորհալի լինելու հետ մեկտեղ, կանոնավոր կրթություն չստանալու պարճառով արուզով գրած բանաստեղծություններում կարևոր սխալներ է արել: Ի հակադրություն սրա` այն, որ Սրեվերին արուզի և հեջեի տաղաչափությամբ արտասանած բանաստեղծություններում երբեմն նաև հին բառեր և բառակապակցություններ է օգտագործում, մատնանշում է, որ նա լավ ծանոթ է եղել իր ժամանակակիցների և նախորդների լեզվին` հատկապես 19-րդ դարի աշուղներին և բանաստեղծներին:

Սերվերիի մահից հետո Միհրան Բիդար Արաբաջյանը հայատառ թուրքերենով հրատարակել է նրա բանաստեղծությունների գրքույկը` «Հանգուցյալ պարոն Սերվերիի դիվանը» (1889) վերնագրով: Միհրան Բիդար Արաբաջյանի գրած երկու էջանոց «Կենսագրություն»-ից պարզ է դառնում, որ 70 տարեկանը լրանալու շրջանում Սերվերին Սկյութարում է եղել և կտակի համաձայն` թաղվել է Բաղլարբաշը հայակական գերեզմանոցում: Սակայն նրա ծննդյան և մահվան թվականները հայտնի չեն: Օրինակ` Ստեփան Գուրդիկյանը գրում է, որ նա 1883 թ. կենդանի է եղել: Ի հակադրություն սրա` Գևորգ Փամուկչյանի չհրապարակված կենսագրական գրառումների մեջ տեղ են գտել տեղեկություններ, համաձայն որոնց` 1881 թ. Ստամբուլում հրատարակված «Գազելների ժողովածու» խորագրով փոքրիկ հայատառ թուրքերեն հատընտիրի կազմի շրջադարձի վրա ծանուցված գրքերի մեջ նաև նշվել է «Հանգուցիալ Սերվերի Դիվանը» անվամբ ամսագիրը, որը լույս է տեսել նշված թվականից առաջ:

Սերվերիի ստեղծագործությունները լույս են տեսել նաև իր մահից հետո հրատարակված որոշ հատընտիրներում: «Գեղեցկությամբ մի’ պարծեցիր, է~յ, իմ լուսերես» բանաստեղծական տողով սկսվող և նրա դիվանում տեղ գտած (15 էջ) քոշման հրատարակվել է նաև Դևելիլի Սեյրանի անունով: Նույն քոշման պատկանել է նաև Քոնյացի Շեմի և Ֆևքի (հայտնի չէ, թե որտեղացի են) անունով աշուղներին և հենց այդպես էլ հիշատակվում է: Նրա դիվանում տեղ գտած 23 բանաստեղծությունների մեջ արուզով գրված բանաստեղծություններից կա 4 դիվանի և 8 սեմաի, հեջե տաղաչափությամբ բանաստեղծություններից էլ 10 քոշմա և մեկ դեստան: Քանի որ Սերվերիի «Դիվանում» քիչ բանաստեղծություններ են ընդգրկվել, կարծիք կա, որ բոլոր բանաստեղծությունները չեն հավաքել կամ էլ որոշ ստեղծագործություններ կորել են: Սերվերիի միակ դեստանը, ինչպես վերևում նշեցինք, աշուղական արվեստի նրբությունները սովորեցնելու և երիտասարդ հասակում կորցրած աշակերտի` Նամիի մասին է: 34 քառատողից բաղկացած այս դեստանում դառնորեն պատմում է Հակոբ Նամիի կյանքի, մասնագիտության, աշուղ դառնալու հանգամանքների և հիվանդության պատճառով մահանալու մասին: Ստեփան Գուրդիքյանի «Թրքագետ հայ բանաստեղծներ և աշուղներ» խորագրով աշխատությունը այս թեմայով հետաքրքրվողներին կարող է լայն տեղեկություններ տալ:

http://www.minidev.com/kulturler/kulturler_ermeni_mimar18.asp

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *