Փոքր Հայք

Հայաստանի արեւմտյան փոքր տարածքի եւ նրանում ձեւավորված թագավորության անվանումը `ի տարբերություն Մեծ Հայքի. Փոքր Հայքը եղել է հայ ժողովրդի ձեւավորման հնագույն շրջաններից. Մ.թ.ա. IX-VI դդ. Փոքր Հայքի արեւելյան շրջանները միավորվել են Ուրարտուին. Մ.թ.ա. VI դ. սկզբին Փոքր Հայքը մտել է Երվանդունիների թագավորության մեջ. Մ.թ.ա. VI դ. վերջից ընկել է Աքեմենյան Պարսկաստանի գերիշխանության ներքո. Ալեքսանդր Մակեդոնացու արշավանքների ժամանակ Փոքր Հայքի կառավարիչ Միթրաուստեսը մասնակցել է Գավգամելայի ճակատամարտին եւ Աքեմենյան պետության անկումից հետո իրեն հռչակել է անկախ թագավոր.

322 – ին Նեոպտողեմայոսը փորձել է Փոքր Հայքը միացնել Հունա – մակեդոնական տիրակալությունը, սակայն չի հասել արդյունքի. Մ.թ.ա. III դ. վերջին Սելեւկյանները գրավել են Փոքր Հայքի թագավորությունը եւ ստեղծել առանձին սատրապություն, որի սատրապ է նշանակվել մի հայ մեծատոհմիկի եւ սելեւկյան թագավոր Անտիոքոս III-ի քրոջ որդի Միհրդատը. Մ.թ.ա. 190 – ին Մագնեսիայի ճակատամարտում Անտիոքոս III-ի, Հռոմից կրած պարտությունից հետո Փոքր Հայքում վերականգնել է անկախությունը, սակայն շուտով ենթարկվել Պոնտական թագավորությանը.

Մ.թ.ա. 183 – ին Պոնտոսի թագավոր Փառնակը եւ Փոքր Հայքի կառավարիչ Միհրդատը ներխուժել են Գաղատիա եւ Կապադովկիա, սակայն պարտվել են եւ հաշտություն կնքել աննպաստ պայմաններով. Մեծ Հայքի թագավոր Արտաշես Ա, որ ծրագրել էր միավորել Փոքր Հայքը, նպաստել է նրա քաղաքկան անկախության վերականգմանը եւ սահմանների ընդարձակմանը. Մ . թ.ա. II դ. վերջին Փոքր Հայքի թագավոր Անտիպատրոսը որդեգրել է Պոնտոսից փախած Միհրդատ VI Եվպատորին եւ նրան ժառանգել իր թագավորությունը.

Մ.թ.ա. 73-71 թթ. Միհրդատյան երրորդ պատերազմի ժամանակ հռոմեական զորավար Լուկուլլոսի զորքերը ռազմակալել եւ ավերել են Փոքր Հայքը. Մ.թ.ա. 68 – ին հայկական զորքերով Միհրդատ VI ազատագրել է այն. Սակայն մ.թ.ա. 66 – ին Պոնտական թագավորությունը եւ Փոքեւ Հայքով հանդերձ միացվել է Հռոմին. Փոքր Հայքը, որոշ ընդհատումներով, մինչեւ 72 – ը գոյատեւել է որպես Հռոմի վասալ թագավորություն. 37 – ին Փոքր Հայքի թագավոր Կոտիսը ստացել է Մեծ Հայքի թագավորությունը, երկրորդ անգամ վերամիավորվելով Հայաստանի երկու մասերը.

72 – ին Վեսպասիանոս կայսրը Փոքր Հայքի թագավորությունը վերածել է հռոմեական պրովինցիայի եւ մտցրել Կապադովկիայի մեջ. Դ III. վերջին Փոքր Հայքը անջատել է Կապադովկիայից եւ վերածել առանձին պրովինցիայի.

Ռազմական տեսակետից Փոքր Հայքը ենթարկվել է Հայաստանի դքսին. Փոքր Հայքի հողերը Հռոմը տվել է հայ Արշակունիներին. VII դ. Փոքր Հայքը գրավել են արաբները. Նրանց եւ Բյուզանդիայի ընդհարումների հետեւանքով ավերվել են Փոքր Հայքի քաղաքները, գերեվարվել եւ ոչնչացվել են զգալի թվով հայ բնակիչներ.

XI դ. 2 – րդ կեսից Փոքր Հայքը զավթել են թուրք – թաթարական նվաճողները, XV դ. 1 – ին կեսից, օսմանյան սուլթանությունը. 1915 – ին `Մեծ Եղեռնի ժամանակ, թուրքական ջարդարարները Փոքր Հայքի հայ բնակիչներին ոչնչացրել են.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *