Աղձնիք

Աղձնիքը, ըստ Մովսես Խորենացու (ըստ այլ ուսումնասիրողների, Անանիա Շիրակացու) «Աշխարհացոյց», հանդիսանում էր Մեծ Հայքի երրորդ նահանգը. Ասուրաբաբելական արձանագրություններում հիշատակվում է Ալզի, ուրարտական սեպագիր արձանագրություններում, Ալզինի ձեւով.

Ըստ Բ.Հ. Հարությունյանի ուսումնասիրությունների `նահանգի սահմաններն արեւմուտքում տարածվում էին մինչեւ Եփրատ, եւ գավառացանկից բացակայում է Քաղ (Քղիմար) գավառը, նույնանալով Անգեղ Տուն գավառին: Տարբերություններ կան նաեւ լեռնային գավառների տեղադրություններում:

Աղձնիքը գտնվում էր Արեւմտյան Տիգրիսի եւ Հայկական Տավրոսի միջեւ, մոտ 18,000 կմ 2 տարածությամբ եւ ուներ 10 գավառ:
Բնական պայմաններով բաժանվում է երկու հակադիր մասերի, հյուսիսային, որը Հայկական Տավրոսի շրջանում ունի դաժան կլիմա, եւ հարավային, որի կլիման տաք է, մակերեւույթը, հարթավայրային: Դաշտային մասում էին Անգեղ – Տուն (Քաղ), Նփրկերտ եւ Աղձն (Արձն, Արզն) գավառները, իսկ լեռնային մասում, Կեթիկ, Տատիկ, Ազվաց ձոր, Երխեթք (Խերխեթք), Գզեղխ, Սալնոձոր եւ Սանասունք (Սասուն) գավառները: Արտաշիսյանների եւ Արշակունիների օրոք Աղձնիքը Մեծ Հայքի չորս բդեշխություններից մեկն էր: Աղձնիքի խոշոր կենտրոն Տիգրանակերտը «արքունի քաղաք» էր եւ ուներ ներքին ինքնավարություն: Քաղաքը կառավարում էր թագավորի նշանակած քաղաքապետը, «շահապը»:

Աղձնիքը հարուստ էր գետերով ու աղբյուրներով, հայտնի էր իր երկաթի ու կապարի հանքերով (հատկապես Անգեղ – Տուն եւ Ազնվաց ձոր գավառներում) եւ նավթով: Զարգացած էր խաղողի մշակությունը, գինեգործությունը եւ անասնապահությունը:

Մծբինի 40 – ամյա դաշնագրի (298) համաձայն Աղձնիքի դաշտային մասը (Անգեղ – Տուն, Նփրկերտ, Աղձն) առնվեց հռոմեական բանակի հսկողության ներքո: Մեծ Հայքի 387 – ի բաժանումից հետո Աղձնիքը, բացառությամբ Աղձն գավառի, անջատվելով Հայքից, անցավ Արեւելյան Հռոմեական կայսրությանը `որպես առանձին վարչական միավոր, Մեծ Ծոփք (Սոփանենե) անունով, իսկ Աղձնը մնաց իբրեւ բդեշխություն եւ ենթարկվեց Սասանյան Իրանին: Սասանյանների ավերած Տիգրանակերտի տեղում հռոմեացիները կառուցեցին Մարտիրոպոլիս (Մարտիրոսաց քաղաք կամ Նփրկերտ) բերդաքաղաքը, որը Աքբա, Ափում եւ այլ ամրությունների հետ միասին պահպանում էր կայսրության սահմանագիծը Սասանյանների ներխուժումից : Մեծ Հայքի 591 – ի բաժանումից հետո Աղձնիքի ամբողջ տարածքն անցավ Բյուզանդական կայսրությանը եւ միացվեց Վերին Միջագետք պրովինցիային, սակայն 630 – ից հետո վերականգնվեցին նախկին սահմանները:

Արաբական տիրապետության շրջան

Աղձնիքի վիճակն արմատապես փոխվեց արաբական նվաճումներից հետո (640-650), երբ դաշտավայրային մասում հաստատվեց արաբական Դիար – ռաբիա ցեղը: VIII դ. վերջին Աղձնիքում ստեղծվեց արաբական ամիրայություն: Հայությունը մնաց Աղձնիքի լեռնային մասում, շարունակելով իր ձեռքին պահել Հայկական Տավրոսից դեպի Միջնաշխարհը տանող լեռնանցքները:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *