Ցեղասպանության ծածկագիրը բացահայտված է

Պատմաբան Թաներ Աքչամը բացահայտել է Հատուկ կազմակերպության (Թեշքիլաթ–ը Մահսուսա) ու Միություն և առաջիմություն կուսակցության ղեկավար Բեհաեդդին Շաքիրի՝ 1915 թ. հուլիսի 4-ի ամսաթվով հեռագրի ծածկագիրը, որի նպատակն էր համակարգել հայերի տեղահանությունն ու կոտորածները։ Իսկ հեռագիրը ներառող փաստաթղթի ձևաթուղթը հիմնավոր կերպով ապացուցում է, որ հեռագիրը բնօրինակ է։    

Թաներ Աքչամ 

Մեր ձեռքում է Բեհաեդդին Շաքիրի` 1915 թ. հուլիսի 4-ի թվագրությամբ այն հեռագիրը, որն ուղղված է եղել նահանգապետ Սաբիթ բեյին՝ Միություն և առաջադիմություն կուսակցության Էյլազըղի (Խարբերդ) տեսուչ Նազըմ բեյին փոխանցելու համար։ Այս հեռագրի նպատակը հայերի տեղահանությունն ու կոտորածները համակարգելն էր, որում մասնավորապես ասված է. «Այնտեղից տեղահանվող հայերն արդյո՞ք վերացվում են։ Եղբա՛յր, հստակ հայտնեք` ոչնչացվո՞ւմ են արդյոք այն վնասակար տարրերը, որ ինչպես տեղեկացրել եք՝ արտաքսվում են, թե՞ պարզապես տեղահանություն ու աքսոր է իրականացվում»։

Ուշադրություն դարձրե՛ք ձևաթղթին

Հեռագրի վերին աջ անկյունում Ներքին գործերի նախարարության վարչարարական գործերի տեսչության տարբերանշանը կա, իսկ փաստաթղթի ստորին հատվածում արաբական թվանշաններով «քառանիշ» խմբերից բաղկացած ծածկագիր է առկա, որոնցից յուրաքանչյուրի վրա գրված է նաև տվյալ քառանիշ ծածկագրին համապատասխանող բառը կամ ածանցը։ Փաստաթղթի ձևաթուղթն իսկության հարցում կասկածի տեղիք չի տալիս։

Իրականում այս փաստաթղթի բովանդակությունն ուսումնասիրողներին ու այս հարցերով հետաքրքրվողներին նախկինում ևս հայտնի էր, այսինքն՝ սա անհայտ ու նոր ի հայտ եկած փաստաթուղթ չէ։ Փաստաթուղթն ու նրա բովանդակությունը ճիշտ ընկալելու համար հարկ է անդրադառնալ Բեհաեդդին Շաքիրի անձի, պաշտոնի ու իրավասությունների վերաբերյալ որոշ հիմնավոր տեղեկությունների։

Ո՞վ է Շաքիրը

Բեհաեդդին Շաքիրը և՛ Միություն և առաջադիմություն կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի, և՛ Հատուկ կազմակերպության գլխավոր պատասխանատուներից մեկն է։ Նախքան Օսմանյան կայսրությունը պաշտոնապես պատերազմի մեջ կներքաշվեր, Շաքիրը Հատուկ կազմակերպության գործունեությունը համակարգելու նպատակով (1914 թ. օգոստոս) մեկնել էր Էրզրում (Կարին-Ակունքի խմբ.)՝ որպես գլխավոր պատասխանատու՝ Կովկասում մուսուլմանական ապստամբություններ կազմակերպելու առաջնային հանձնարարությամբ։ Շաքիրի՝ Հատուկ կազմակերպության գործունեությունը տարածաշրջանում համակարգելու վերաբերյալ բազմաթիվ օսմանյան փաստաթղթեր կան, որոնք հասանելի են օսմանյան արխիվներում, ընդ որում՝ որոշ փաստաթղթեր բացեիբաց վկայում են, որ «Էրզրումում Հատուկ կազմակերպության պաշտոնյան Բահաեդդին Շաքիրն է եղել»։ Երբ կովկասյան արշավանքներն անհաջողությամբ են պսակվել, Շաքիրն իր ողջ էներգիան կենտրոնացրել է հայերին ոչնչացնելու վրա։ Մեքենա է ունեցել և տեղեկատվություն փոխանակելու համար Ներքին գործերի և Պաշտպանության նախարարությունների ծածկագրերն է օգտագործել։

Շաքիրը պատերազմից հետո 1919-21 թթ.- Միություն և առաջադիմություն կուսակցության ղեկավարների դեմ Ստամբուլում հարուցված դատական գործում որպես մեղադրյալ է ներգրավվել, ավելին՝ նա մեղադրյալ է եղել և՛ «Գլխավոր դատավարություն» կոչված Միություն և առաջադիմություն կուսակցության ղեկավարների դեմ հարուցված դատական գործում, և՛ «Մամուրեթուլազիզի (Էլյազըղ-Խարբերդ) դատական գործում»։ Այս երկու դատական գործերի մեղադրական ակտերում էլ հաճախ է խոսվում Շաքիրի գործունեության ու անձի մասին։ Շաքիրը «Մամուրեթուլազիզի դատական գործի» դատավճռով մահվան է դատապարտվել` հեռակա կարգով։

Դատական գործի ապացույցները

1915 թ. հուլիսի 4-ի հեռագիրն այս դատական գործի ամենակարևոր ապացույցներից է։ «Գլխավոր դատավարության» և Մամուեթուլազիզի դատական գործերի մեղադրական ակտերում և վճիռներում այս փաստաթուղթն է շոշափվում և հղում արվում։ «Գլխավոր դատի» մեղադրական ակտում դատախազությունը նույնությամբ շարադրում է հեռագիրը՝ այն բնորոշելով որպես «ծածկագիր հեռագիր»։ Փաստաթղթի «լուսանկարը» դատական գործի թղթերի մեջ «9-րդ ցուցակում է»։

Մեղադրական ակտի համաձայն՝ Հատուկ կազմակերպությունը, որի կենտրոնը Ստամբուլում է գտնվել, Էրզրում ուղևորվելուց առաջ Բեհաեդդին Շաքիրին բավականին պատկառելի գումար, պայթուցիկ նյութեր և մեքենա, ինչպես նաև տեղեկատվություն փոխանակելու համար հատուկ ծածկագրային բանալիներ է տրամադրել։ Բեհաեդդին Շաքիրին տրված ծածկագրային բանալիներից մեկը Ներքին գործերի նախարարությանն է պատկանել, ինչի մասին վկայել է նաև Էրզրումի նահանգապետ Թահսին բեյը՝ օգոստոսի 2-ի «Մամուրեթուլազիզի դատական գործի» լսումների ժամանակ՝ մասնավորապես նշելով. «Բեհաեդդին Շաքիրը Բարձր դռան և Ռազմական նախարարության հետ հանդիպելու համար երկու ծածկագիր է ունեցել»։ Հեռագիրն ընթերցվել է նաև նույն դատական գործի` 1920 թ. հունվարի 10-ի լսումների ժամանակ ։

Այս տեղեկություններից արդեն իսկ պարզ է, որ խնդրո առարկա փաստաթուղթն ամենևին էլ անհայտ չէ, և նախկինում սրա մասին տեղյակ են եղել։ Փաստաթղթի պաշտոնական ձևաթուղթը ցույց է տալիս, թե այն որ ստորաբաժանմանն է պատկանել և հաստատում, որ բնօրինակն է, սակայն մեկ այլ կարևոր փաստ ևս ձեռք ենք բերել, որն ապացուցում է փաստաթղթի իսկությունը։

Փաստաթղթի ծածկագիրը 

Ինչպես երևում է նկարում՝ փաստաթղթի վրա քառանիշ թվերից բաղկացած ցուցիչներ կան, որոնք խնդրո առարկա բնագրի ծածկագրերն են։ Յուրաքանչյուր ցուցիչային խմբի վերծանված տարբերակն ուղղակիորեն ցուցիչային խմբի վրա է գրված։

Օսմանյան արխիվներում Ներքին գործերի նախարարությանը պատկանած բազմաթիվ ծածկագրային փաստաթղթեր կան, որոնք մեծամասամբ նահանգներից Ստամբուլ ուղարկված հեռագրեր են։ 1915 թ. հուլիս ամսվա հեռագրերի ճնշող մեծամասնությունը «քառանիշ» ծածկագրով է, իսկ «քառանիշ ցուցիչով» հեռագրերում ինը տարբեր ծածկագրման եղանակն է կիրառվել, և յուրաքանչյուր հեռագրի սկզբում հիմնականում նշվել է, թե դրանցից որ մեկն է օգտագործվել (մեկ թիվ, երկու, թիվ, երեք թիվ ևն)։ Բեհաեդդին Շաքիրի հեռագրում, ինչպես նշված է նաև հեռագրի վրա, հինգ թվով ծածկագրման եղանակն է կիրառվել։

Շաքիրի հեռագիրը մեր ձեռքի տակ եղած հինգ թվով ծածկագրված, չորս ցուցիչով խմբային արխիվային փաստաթղթերի հետ համեմատեցինք։ Համեմատությունը շատ հեշտ գործընթաց է, քանի որ ծածկագրերի ապակոդավորումը փաստաթղթերի վրա է արված և այն առանձին գրված է յուրաքանչյուր ցուցիչային խմբի վրա։ Այս համեմատության արդյունքում հետևյալ փաստն արձանագրեցինք. Բեհաեդդին Շաքիրը Ներքին գործերի նախարարությանը պատկանող հինգ թվային ծածկագիր բանալին է օգտագործել։ Մեր ստուգած հեռագրերից 25-ում 34 անգամ օգտագործվել են Շաքիրի հեռագրում առկա բառերն ու ածանցները։ Ստորև ներկայացվում են բառերն ու ածանցները, ինչպես նաև` թե որ ցուցիչային խմբով են ծածկագրվել.

Տեղահանություն [4889]: 18 փաստաթուղթ,

Միայն [4632]: 3 փաստաթուղթ,

Բեյ [2469]: 5 փաստաթուղթ,

եր/ներ [հոգն. ածանցներ- 9338]: 3 փաստաթուղթ,

Այնտեղից [7837]: 1 փաստաթուղթ,

Գաղթ [3962]: 1 փաստաթուղթ,

Եղբայր [8299]: 1 փաստաթուղթ,

Ս դիմորոշ [եղբայր-ս: 7749]: 1 փաստաթուղթ,

Հայ (8519): 1 փաստաթուղթ,

Հարկ է հավելել նաև, որ օսմանյան արխիվներում գտնվող այս փաստաթղթերը 2010-ական թթ. սկսել են ուսումնասիրողներին տրամադրել, այսինքն՝ նախկինում այս գաղտնագրերի գոյության մասին որևէ մեկը չի իմացել։

Փաստաթղթի իսկությունն այնքան ակնհայտ է, որ որևէ քննարկման տեղիք չի տալիս։ Իսկ փաստաթուղթն ինքնին բացեիբաց ցույց է տալիս, որ իթթիհադական ղեկավարները հայերին համակարգված կերպով են կոտորել:  Արդեն անիմաստ և ինքնավնասարար դարձած ժխտողականությանը վերջ տալու ժամանակը եկել է և անգամ անցնում է։

http://www.agos.com.tr/tr/yazi/18348/soykirimin-sifresi-cozuldu

Թարգմանեց Անահիտ Քարտաշյանը

Akunq.net