Հայկականությունը մշակութային հարց է

Սևակ Բեշիկթաշլյան

Նյու Յորքում լրագրությամբ զբաղվող Ավետիս Հաջյանը «Իսլամաց(վ)ած հայեր» գիտաժողովում հանդես եկավ զեկույցով, որտեղ անդրադառնում էր պատրիարք Շնորհք Գալուստյանի` Անատոլիայի (Արևմտյան Հայաստանի–Ակունքի խմբ.) հայերի վերաբերյալ կատարած դասակարգմանը: 2011 թ. ի վեր իսլամացած հայերի հետ հանդիպելու համար Թուրքիայով մեկ շրջող Ավետիս Հաջյանն այս հանդիպումների արդյունքները պատրաստվում է 2014 հրապարակել «Գաղտնի ազգ. Թուրքիայի ծպտյալ հայերը» գրքում: Հաջյանի հետ խոսեցինք Շնորհք պատրիարքի և իսլամացած հայերի ինքնության մասին:

• Ինչու՞ է հայ համայնքի համար այդքան կարևոր պատրիարք Շնորհք Գալուստյանն ու նրա դասակարգումը:  

Շնորհք պատրիարքը մի անձնավորություն է, ով իր կյանքը նվիրել է ցեղասպանությունից հետո Թուրքիայում մնացած հայ բնակչությանը հավաքելու գործին: Հիվանդության պատճառով եղբայրներին կորցնելուց հետո Յոզղաթի Իղդելի գյուղում, ինքը և մայրը ներառյալ, մնում է 70 հայ: Քանի որ տեղյակ էր այս ցաք ու ցրիվ վիճակի մասին, մեծ ջանքեր է գործադրում, որպեսզի կարողանա Անատոլիայի հայ երեխաներին և երիտասարդներին հավաքել Ստամբուլում: Նա շատերին ապահովում է կրթության հնարավորությամբ:

Որպես արևմտահայեր հիշատակվող` Օսմանյան կայսրության պատմական հայկական շրջանների հայ բնակչության իրականությունը հասկանալու համար շատ կարևոր է Շնորհք պատրիարքի դասակարգումը: Նա ցեղասպանությունից հետո բաժանված, մասնատված հայերին ճշգրտությամբ դասակարգել է:

• Ինչպես և նշեցիք, ելնելով այն հանգամանքից, որ մի ժամանակ մամուլում հաճախ էր արծարծվում լուրը, թե Շնորհք պատրիարքը մուսուլման եղբայր է ունեցել, կարող ենք ասել, որ պատրիարքը տեղյակ է եղել իսլամացած հայերի մասին: Սակայն ինչու՞ դասակարգման ժամանակ նրանց տեղ չի տալիս:

Բնականաբար այդ ժամանակ այնպիսի թեմա չէր, որի մասին հեշտությամբ կարող էին խոսել, այժմ էլ տեսնում ենք, որ եկեղեցու դիրքորոշումն այս հարցի վերաբերյալ դեռևս խիստ է, որովհետև հատկապես Թուրքիայում, եթե որևէ հայ իսլամ ընդունի, ապա լոկ կրոնափոխություն չէ, միևնույն ժամանակ ասել է թե հրաժարվել հայկական ինքնությունից: Շնորհք պատրիարքի ընկալուը ևս այդպիսին էր:

• 2011 թ. ի վեր Անատոլիայում բնակվող հայերի հետ հանդիպելու համար շրջում եք Թուրքիայում: Մուսուլման հայերն ինչպե՞ս են իրենց բնորոշում:

Շատ քչերն են բացահայտ կարողանում ասել, որ հայ են: Նրանցից ոմանք ընդունում են, որ իրենց պապերը հայ են եղել, սակայն ասում են, որ այլևս իրենց և իրենց պապերի միջև տարածություն կա, նույն ազգը չեն: Սա միայն մի պատճառ ունի. չեն կարողանում ամբողջովին բացահայտել իրենց ինքնությունը, որովհետև իրենց ինքնությունը այդ մարդկանց հիշեցնում է իրենց հարևանների և մյուսների մեղքերով լի պատմությունը: «Ծպտյալ» կամ  իսլամացած հայ լինելը անհատական փորձություն է, որը որևէ շրջանակի մեջ չի տեղավորվում:

• Ըստ Ձեզ՝ իսլամադավան հայկականությունը ինքնությա՞ն խնդիր է, թե՞ ինքնին ինքնություն է:

Որևիցե պարտադրանքի երանգ պարունակող բառ չեմ ցանկանում օգտագործել, սակայն յուրաքանչյուր ինքնություն կրելու համար որոշակի անհրաժեշտություններ կան: Որպեսզի կրես այդ ինքնությունը, պետք է տիրապետես որոշակի հավատարմության, տեսակետի և պատմական տեղեկության: Այսինքն՝ կրես այն ինքնության մշակույթը, որին պատկանում ես: Օրինակ՝ Ճապոնիայում չեմ ծնվել, ճապոներեն չգիտեմ, այս իսկ պատճառով շատ անտրամաբանական կլինի, եթե ասեմ` «ճապոնացի» եմ: Եթե ասում եք «ես սա եմ», այո՛, «դա եք», սակայն դա ամբողջ ճշմարտությունը չի արտահայտում:

Այս առումով չեմ խոսում ազգային, ռասայական կամ կրոնական ինքնությունից: Ինձ չի հետաքրքրում, թե ինչ գույնի է, ինչ ռասայի է պատկանում, երակներով ինչ արյուն է հոսում: Որպեսզի լավ մսով ճաշ եփեք, ապա անհրաժեշտ է, որ նայեք գառան սեռին, կամ  եթե ուզում եք լավ կաթ ստանալ, ապա անպայման պետք է կովի ցեղատեսակին նայեք, սակայն մարդկանց համար արյունը, ռասան և գենետիկան կարևոր չեն: Այդ իսկ պատճառով էլ ինձ համար կարևորը մշակույթն է: Ընկերներ ունեմ, ովքեր Էթնիկ տեսանկյունից հայ չեն, հայ ընտանիքների կողմից որդեգրվել են, հայկական դպրոց են գնացել և առնվազն ինձ չափ հայ են, որովհետև հայ չես դառնում, քանզի քիթդ մեծ է, կամ էլ ծնողներդ հայ են. անհրաժեշտ է զգալ համատեղ անցյալը և ցանկանալ ընդհանուր ապագա, որին կձգտեք մեծ նպատակներով և նույն ոգով:

• Լավ, Սփյուռքի և Հայաստանի տեսակետն իսլամացած հայերի նկատմամբ ինչպիսի՞ն է:

Բնականաբար այս հարցը միանշանակ պատասխան չունի, որովհետև ո՛չ Սփյուռքում, ո՛չ էլ Հայաստանում այս հարցի վերաբերյալ միասնական տեսակետ չկա: Սակայն եթե խոսենք ընդհանուր ընկալման մասին, ապա գիտեմ, որ այստեղ իսլամացած հայ եզրի նկատմամբ զգալի ըմբոստություն կա, սակայն, միաժամանակ, հատկապես երիտասարդ սերնդի մեջ գնալով մեծանում է իսլամացած եղբորն ընդունելու հակվածությունը: Շատ բնական է, որ այս գործընթացը շատ դանդաղ է առաջ ընթանում, որովհետև մենք՝ սփյուռքահայերս, բոլորովին վերջերս կարծում էինք, թե պատմական հայկական շրջաններում ոչ մի հայ չի մնացել: Իսկ հիմա իմանում ենք, որ բազմաթիվ հայեր են բնակվում այդ շրջաններում:

Ըմբոստությունը, որի մասին նշեցի, երկու սկզբնաղբյուր ունի. առաջինը իսլամացած հայերի կրոնափոխությունն ու նոր ինքնության հետ կապն է, իսկ երկրորդ պատճառն այն է, որ ի տարբերություն Արևմուտքի՝ կրոնական իքնությունն այստեղ դեռևս ազդեցիկ է: Սփյուռքում շատ ավելի հեշտանում է «կարևոր չէ, որ մուսուլման է» հակազդեցությունը, մինչդեռ Թուրքիայում և Հայաստանում նման պատասխան ստանալը դեռևս այդքան էլ հեշտ չէ:

Մի ընտանիքի միջոցով ճանաչել Թուրքիան

Հանդիպածս մարդկանցից մեկն իր պապերի հայ լինելու մասին իմացել է ԴՆԹ թեստի շնորհիվ: Մոլեռանդ հավատացյալ էր, թեստի արդյունքը շոկ է եղել նրա համար, քանի որ հավատում է, թե ազգությունը հորից է փոխանցվում, հաշտվել է իրականության հետ՝ տեր կանգնելով իր ինքությանը: Փորձում էր ինչ-որ բաներ իմանալ իր հայկական ինքնության մասին, որը ժառանգել էր իր հորից և պապից: Թուրքիայի ժողովրդագրական կառուցվածքի բնական արդյունքը էթնոսի տեսանկյունից նման է խառը ընտանիքի: Երկու օրվա ըբնթցքում հնարավորություն ունեցա հետևելու, թե հայ լինելու մասին լուրն ինչպիսի տարբեր հակազդեցությունների առիթ կարող է հանդիսանալ: Այս ընտանիքի օրինակով կարող ենք տեսնել հարցի վերաբերյալ Թուրքիայում առկա ողջ պատկերը: Երիտասարդ տղան շատ ծանր էր տանում այս իրավիճակը, մինչև որ հայրը չասաց, որ կարող է շարունակել լինել մուսուլման: Նրա եղբայրը մի փոքր դժբախտ էր, փորձում էր իրեն «մխիթարող» բաներ գտնել: Ինչ-որ տեղ կարդացել էր, որ չեչենները մարտնչող գեն ունեն, ինձ հարցնում էր, թե հայերը նման գեն ունե՞ն, թե ոչ: Նրա հորաքույրը շատ ոգևորված էր, սակայն նրա ընկերները զարմանում էին, երբ ասում էր, թե «հայկականությունը շատ բնական բան է»: Ինքն էլ զարմացավ, երբ իմացավ, որ բազմաթիվ հայեր քրիտոնյա են: Այս հարցի շուրջ կարծիքըմեկը չէ: 30 տարեկան զարմիկը ևս շատ ուրախ էր, ցանկանում էր հայկականության մասին շատ ավելի տեղեկություն ստանալ: Ավելի շուտ` չէր հավատում, որ ճշմարտություն է, սակայն հիմա ասում է, թե ուզում է տեսնել՝ ինչ է լինելու: Մյուս զարմիկն էլ, ով մոր կողմից կովկասցի գաղթական մուսուլման վրացի է,  ծայրահեղ թուրք ազգայնական է: Ասում է՝ սա ընդունում  է որպես էթնիկ ծագում, սակայն աշխարհընկալումն ու Հայաստանի նկատմամբ հայացքները չեն փոխվելու:

Շնորհքի Պատրիարքի` արևմտահայերի դասակարգումը

«ա. Հայեր, ովքեր գիտակցաբար և կամավոր կերպով իսլամացել են, խզվել են հայությունից և ապրում են թուրքերի մեջ: Սրանք են, որ մինչև միլիոնի հասնում են իրենց թվով:

բ. Հայեր, ովքեր երեք սերունդ առաջ իսլամացել են և քրդական աշիրեթական ձևերով ապրում են մեկուսի և չեն խառնվում: Խնուսի շրջանում հարյուր ընտանիքներ կան այդպիսիներից, որ գիտեն, թե հայ են, գիտակցաբար իրենց մեջ ամուսնանում են և փափագում են վերադառնալ իրենց պապերի կրոնին, եթե իրենց պայմանները ներեն:

գ. Կամա թե ակամայ իսլամացած հայեր, ովքեր իրենց հայկական զգացումը պահել են և Պոլիս հաստատվելուն պես դատարանի միջոցով իրենց անձնագրի վրայի «իսլամ» գրությունը «էրմենի»-ով են փոխարինում:

դ. Բուն գավառահայերը, որ պատիվ իրենց` հակառակ բոլոր զգալի և անզգալի դժվարութիւններին` հայ են մնացել, և այսօր Ստամբուլի հայութեան մեծագույն մասը նրանցից է բաղկանում»:

 (1980 թ. Երուսաղեմում ունեցած մի ելույթից)

[email protected]

http://www.agos.com.tr/haber.php?seo=ermenilik-kulturel-bir-mesele&haberid=6102

Թարգմանեց Անահիտ Քարտաշյանը