Խաչատուր Կոբելյան
ՀՀ ԳԱԱ Հայոց ցեղասպանության
թանգարան–ինստիտուտ
Ցեղասպանության հիշողությունը սերնդեսերունդ է փոխանցվում տարբեր մեխանիզմներով և կախված հիշողության փոխանցման ձևից` ունենում է որոշակի առանձնահատկություններ: Այս պարագայում Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտն (այսուհետ` ՀՑԹԻ) իրենից ներկայացնում է ցեղասպանության հիշողության պահպանության և փոխանցման պետական միավոր, որոշակի գաղափարախոսության կրող և տարածող։ Այս հոդվածի շրջանակներում փորձ է արված պարզել, թե այցելուների վրա ինչպիսի ազդեցություն են թողել ՀՑԹԻ-ի 2006-ից մինչև 2009 թթ. մշտական և ժամանակավոր ցուցադրությունները` ըստ թանգարանի տպավորությունների մատյանների գրառումների:[1]
Մեր կողմից արված հետևություններն ու եզրակացությունները փորձ են լրացնելու մինչ օրս կատարված ուսումնասիրությունները:[2]
Ուսումնասիրվել է հայերեն, ռուսերեն և անգլերեն 5293 գրառում[3], որոնք դասակարգել ենք ըստ գրառման բնույթի: Նախ` ուսումնասիրել ենք հայերեն, ռուսերեն և անգլերեն լեզուներով արված գրառումները, ապա` հայերի և օտարերկրացիների արված գրառումների առանձնահատկությունները: Գրառումների դասակարգման մեջ ուշադրություն ենք հրավիրել գրառումների խմբերի բնորոշմանը, քանակին և տոկոսային արժեքին (տե°ս աղյուսակ 1):
| Աղյուսակ 1 | ||
| Գրառումների դասակարգումը (2006-2009 թթ.) | ||
| Գրառումների բնորոշումը | Գրառումների քանակը | Տոկոսային արժեքը |
| Գրառում-բողոք | 902 | 17% |
| Գրառում-դատապարտում | 1210 | 22,9% |
| Գրառում-ցեղասպանությունը չմոռանալու փաստում | 1500 | 28,3% |
| Ցավակցական գրառում | 625 | 11,8% |
| Շնորհակալական գրառում | 812 | 15,3% |
| Այլ գրառումներ | 244 | 4,6% |
Աղյուսակ 1-ից կարող ենք գալ այն եզրահանգման, որ այցելուների վրա ՀՑԹԻ-ի մշտական և ժամանակավոր ցուցադրությունների ազդեցությունը արտահայտվում է երեք հիմնական ձևերով.
1) Ցեղասպանության հիշողության պահպանում և տարածում (28,3% գրառումներ),
2) Հայոց ցեղասպանության և թուրքական ժխտողականության դատապարտում (22,9% գրառումներ),
3) Պատմական անարդարության բարձրաձայնում (17% գրառումներ):
Աղյուսակ 1-ում այս տվյալները ներկայացնում են գրառումների չորս տարվա ամփոփ պատկերը: Սակայն միևնույն դիտարկումը առանձին տարիների կտրվածքով շատ հետաքրքիր և որակական փոփոխություններ է ցույց տալիս:
| Աղյուսակ 2 | ||
| Գրառումների դասակարգումը 2006 թ. | ||
| Գրառումների բնորոշումը | Գրառումների քանակը | Տոկոսային արժեքը |
| Գրառում-բողոք | 183 | 20,5% |
| Գրառում-դատապարտում | 53 | 6,2% |
| Գրառում-ցեղասպանությունը չմոռանալու փաստում | 394 | 44,2% |
| Ցավակցական գրառում | 131 | 14,7% |
| Շնորհակալական գրառում | 96 | 10,8% |
| Այլ գրառումներ | 31 | 3,5% |
| Աղյուսակ 3 | ||
Գրառումների դասակարգումը 2007 թ. |
||
| Գրառումների բնորոշումը | Գրառումների քանակը | Տոկոսային արժեքը |
| Գրառում-բողոք | 216 | 15,9% |
| Գրառում-դատապարտում | 164 | 12,1% |
| Գրառում-ցեղասպանությունը չմոռանալու փաստում | 492 | 36,2% |
| Ցավակցական գրառումներ | 234 | 17,2% |
| Շնորհակալական գրառում | 159 | 11,7% |
| Այլ գրառումներ | 94 | 6,9% |
Աղյուսակ 4 |
||
| Գրառումների դասակարգումը 2008 թ. | ||
| Գրառումների բնորոշումը | Գրառումների քանակը | Տոկոսային արժեքը |
| Գրառում-բողոք | 217 | 14,3% |
| Գրառում-դատապարտում | 487 | 32,2% |
| Գրառում-ցեղասպանությունը չմոռանալու փաստում | 318 | 21% |
| Ցավակցական գրառումներ | 146 | 9,7% |
| Շնորհակալական գրառում | 281 | 18,6% |
| Այլ գրառումներ | 63 | 4,2% |
| Աղյուսակ 5 | ||
| Գրառումների դասակարգումը 2009 թ. | ||
| Գրառումների բնորոշումը | Գրառումների քանակը | Տոկոսային արժեքը |
| Գրառում-բողոք | 286 | 18,7% |
| Գրառում-դատապարտում | 503 | 32,8% |
| Գրառում-հիշողությունը չմոռանալու փաստում | 296 | 19,3% |
| Ցավակցական գրառումներ | 114 | 7,5% |
| Շնորհակալական գրառում | 276 | 18% |
| Այլ գրառումներ | 56 | 3,7% |
Գրաֆիկ
Աղյուսակներ 2, 3, 4 և 5-ում բերված թվային տվյալների զարգացումները ըստ տարիների ներկայացված են գրաֆիկում, ըստ որի` 4 տարիների ընթացքում զգալի, նույնիսկ կտրուկ փոփոխություններ են նկատվում հատկապես գրառում-դատապարտումների քանակում. 2006 թ.` 56 (6,2%), 2007 թ.`164 (12,1%), 2008 թ.`487 (32,2%) և 2009 թ.`503 (32,8%): Այս վերընթաց աճն առավել քան նկատելի է, սակայն, միևնույն ժամանակ, ցեղասպանության հիշողությունը չմոռանալուն վերաբերող գրառումների քանակը նվազում է, որը, մեր կարծիքով, ոչ թե ցույց է տալիս, որ այցելուները չեն հիշի այս երևույթը, այլ որ նրանց համար դա իրենց ինքնության մասն է կազմում և անհերքելի փաստ է. 2006 թ.` 394 (44,2%), 2007 թ.`492 (36,2%), 2008 թ.`318 (2,1%) և 2009 թ.`296 (19,3%):
| Աղյուսակ 6 | |||
| Գրառումների լեզուն | Քանակը | Տոկոսային արժեքը | |
| Հայերեն | 2102 | 39,7% | |
| Ռուսերեն | 1064 | 20,1% | |
| Անգլերեն | 2127 | 40,2% | |
| Աղյուսակ 7 | |||
| Ազգությունը | Քանակը | Տոկոսային արժեքը | |
| Հայեր | 2667 | 50,4% | |
| Օտարերկրացիներ | 2626 | 49,6% | |
Հատկանշական է, որ հայերեն լեզվով արված գրառումների մեջ գերակայում են գրառում-բողոքը, գրառում-դատապարտումը, ինչպես նաև գրառում-ցեղասպանությունը չմոռանալու փաստումը: Վերջինս, սակայն, 2008 և 2009 թվականների տպավորություննրի մատյաններում կտրուկ նվազում է առաջին երկուսի աճին զուգընթաց:
Ռուսերեն և հատկապես անգլերեն գրառումներում գերակայում են ցավակցական և շնորհակալական ձևերը, կան նաև գրառում-դատապարտումներ, որոնք ավելի շատ են ռուսերեն հատվածում. դա բացատրվում է նրանով, որ ռուսերեն գրառումներում շատ են ազգությամբ հայերի գրառումները:
Ստորև ներկայացվում է Հայոց ցեղասպանության հիշողության կառուցվածքային առանձնահատկություններին վերաբերող և տպավորությունների մատյաններում ամենահաճախ հանդիպող 17 բառերի[4] քանակության հաշվարկը (տես աղյուսակ 8):
| Աղյուսակ 8 | |||||
| Հայերեն | Քանակը | Ռուսերեն | Քանակը | Անգլերեն | Քանակը |
| Հիշել | 1446 | Помнить | 804 | To remember | 1066 |
| Ցավակցել | 2 | Сочувствовать | 209 | To condole | 45 |
| Ընդունել | 673 | Принять | 103 | To accept | 306 |
| (չ) Մոռանալ | 876 | (не) Забывать | 200 | To (not) forget | 1412 |
| (չ) Ներել | 418 | (не) Простить | 53 | To (not) forgive | 87 |
| Պայքարել | 298 | Бороться | 69 | To fight | 74 |
| Դատապար-տել | 298 | Осудить | 196 | To sentence, to accuse | 56 |
| (չ) Հանգստանալ | 89 | (не) Успокоиться | 3 | To (not) rest | – |
| Ճանաչել | 976 | Признать | 134 | To recognize | 1298 |
| Բարկանալ, զայրանալ | 419 | Сердиться | 2 | To get angry | – |
| Ամոթ | 201 | Стыд | 73 | Shame | 31 |
| Վիշտ | 167 | Печаль | 78 | Sorrow | 43 |
| Ցավ | 595 | Боль | 156 | Pain | 46 |
| Արդարություն | 598 | Справедливость | 403 | Justice | 158 |
| Վրեժ | 109 | Месть | 2 | Revenge | 4 |
| Մերժել | 43 | Отвергать | 67 | To reject, to deny | 13 |
| Պահանջա-տեր, տեր | 809 | Требовать | 13 | To demand | 1 |
Աղյուսակ 8-ից ակներև է, որ հայերեն լեզվով արված գրառումներում ցեղասպանության հիշողության մեջ մեծ տեղ է տրվում պահանջատիրությանը, արդարության վերականգնմանը և Թուրքիայի կողմից Հայոց ցեղասպանությունը չճանաչելու հանգամանքին: Անգլերեն գրառումների բնույթը խիստ տարբերվում է հայերենից: Այս պարագայում հիմնականում նոր ձևավորվող և ավելի քիչ վերանորոգվող ցեղասպանության հիշողության մեջ մեծ է հատկապես մեր ազգի ցավը հասկանալու և հույս հայտնելու, որ քաղաքակիրթ աշխարհը չպետք է մոռանա Հայոց ցեղասպանությունը և ավելին, մի օր անպայման արդարությունը կհաղթի, և աշխարհը կճանաչի Հայոց ցեղասպանությունը: Ռուսերեն գրառումները ավելի շատ հանդիսանում են հայերեն և անգլերեն գրառումների միջին տարբերակը և առկա են երկու կողմերի մոտեցումներն էլ:
Վերոբերյալից եկել ենք հետևյալ հիմնական եզրահանգումներին.
- Տպավորությունների գրառումների քանակը տարեցտարի աճում է, ինչը, մեր կարծիքով, խոսում է ՀՑԹ-ի ցուցադրության որակի փոփոխության մասին, քանի որ վերջին հանգամանքը ավելի է խթանում այցելուի` իր տպավորությունները մատյանին հանձնելու ցանկությունը:
- Գրառումներին նվիրված աղյուսակները և գրաֆիկը ցույց են տալիս, որ ՀՑԹ-ի մշտական և ժամանակավոր ցուցադրությունների ազդեցությունը ցեղասպանության հիշողության ձևավորման, վերականգնման և վերանորոգման գործում չափազանց մեծ է և կարող է կարճ ժամանակում նպաստել ցեղասպանության հիշողության մեջ կառուցվածքային փոփոխություններ կատարելուն:
- Եթե հայազգի այցելուների գրառումներում մեծ տեղ է հատկացվում պահանջատիրությանը, ինչը որակական նոր հատկանիշ է և կարևոր հանգամանք ցեղասպանության ճանաչման գործընթացում, ապա օտարազգիների գրառումները հիմնականում ցավակցական բնույթի են, քանի որ նրանցից շատերը այս իրողության մասին տեղեկանում են ՀՑԹԻ-ում:
*Հոդվածը տպագրվել է Երևանի «Անանիա Շիրակացի» Միջազգային հարաբերությունների համալսարանի «Հայաստանի Հանրապետության սոցիալ-տնտեսական կայուն զարգացման հիմնախնդիրները» գիտական հոդվածների ժողովածուում, 3 (19), Երևան, 2013:
[1] Հոդվածի շրջանակներում ուսումնասիրվել է ՀՑԹ-ի 6 տպավորությունների մատյան. ՀՑԹԻ-ի գիտական ֆոնդ, բաժին 58, թղթապանակ 22, թիվ 356; թղթապանակ 26, թիվ 419, թղթապանակ 28, թիվ 422; թղթապանակ 31, թիվ 440; թղթապանակ 37, թիվ 550; թղթապանակ 39, թիվ 557:
[2] Տե°ս օրինակ Ռազմավարական և ազգային հետազոտությունների հայկական կենտրոնի 2005 թվականի ապրիլին ‹‹Հայոց ցեղասպանության 90 տարվա սահմանագծին›› խորագրով հանրային հարցման արդյունքները, որը ներկայցվել է առանձին բրոշյուրով: Հարցաթերթիկը բաղկացած էր 16 հարցից, որի օգնությամբ փորձ է արվել ներկայացնել Հայոց ցեղասպանության հիշողության կառուցվածքի յուրահատկությունները: Mike Lehmann, “The Sacred Lands of our Motherland” – Memory, Myth and Landscape in Popular Representations of Armenian Identity, Mythical Landscapes Then and Now. The Mystification of Landscapes in Search for National Identity, Yerevan: 2006, pp.123-149. Ե. Մարգարյանի ‹‹Հայոց ցեղասպանությանը նվիրված թանգարանային ցուցադրությունը որպես պատմական հիշողության պահպանության միջոց›› ատենախոսության մեջ հպանցիկ անդրադարձ է արված ՀՑԹ-ի տպավորությունների մատյաններին` աշխատանքի մեջ ներկայացված են մի քանի գրառումներ: J. Chabot, S. Kasparian, Ch. Theriault, A Shared Memory? The Social Demand for the Recognition of the Armenian Genocide by the Armenian Community of Quebec (1965-1998), Journal of the Society for Armenian Studies 17-2008, pp. 19-41. Սակայն առայժմ ՀՑԹԻ-ի տպավորությունների մատյանների գրառումների վերաբերյալ համալիր ուսումնասիրություն չի կատարվել:
[3] Այստեղ հնարավոր են փոքրիկ վրիպակներ և շեղումներ, որովհետև միշտ չէ, որ այցելուների ձեռագրերը ընթեռնելի են եղել:
[4] Որոշ բառերի տակ հաշվարկել ենք նաև նույն իմաստն արտահայտող այլ բառեր:
Leave a Reply