Սայիդ Չեթինօղլու. «Զմյուռնիայի աղետը ևս ինչպես ցեղասպանության, այնպես էլ ժխտողականության մի մասն է»

«Ակունքի» հարցազրույցը Թուրքիայում Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ ուսումնասիրություններ կատարող պատմաբան Սայիդ Չեթինօղլուի հետ:

Հարց – Պարո‘ն Չեթինօղլու, այսօր խոսենք Զմյուռնիայի ջարդերի մասին: Թեև Միություն և առաջադիմություն կուսակցության կարգախոսն էր «Ազատություն, հավասարություն, եղբայրություն», սակայն Օսմանյան կայսրությունում հենց երիտթուրքերի իշխանության օրոք քրիստոնյաների նկատմամբ բռնությունները գնալով աճեցին: Զմյուռնիայում քրիստոնյաների նկատմամբ գործադրված բռնությունների առաջին ալիք ե՞րբ սկսվեց և ինչպե՞ս տարածվեց:

Պատասխան – Պետք է չմոռանալ, որ Միություն և առաջադիմություն կուսակցությունը կազմակերպվել էր համաթյուրքականության հենքի վրա: Ահմեթ Ռզայից մինչև Միզանջը Մուրադ, նույնիսկ մինչև դոկտոր Նազըմ «օսմանյան ազգ» բառակապակցության համարժեքը թյուրքն է: Միզանջը Մուրադն ասելով, թե «պանթյուրքիզմի, օսմանիզմի ու պանիսլամիզմի անունից, որոնք մեր ընկերները սխալմամբ կարծում են, թե մեկը մյուսից անկախ են, աղոթքում չսխալվենք», նշում է, որ ինքն այն կարծիքին է, թե այս երեքը միասին են: Օսմանիզմն ու պանիսլամիզմը գաղափարախոսություններ են, որոնք հպարտանում են թյուրք լինելու համար: Նույնիսկ այն ժամանակ, երբ պանթյուրքիզմը քաղաքականորեն դեռևս ամբողջովին չէր զարգացել, և երբ թուրքերն իրենց համարում էին օսմանյան գերիշխող տարր, պաշտպանում էին այն տեսակետը, թե մյուս տարրերն իրենց են ենթարկվում, և սա բացահայտ ասում էին: Աբդուլ Համիդից մինչև Նոր օսմաններ և երիտթուրքեր այս մտածելակերպը չի փոխվել:  

Օսմանիզմից և պանիսլամից ավելի չար միտում ունի պանթյուրքիզմը: Շատ կարճ ժամանակահատվածում «Ազատություն, հավասարություն, եղբայրություն» կարգախոսները թուրքերի համար վերածվեցին ազատության և հավասարաության, իսկ մյուս տարրերի համար` կարգապահության: Այս տեսանկյունից 1908 թվականը խաբկանք է: Սահմանադրական բարեփոխում արտահայտությունը, խնդիրն ապագային թողնելով, այն իմաստազրկելու նպատակ ուներ: Երիտթուրքերի օրակարգի ամենակարևոր կետերից մեկը էթնիկ զտումն էր: Մինչ 1908 թ. Բալկաններում և հատկապես Մակեդոնիայում երիտթուրքերի գործողությունները ասածիս բացահայտ հանցանշաններն են: Այս տեսակետից  ուսուցողական են Գրենեբելի Բեքիր Ֆիքիրի և Էնվերի հորեղբայր Հալիլ փաշայի հուշերը: Այս հարցում բացահատ է նաև Թալեաթի ու մյուսների տեսակետը. նրանցից ամենակարևոր անձանցից դոկտոր Նազըմը, ով երիտթուրքերի գաղափարախոսն էր, կազմակերպիչն ու գործիչը, դեռևս 1908 թ. օգոստոսին Զմյուռնիայում հունաստանցի լրագրողին առանց վարանելու, բացահայտ հայտնել է աշխարհագրական շրջանը հնագույն ժողովուրդներից մաքրելու վերաբերյալ իրենց օրակարգի մասին: Ահա սա էլ դեպքերի ժամանակագրությունն է: Այսպիսով` դեպքերը տեղի են ունենալու դոկտոր Նազըմի գծած շրջանակում` օսմանյան աշխարհագրական շրջանը ոչ մուսուլման-թյուրք տարրերի համար վերածելով արյան ծովի. հնագույն ժողովուրդներին մաքրելու էին իրենց պատմական հողերից:

Դեռևս 1910 թ. օսմանյան խորհրդարանի հույն պատգամավորների` կառավարությանը ներկայացրած նոթերի առաջաբանը, բացի այն, որ հայտնում է իրենց հուսախաբության մասին, նաև պատռում է երիտթուրքերի դիմակը.

Ցավոք, անմիջապես սահմանադրության հռչակումից հետո անհամար դեպքերը, որոնք բխում են Օսմանյան կայսրության մյուս ազգերի նկատմամբ ոչ ամենանկեղծ և եղբայրական զգացմունքներից, օգնեցին և օգնում են հույների հույսերի մարելուն…

Սահմանադրության առաջին երկու տարվա ընթացքում հույն տարրին բացահայտ վնասող երիտթուրքերի գործողությունների մասին վկայող հույն պատգամավորների այս նոթերի վերջաբանում հակիրճ ներկայացվում է, թե հույն ազգն ինչպիսի վերաբերմունքի է արժանանում:   

… Ողջ այս վերաբերմունքը հույների ազգային գիտակցության մեջ ամրացնում է մի համոզմունք. հույն ազգը դիտարկվում է որպես ստրկացված մի ազգ, սա ոմանց ավելի նվաստացուցիչ դիրքում պահող կառավարության ներքին քաղաքականության նպատակներից մեկն է: Ինչպես բռնակալության ժամանակ, այնպես էլ հիմա` այս քաղաքականության պարագայում, հույն բնակչության անվտանգությունը շարունակում է մնալ թերի, ինչպես նաև առկա է նրա զարգացումը խոչընդոտող ուղղություն: Հիմա առավել քան երբևէ առկա է մի միտում, ըստ որի` հույներին «ազգային» թուրքացման քաղաքականությանը ենթարկելու համար Սահմանադրության մեջ օգտագործվում է «օսմանյան ազգ» եզրը:

Հատկապես Սալոնիկում 1911 թ. հոկտեմբերին կուսակցության կայացրած որոշումների արդյունքում ոչ թուրք և մուսուլման տարրերի նկատմամբ ճնշումների քաղաքականությունը, համակարգված ձև ստանալով, մտավ պաշտոնական ծրագրի մեջ: Կարելի է դաս քաղել կայացված որոշումներից: Դրանք օսմանյան աշխարհագրական տարածքում ապրող հնագույն ժողովրդի վերջի սկիզբն էր:

Կայսրության գոյությունը կախված էր երիտթուրքերի կուսակցության և ողջ ընդդիմության ոչնչացումից…

Երիտթուրքերը ընդդիմության հետ միասին որոշեցին ոչնչացնել այն տարրերին, որոնք ապագայում կարող էին լինել ընդդիմություն, որոնց չէին կարող ճնշել, և անմիջապես գործի անցան: Մահմուդ Ջելալը (Բայար), ով ապագայում հանրապետության նախագահ էր դառնալու, Բուրսայի բանկից, որտեղ աշխատում էր, ազատվում և պաշտոնավարում է որպես Միություն և առաջադիմություն կուսակցության Զմյուռնիայի պատասխանատու քարտուղար` կազմակերպելով հույն տարրի դեմ պատերազմը: Այս կազմի մեջ էին մտնում հետագա ցեղասպանությունների ժամանակ դեր խաղացած Քուշչուբաշը Էշրեֆը, կայմակամ Պարթև բեյը (Գեներալ Դեմիրհան), մութասարրըֆ Մահզար Մյուֆիթը (Քանսու), դոկտոր Ռեշիդը, Իբրահիմ Բեդրեդդինը և այլք:

Կիլիկիայից հետո նախքան պատեազը ցեղասպանության մի փորձ էլ Էգեյան շրջանում իրականացրեցին: Թե’ Քուշչուբաշը Էշրեֆը, թե’ Ջելալ Բայարը, խոսելով իրենց գործադրած բոյկոտի, ճնշման, սաբոտաժի և սպանությունների քաղաքականության հաջողությունից, ասել են, որ այս քաղաքականության արդյունքում մեկ միլիոն հույն է բնաջնջվել իր պատմական հողերում:

Այդընի պատգամավոր Էմմանուել Էմմանուելիդիսը այս քաղաքականությունը որակում է որպես քաղաքացիների դեմ սրբազան պատերազմ

Հույների դեմ առաջին հարվածը հասցրեցին պատերազմից առաջ: 1914 թ. առաջին կեսին 250 հազար հույնի վռնդեցին և տիրացան նրանց ունեցվածքին: Այսպիսով` Թրակիայի և Զմյուռնիայի թրքացաման համար կատարվեց առաջին քայլը, որը, սակայն, բավարար չէր: Այս գործողությունն ամենաքիչը պետք է 10 տարվա գործընթաց ունենար: Այս ընթացքում էթնիկ զտման ծրագիրը համառորեն կյանքի էին կոչելու և ժամանակ առ ժամանակ` ըստ իրավիճակի, զուգորդելու էին նաև ճնշումներով: Արդյունքում` մեծ քաղաքներում հելենիզմը սահմանափակվելու և իրենից կարևորություն չներկայացնող փոքրամասնության էր վերածվելու: Մնացյալների համար կառավարության ձեռնարկած վարչական և տնտեսական միջոցառումները բավարար էին լինելու: Ըստ Էնվերի արտահայտության` հարուստները դառնալու էին աղքատ, աղքատները` մուրացիկ, բոլոր միանգամից հարստացածները` աղքատանալու էին և թուրքերի ստրուկն ու ծառան դառնալու:

1907 թ. երիտթուրքերի կոնգրեսի ժամանակ արքայազն Սաբահադդինն ասել է, թե մինչ օրս քրիստոնյաներին այս հողերի վրա պահելը պայմանավորված էր Եվրոպայի նկատմամբ տածած վախով: Երբ այդ վախը պատերազմական մթնոլորտում հօդս ցնդի, երիտթուրքական մտածելակերպը, շղթաներից ազատվելով, ցեղասպանության կենթարկի այս հողերի վրա ապրող հնագույն ժողովուրդներին:

Հարց – Հայտնի է, որ Ադանայի ջարդերի ժամանակ ոչ մուսուլման հպատակների նկատմամբ սադրիչ գործողությունների են դիմել: Զմյուռնիայի ջարդերի ժամանակ ինչպե՞ս էին պղտորում ժողովրդի միտքը:

Պատասխան – Եթե Կիլիկիայի ջարդերը հակիրճ բնորոշելու լինենք, ապա հեշտությամբ կարելի է ասել, որ այն ցեղասպանության փորձ էր: 1909 թ. ապրիլին Կիլիկիայում տեղի ունեցած կոտորածները որոշ իմաստով ապագայում այն դեպքերի լրաբերն էին, որոնք տեղի էին ունենալու ապագայում: Տեղական իթթիհադական ղեկավարության իրականացրած սկզբնական կոտորածներից հետո դեպքերը կարգավորելու և հանգստացնելու համար իթթիհադական ղեկավարության կողմից ուղարկված Դեդեաղաջ գումարտակի և իթթիհադականների տեղական ղեկավարության համագործակցության արդյունքում իրականացված կոտորածների ժամանակ սպանվեց 25-30 հազար հայ, թալանվեց նրանց ունեցվածքը: Այս տեսանկյունից 1909 թ. Կիլիկիայի ջարդերը ցեղասպանության փորձ են: Ինչպես 1894-96 թթ. ջարդերի ժամանակ, Կիլիկիայի կոտորածների ժամանակ ևս թիրախ էին ընտրվել հայ տղամարդիկ. սրա նպատակ էր 1915 թ. ցեղասպանության ժամանակ հայ ժողովրդին զրկել պաշտպանությունից:   

Այդընի պատգամավոր Էմմանուել Էմմանուելիդիսը, պարզաբանելով Կիլիկիայի դեպքերը, շեշտում է իթթիհադականների գործոնը: Այստեղ պետք է անդրադառնանք այն հանգամանքին, որ եթե նույնիսկ երիտթուրքերը կենտրոնում կոտորածներ իրականացնելու հրաման անգամ արձակած չլինեն, ապա տեղական մակարդակի դեպքերի ժամանակ մեծ դեր են խաղացել, հին թուրքերի` ղեկավար կազմի մնացորդների հետ միասին հայերի դեմ համատեղ ճակատ են կազմել: Խոստացան, որ վիճակը կկարգավորեն, սակայն հոգեպես չցավեցին: Հայը, շարունակելով իր հայկական հողերում ապրել օտարականի նման, իր աշխատանքով, քրտինքով խոնավացրած իր ծննդավայրը, ունեցվածքը,  հողը և մրգերը տեսնելու էր առաջին իսկ պատահած հրոսակի ձեռքին: Էմմանուելիդիսի խոսքերը մատնանշում են այդ իրականությունը: Նա շատ շուտ նակտելով այն, ինչ տեղի էր ունենալու, ուշադրություն էր հրավիրում: 1909 թ. սկսած այս հողերի վրա ապրող հնագույն ժողովուրդների դեմ սրբազան պատերազմ է սկսվել:

Կիլիկիայի դեպքերը տեղի ունեցան այն ժամանակկ, երբ երիտթուրքերի` իշխանության գալը շատ մոտ էր: Քանի որ երիտթուրքերը ծագումով մակեդոնացիներ էին, սկզբնական շրջանում Անատոլիայում ուժ և կազմակերպություններ չունեին: Կարճ ժամանակահտվածում քրիստոնյա տարրի օգնությամբ Անատոլիայում հզորացած երիտթուրքերը զգալով, որ այլևս այդ տարրի կարիքը չունեն, չվարանեցին նրան ոչնչացնել:

1913 և 1915 թ. արդյունաբերական հաշվարկներում դժվար չէ նկատել քրիստոնյա բուրժուազիայի ուժը: Այս հարստությունը կուրացրել էր երիտթուրքերի բյուրոկրատիայի աչքերը: Բալկանյան պատերազմը պատրվակ բերելով` Էգեյան շրջանում հույների նկատմամբ ճնշումների, սպառնալիքների և ոճրագործությունների քաղաքականություն իրականցնելով` վռնդեցին իրենց հնագույն հողերից: Սրա համար անհրաժեշտ էր պատրաստել տեղացի մուսուլման բնակչությանը: Երիտթուրքերը Անատոլիա էին եկել հրոսակախմբերի հետ միասին: Հետևաբար նրանք չունեին ո’չ տեղացի իսլամ բնակչությանը սադրելու և ո’չ էլ ճնշումներ և սպանություններ իրականցնելու կադրերի պակաս:

Այդընի պատգամավոր Էմմանուէլ Էմմանուելիդիսը քրիստոնյաների դեմ ձևավորված մթնոլորտը այսպես է ներկայացնում. «1913 թ. վերջին քառորդին Ստամբուլ այցելած մեկը ճանապարհներին հանդիպել է նոր զգեստներով, թավշե տաբատներով և գլխներին սև փափախ դրած օտարականների: Միայն հետագայում է պարզ դարձել, որ սրանք հայտնի ֆիդայիներն էին: Այսինքն` քրիստոնյաների դեմ կայացված որոշումները կյանքի կոչելու համար Ստամբուլում և մյուս նահանգներում երիտթուրքերի կազմած բանակը: Մի կողմից` նախապատրաստում էին կիրառվելիք ուժը, մյուս կողմից` կյանքի կոչվող համապատասխան գաղափարախոսությամբ ժողովուրդը պատրաստվում էր մոտեցող հեղաշրջմանը: Լրագրությունը ազդեցություն էր գործում ժողովրդի տեսակետների վրա, բաժանված տարատեսակ օրաթերթերը նպատակ էին հետապնդում բորբոքել հույների հանդեպ չմարող ատելությունը: Այս տպագրությունների միտք բանին այն էր, որ քանի դեռ հույները հայրենիքում գոյություն ունեն, թուրքերն աղքատ են լինելու, մուսուլմանների պատիվն ու կյանքը անապահով էր լինելու, պետությունն էլ տարատեսակ վտանգների է ենթարկվելու: Լույս էին տեսնում նկարներ, որտեղ պատկերված էին բալկանյան ղեկավարները ձիով կանանց և երեխաների դիակների, թուրքական դրոշների վրա քայլելիս, տհաճ քարտեզներ հրապարակելով` ձեռքից գնացող նահանգները ցուցադրվում էին սև գույնով, որոնք կախում էին դպրոցների պատերին, ներքևում գրում էին վրեժ բառը, նույնիսկ Բուլղարիային միացված շրջանը սուգի գույնով` սևով էր ծածկված. սրա պատասխանը ևս պետք է հելլենիզմը տար: Վրեժի և ատելության հրեշտակների նման երկրի չորս ծայրերն ուղարկեցին ելույթներ ունեցողների և պրոպագանդիստների: Նրանցից ամենաշխարհիկին` Օմեր Նաջիին, ուղարկեցին Զմյուռնիա»:

Էմմանուելիդիսի ներկայացրած հակաքրիստոնեական ատելության` կարճ ժամանակահատվածում անասելի չափերի հասած մթնոլորտում Էգեյան շրջանի հույների մեծ մասին արմատախիլ արեցին իր պատմական հողերից, իսկ ունեցվածքին տիրացան տեղական իթթիհադականները:

Հարց – Կարմիր Խաչի մայոր Դեյվիս Բրիստոլի խոսքերով` թալանի ժամանակ թուրքերն ընկել էին հայերի հետևից: Այսինքն` թուրքերը, օգտվելով առիթից, փորձում էին փրկվել «թրի մնացորդացից»: Ի՞նչ եք մտածում այս ուղղությամբ:

Պատասխան – Օսմնայան պատգամավոր Էմմանուելիդիսը Հայոց ցեղասպանության մասին ասում է. «Հայկական աղետն ընդգրկել է ողջ Թուրքիան: Յուրաքանչյուր քաղաք, գյուղ, անկյուն զրկվել է իր բնակիչներից: Զերծ են մնացել միայն Ստամբուլը, Զմյուռնիան և Հալեպը: Սակայն սա չի նշանակում, թե այնտեղի հայերը վնաս չեն կրել, քանի որ Ստամբուլում աքսորյալների խմբի մեջ ներառելու համար հարյուրավոր հայերի էին ձերբակալել: Իզմիրում հայերը քիչ էին: Այնտեղ հիմնական վտանգը ներկայացնում էին մեշաթիվ հույները: Բնականաբար, երբ հերթը գար հույներին, այնտեղի հայերի հարցերն էլ էին լուծելու»:

Հյուպատոս Հորթոնը 1922 թ. Զմյուռնիայում տեղի ունեցածը այսպես է նկարագրում. «Կարծես թե որոշակի ծրագիր կար, համաձայն որի` հայերին ոչնչացնելու, իսկ ազատ ժամանակ էլ` հույներով էին հետաքրքրվելու»: Հորթոնի դիտարկումը զուգակցվում է ինչպես Էմմանուիլիդիսի խոսքերի, այնպես էլ մայոր Դեյվիս Բրսթոլի դատողության հետ:

Հարց – Ընդհանրապես Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ քննարկումների ժամանակ թուրքերի մեծամասնությունն ասում է, թե «մենք մեղավոր չենք, հայերը մուսուլմաններին սպանելիս իրենք էլ են ոչնչացվել»: Իսկ ինչպե՞ս է ընկալում թուրք հասարակությունը Զմյուռնիայի ջարդերը, նման հակազդեցություն կա՞:

Պատասխան – Թուրք հասարակությունը չգիտի Զմյուռնիայի ջարդերի մասին: Իմ բարեկամ պատմաբան Այշե Հյուրի` այս թեմայով հրապարակած հոդվածներից բացի` միակ կանոնավոր աշխատությունը Մաժորի Հովսեփյան Դոբկինի` անցյալ տարի լույս ընծայած «Զմյուռնիան 1922 թվականին. քաղաքի ավերումը» աշխատությունն է, որի ուսումնասիրության առարկան թեև 1922 թ. Զմյուռնիան է, սակայն հակիրճ ներկայացնում է ընդարձակ օսմանյան հողերի վրա ապրող քրիստոնյա տարրի` ալիք առ ալիք բռնությունների ենթարկվելով համակարգված բնաջնջումն ու իրենց պատմական հողերից մաքրումը: Հեղինակն ընթերցողներին է ներկայացնում ոչ միայն 1922 թ. Զմյուռնիայի աննկարագրելի այդ օրերը, այլև հետագա դեպքերը` օգտվելով տարբեր աղբյուրներից:

Թուրք հասարակությունը նոր է տեղեկանում այս կոտորածի մասին: Զմյուռնիայի ջարդերն ինչպես ցեղասպանության, այնպես էլ ժխտողականության մի մասն են կազմում: Տարիներ շարունակ ջանասիրաբար կոծկված ոչ հեռու անցյալի սև կետերից մեկն է:

Հարց – Ըստ Ձեզ` հայ և թուրք հասարակությունների հաշտեցման գործընթացն ինչպե՞ս պետք է իրականացնել:  

Պատասխան – Գրեթե չկա մեկը, ով չիմանա Հայոց ցեղասպանության մասին, հայերի, հույների, ասորիների և պոնտացիների ունեցվածքին տիրացած չլինի: Երիտթուրքերի խորհրդարանի նախագահ  և արտգործնախարար, քեմալականների օրոք էլ պատգամավոր նշանակված Հալիլ Մենթեշեի հուշերում առկա դատողությունը, թե շատ քչերն են, որ չեն մասնակցել այս ցեղասպանությանը, շատ կարևոր իրականություն է մատնանշում: Այսօր թուրքական և մուսուլմանական կապիտալն այս բռնագրաված ունեցվածքի հենքի վրա է աճել: Որ հարստության հենքն էլ որ փորփրեք, զարմանալի չի լինի, եթե հանդիպեք հայերից, հույներից, ասորիներից և պոնտացիներից հափշտակված ունեցվածքի: Հայերի և հույների հարստության հետ մեկտեղ մեկ այլ իրականություն է գենոֆոնդի յուրացումը:

Բացի այդ` հիմնադիր անձնակազմն ամբողջությամբ երիտթուրքերի անձնակազմն էր, և սրանց մեծամասնությունը ցեղասպանության ոճրագործներն էին: Նման մթնոլորտում հաշտեցումն ինչպե՞ս է լինելու: Ոչ միայն հիմարություն կլինի մտածել, թե մինչև որ այս աշխարհագրական շրջանի հնագույն ժողովուրդներին ինչ-որ ձևով իրենց հնագույն հողերից մաքրելով վերացրած հիմնադիր կազմը, որը ձևավորվել ու կայացել է նրանց ունեցվածքի վրա, չընդունի այս ամենը, հաշտեցումը հնարավոր կլինի, այլև անմարդկային է: Զոհի վրա ծիծաղելը ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ մեկ այլ ուղով ցեղասպանության շարունակություն: Անհրաժեշտ է, որ այս հողերի վրա ապրող հնագույն ժողովրդների կրած տառապանքը պատասխան ստանա, առանց այդ գինը վճարելու որևէ հաշտեցում քննարկման առարկա չէ: Այստեղ չպետք է եզրակացնել, թե ցեղասպանության, արյան գին է պահանջվում: Մարդկությունը դեռ որևէ բան չի հնարել, որը կարող է փոխհատուցել մարդկության կրած տառապանքների գինը: Քայլը, որ պետք է կատարել, պետք է այնքան անկեղծ լինի, որ թեթևացնի մարդկանց կրած ցավերը, և սա զոհը չպետք է կատարի: Այս քայլը, որպես մարդկության հանդեպ պարտք, ընկած է ցեղասպանության ոճրագործների ուսերին:  

Անահիտ Քարտաշյան – Շնորհակալ եմ հարցազրույցի համար:

Սայիդ Չեթինօղլու – Ես եմ շնորհակալ:

Հարցազրույցը վարեց Անահիտ Քարտաշյանը

Akunq.net