«Էսեր-ի Ջեդիթ». Իզմիրի (Զմյուռնիա) թղթի գործարանը և Տուզեան ընտանիքը

Կարճ ժամանակահատվածում գործարանը արտադրում էր թուղթ, որն ուղարկվում էր Կ․ Պոլիս և օգտագործվում օսմանյան պաշտոնական գրասենյակներում և պետական ​​հաստատություններում: Այս թուղթը կրում էր «Էսեր-ի Ջեդիթ» («Նոր ստեղծագործություն») դրոշմանիշը, որը խորհրդանշում էր դարաշրջանի որակը:

Իրա Ցուրու

Օսմանյան կայսրության Թանզիմաթի և արդիականացման հետաքրքիր շրջանի խորհրդանիշներից մեկը, երբ այն հեռացավ ավանդական կառույցներից և ընդունեց գործարանները, ժամանակակից արվեստը, արևմտյան ոճի երաժշտությունը և արդյունաբերական արտադրությունը, Իզմիրի (Զմյուռնիա-Ակունքի խմբ․)  թղթի գործարանն էր, որի կառուցումը սկսվել էր 1846 թ․: Օսմանյան կայսրությունում արդյունաբերական թղթի արտադրության առաջին փորձը Բեյքոզում (շրջան Ստամբուլում-Ակունքի խմբ․) բացված թղթի գործարանն էր 1804-1805 թ․: Այս հաստատությունը, որն ավելի շատ արհեստանոց էր, քան ժամանակակից գործարան, և որտեղ աշխատում էր միջինում 30 մարդ, անհաջող էր և դադարեցրեց արտադրությունը 1832 թ․: Այս ընթացքում Օսմանյան պետությունը, Մահմուդ II-ի կողմից նախաձեռնված բարեփոխումներով, սկսեց հաստատել կենտրոնացված բյուրոկրատիա․ օսմաներեն առաջին թերթը հրատարակվեց 1832 թ․, և մեծ վերածնունդ եղավ տպագրական մեքենաների քանակի և տպագիր աշխատանքների ծավալի մեջ: Հետևաբար, թղթի պահանջարկը աստղաբաշխական աճ գրանցեց: Եվ երկրում առկա բարձրորակ արդյունաբերական թուղթն ամբողջովին ներմուծվում էր Եվրոպայից:

Գործարան բացելու գաղափարը

Պարզվում է, որ թղթի գործարանի գաղափարն առաջինը մտահղացած անձը Բարութչուբաշի ընտանիքի ղեկավար Հովհաննես Տատեանն էր (1799-1869): Օսմանյան արդյունաբերության արդիականացման գործում կարևոր դեր խաղացած Հովհաննես Չելեբին պետության կողմից Լոնդոն գործուղվեց, երբ ի հայտ եկավ թղթի գործարան հիմնելու գաղափարը: Լոնդոնում նա անմիջական հանդիպումներ ունեցավ թղթի մեքենաների համաշխարհային ճանաչում ունեցող ինժեներ Բրայան Դոնքինի հետ: Նա կազմեց գործարանի բյուջեն և տեխնիկատնտեսական հիմնավորումը, ինչպես նաև ապահովեց օրական 500 օխա (մոտավորապես 641 կգ) թուղթ արտադրելու ընդունակ ժամանակակից մեքենաների պատվիրումն ու մատակարարումը: Տատեան ընտանիքի ազգական և Տուզեան ընտանիքի հայտնի դրամահատարանապետ Հոջա Հակոբին (1793-1847)՝ Տատեան ընտանիքի ազգականին և Տուզեան ընտանիքից հայտնի դրամահատին, վստահվեց գործարանի հիմնումն ու կառավարումը: Հակոբ Չելեբին, որը պատահաբար փրկվեց մահից, քանի որ 1819 թ․ արտասահմանում էր գտնվում, երբ  Տուզեան ընտանիքի բոլոր անդամները մեկ օրում կոտորվեցին, 1823 թ․ սուլթան Մահմուդ II-ի կողմից նշանակվեց գլխավոր դրամահատարանի վարիչի պաշտոնում: Նա այն անձն էր, ով Մահմուդի ներմամբ վերադարձավ Կ․ Պոլիս և նշանակվեց դրամահատարանի վարչությունում: Սկզբում որոշվեց, որ գործարանը պետք է հիմնադրվի Իզմիթում (Նիկոմեդիա-Ակունքի խմբ․): Սակայն որոշ ժամանակ անց, մեզ անհայտ պատճառներով, նպատակահարմար համարվեց այն տեղափոխել Իզմիր՝ Զմյուռնիա:

Իզմիրի ընտրությունը

1844 թ․ մի փաստաթղթում նշվում է, որ Բարձրագույն խորհրդին նամակ է գրվել և ներկայացվել «Տուզօղլու Հոջա Հակոբի ջանքերով թղթի գործարանի վերաբերյալ անհրաժեշտ արտոնությունների վերաբերյալ» վերնագրով: Այս նամակի համաձայն՝ Իզմիրում կառուցված թղթի գործարանին տրվել է տասնհինգ տարվա արտոնություն, և այն լիազորված է եղել թուղթ և ստվարաթուղթ արտադրել պաշտպանված տարածքներում մինչև այս ժամանակահատվածի ավարտը, և նպատակահարմար է համարվել, որ այս ժամանակահատվածում ոչ մեկին չպետք է տրվի մեկ այլ թղթի գործարան բացելու լիցենզիա: Այդ ժամանակ Խոջա Հակոբը հիվանդացել է և մահացել 1847 թ․ հուլիսի 4-ին Իտալիայի Վիչենցա քաղաքում, որտեղ նա մեկնել էր բուժման: Նրա եղբայրները՝ Խոջա Կարապետը և Խոջա Միհրանը, ստանձնեցին բիզնեսը: Կարապետ Չելեբին թվացյալ մտերիմ բարեկամություն հաստատեց սուլթան Աբդուլ Մեջիդի հետ, և 1849 թ․ նրան շնորհվեց «Bâlâ» («բարձր, վեհ») տիտղոսը, որը նախկինում երբեք չէր տրվել ոչ մուսուլմանի, իսկ 1850 թ․ նա նշանակվեց Վալիդե Սուլթանի (սուլթանի մոր) անձնական բանկիր:

Իզմիրի թղթի գործարանը, որը Իզմիրի խորհրդանշական շենքերից մեկն էր, կառուցվեց Իզմիրի Հալքափընար քաղաքի ջրի աղբյուրի կողքին: 1864 թ․ թղթի գործարանի փակվելուց հետո շենքը փոխարինվեց պատմական Հալքափընար ջրի գործարանով՝ Իզմիրի առաջին ժամանակակից ջրամատակարարման կայանով: Պատմական գործարանի շենքը, որը, ամենայն հավանականությամբ, թվագրվում է թղթի գործարանի դարաշրջանին, մինչ օրս Իզմիրի հայտնի խորհրդանշական կառույցներից մեկն է: Կարճ ժամանակահատվածում արտադրությունը տեղի էր ունենում գործարանում, իսկ արտադրված թուղթը ուղարկվում էր Կ․ Պոլիս և օգտագործվում օսմանյան պաշտոնական գրասենյակներում և պետական ​​հաստատություններում: Այս թղթերը կրում էին «Էսեր-ի Ջեդիթ» դրոշմանիշը, որը խորհրդանշում էր դարաշրջանի որակը: Այս դրոշմանիշը և թղթի տեսակը կարևոր տեղ էին զբաղեցնում օսմանյան տնտեսական պատմության մեջ: Դրոշմանիշը, որը ժամանակակից թուրքերենով նշանակում է «Նոր ստեղծագործություն», սառը դրոշմ է, որը կիրառվում է գործարանային թղթի վրա, որն արտադրվել է 19-րդ դարում Իզմիրի Հալքափընար գործարանում Խոջա Կարապետի և նրա գործընկեր Սարգիս Չելեբիի որդու՝ Խոջա Միհրանի կողմից: Սա ապացուցում է, որ դա թուրքական արդյունաբերության պատմության մեջ առաջին ներքին, ազգային և ժամանակակից արդյունաբերական օբյեկտի արտադրությունն էր:

1851 թ․ Արապօղլու (Արապեան) Արթինի միջնորդությամբ Իզմիրի թղթի գործարանից գնվեց 500 գլան հաստ թուղթ՝ մեկ գլանակի համար 190 ղուրուշ գնով՝ պետական ​​կարիքները բավարարելու համար։ Այս թղթերը դրոշմվում էին դրամահատարանում և գանձարան առաքվում որպես թանկարժեք թուղթ։ Պետությունը այս կիսապաշտոնական գործարանի՝ «Իմպերիալ գործարան» անունով հայտնի թղթի հիմնական գնորդն էր, որը հովանավորվում էր պետության կողմից։ Բեյքոզի շքեղ և բարձրորակ «Էսեր-ի Ջեդիթ» թղթից տարբերվող՝ Իզմիրի գործարանի հիմնական նպատակն էր արտադրել էժան թուղթ հանրային և պետական ​​օգտագործման համար՝ օգտագործելով տեղական ռեսուրսները։ Գործարանը որպես հումք օգտագործում էր տեղական բամբակ, քուրջ և կանեփի հում մանրաթելեր, որոնք բերվում էին Տրապիզոնի շրջանից։ Իզմիրի գործարանում արտադրված առաջին բարձրորակ կենցաղային արդյունաբերական թղթերը այնքան տարածված էին, որ Օսմանյան կայսրությունում հաստ, փայլուն և բարձրորակ գրենական թղթերը սկսեցին ուղղակիորեն անվանել «Էսեր-ի Ջեդիթ»։

Ինչո՞ւ փակվեց

1855 թ․ մի փաստաթղթում գործարանի կառավարիչ Մարինոս Կոչինոսի կողմից Բարձրագույն խորհրդին ուղարկված զեկույցում նշվում է, որ արտադրվող թուղթը նախկինում այնքան էլ «թխված» չէր, ուստի արագ փչանում էր, ինչը պահանջում էր մեքենաների և այլ սարքավորումների փոխարինում: Նույն թվականին Կ․ Պոլսում մահացավ Հոջա Կարապետ բեյը, որը պարգևատրվել էր «Բալա» կոչմամբ և ստացել «Բեյ» տիտղոսը: Նրա մահից հետո Իզմիրի գործարանն անցավ Միհրան Չելեբի բեյի կառավարմանը, որը 1853 թ․ հիմնադրված Օսմանյան բանկի հիմնադիրներից և խոշորագույն բաժնետերերից մեկն էր: 1852 թ․ սկսված կապիտալի խնդիրները, որակյալ թուղթ արտադրելու անկարողությունը, պետությանը վաճառված թղթի վճարումների գանձման՝ մինչև երկու տարվա ուշացումները, վարկային գրենական պիտույքների մատակարարների կապիտալի կորուստը և Եվրոպայում արագ զարգացող թղթի արդյունաբերության մրցակցությունը ստիպեցին գործարանին փակվել 1864 թ․՝ ընդամենը 20 տարի գործելուց հետո: Օսմանյան ժամանակաշրջանի կապիտուլյացիաները խոչընդոտեցին ազգային գործարանների պաշտպանությանը, և որպես արդյունք, մեծ հույսերով սկսված այս արդյունաբերականացման շարժումը նույնպես ձախողվեց: «Էսեր-ի Ջեդիթ» տերմինը, որը մեզ հիշեցնում է Օսմանյան կայսրության արդյունաբերության մեջ արդիականացման ջանքերը և մնում է ավագ սերնդի բերանում, այսօր էլ հիշվում է որպես կիսով չափ ծալված երկշերտ սպիտակ գրենական թղթի անուն:

          ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

-Zeki Arıkan, “İzmir Kâğıt Fabrikası ile İlgili Belgeler” Türk Tarih Kurumu.

-İstanbul Ansiklopedisi s.5267.

– Հ. Գաբրիէլ Մէնէվիշեան, 1890 (Ազգաբանութիւն ազնուական զարմին Տիւզեանց).

– Hagop L. Barsoumian, The Armenian Amira Class of Istanbul.

https://www.agos.com.tr/tr/haber/eser-i-cedit-izmir-kagit-fabrikasi-ve-duzyan-ailesi-41508

Թարգմանեց Տիգրան Չանդոյանը

www.akunq.net