Մարի Հովհաննիսյան
Քաղաքագետ, ցեղասպանագետ
1988 թվականի փետրվարի 27-ից 29-ը Խորհրդային Ադրբեջանի Սումգայիթ քաղաքում տեղի հայության դեմ իրագործված ոճրագործությունը դարձավ խորհրդային տարածքում էթնիկ զտումների և զանգվածային բռնությունների առաջին դրսևորումը, որը կանխորոշեց ողջ տարածաշրջանում գործընթացների հետագա զարգացումը տասնամյակներ շարունակ: Այդ իրադարձությունները ոչ միայն սկիզբ դրեցին հայ-ադրբեջանական հակամարտության բացահայտ բռնի փուլին, այլև ի ցույց դրեցին խորհրդային պետական մեքենայի կատարյալ անկարողությունը կամ, որոշ դիտանկյուններից, հանցավոր անգործությունը սեփական քաղաքացիների կյանքի իրավունքը պաշտպանելու հարցում:[1] Սումգայիթի ջարդերը, որոնք իրենց բնույթով, իրականացման մեթոդաբանությամբ և պետական հովանավորչության աստիճանով համապատասխանում են ցեղասպանական գործողությունների միջազգային բնորոշումներին, կազմակերպվել էին որպես կանխամտածված պատասխան Արցախի հայության ինքնորոշման սահմանադրական արդարացի և խաղաղ պահանջին:[2]
Սույն հոդվածը ներկայացնում է ողբերգության նախադրյալները, իրագործման մեխանիզմները և մարդկային կորուստների վիճակագրությունը՝ հիմնվելով արխիվային նյութերի և վերապրողների վկայությունների վրա:
Պատմական համատեքստը և էթնիկ ակունքները
1988 թ. փետրվարի 20-ին Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզի (ԼՂԻՄ) ժողովրդական պատգամավորների մարզային խորհրդի արտահերթ նստաշրջանը որոշեց դիմել Հայաստանի և Ադրբեջանի Գերագույն խորհուրդներին՝ ԼՂԻՄ-ը Հայաստանին վերամիավորելու խնդրանքով:[3] Արցախահայության այդ իրավական քայլն Ադրբեջանի իշխանություններն օգտագործեցին հակահայկական տրամադրություններ բորբոքելու և էթնիկ զտումների մեխանիզմ գործարկելու համար: Որոշումը դիտարկվեց որպես ոտնձգություն Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականության նկատմամբ, և պատասխանն ընտրվեց ոչ թե իրավական, այլ բիրտ ուժի և զանգվածային բռնության կիրառման ձևով:[4]
Սումգայիթ քաղաքը, որը գտնվում էր Ադրբեջանի մայրաքաղաք Բաքվից ընդամենը 25 կիլոմետր հեռավորության վրա, հիմնադրվել էր որպես խորհրդային ինդուստրիալիզացիայի և «ժողովուրդների բարեկամության» ցուցադրական խորհրդանիշ: Սակայն 1980-ականների վերջին քաղաքի սոցիալ-ժողովրդագրական պատկերը խիստ խնդրահարույց էր: Քաղաքում բնակվում էր շուրջ 17.000-18.000 հայ, որը զգալի ներդրում ուներ քաղաքի տնտեսական և մշակութային կյանքում: Էթնիկ լարվածության հիմքում ընկած էին մի քանի խորքային գործոններ, որոնք աստիճանաբար վերածվեցին բացահայտ թշնամանքի: Հայերը Սումգայիթում ներկայացնում էին որակյալ աշխատուժը և մտավորականության զգալի հատվածը, ինչը տեղի ադրբեջանցի վերաբնակների շրջանում առաջացնում էր սոցիալական նախանձ և անհանդուրժողականություն:[5]
Ջարդերի կազմակերպված բնույթը և պետական մարմինների մասնակցությունը
Սումգայիթի ջարդերը տարերային անկարգություններ չէին, այլ մանրակրկիտ ծրագրված գործողություն, որոնք իրականացվում էին պետական կառույցների անմիջական աջակցությամբ կամ լռությամբ: Բազմաթիվ փաստեր վկայում են նախապատրաստական լայնածավալ աշխատանքների մասին:[6]
Հասցեների ցուցակների կազմումը
Ջարդերից շաբաթներ առաջ տնային կառավարչությունների (БЭУ) աշխատակիցները տարբեր պատրվակներով այցելել էին բնակարաններ և ճշտել բնակիչների ազգությունը: Ականատես Վրեժ Հայրյանը պատմում է, որ իրենց տուն է եկել մի երիտասարդ՝ իբր ծխնելույզները ստուգելու, բայց իրականում գրանցել է անուն-ազգանունները: Յուրի Դանիելյանը վկայում է, որ ջարդերից մեկուկես ամիս առաջ գրանցել են ընտանիքի բոլոր անդամներին՝ իբր «ընտրությունների համար», սակայն ոչ մի ընտրություն չի եղել: Ջարդերի օրերին մարդասպանների խմբերը հստակ գիտեին, թե որ մուտքի որ հարկում է ապրում հայ ընտանիք, ինչը թույլ էր տալիս թիրախավորել նրանց նույնիսկ բազմազգ շենքերում:[7]
Զենքի պատրաստումը և բաշխումը
Հանցագործության գործիքները չեն բերվել դրսից, այլ պատրաստվել են Սումգայիթի գործարաններում: Քաղաքի խողովակագլանման գործարանում աշխատանքային ժամերին զանգվածաբար պատրաստվել էին մետաղյա ձողեր (արմատուրա), դանակներ և կացիններ: Սումգայիթի քաղկոմի նիստերի անդամները հետագայում ընդունել են, որ գործարանի ղեկավարությունը թույլ է տվել, որ այդ գործիքները պատրաստվեն և բաժանվեն «խուլիգանական տարրերին»: Ավելին, ականատեսների վկայությամբ՝ ջարդարարները հատուկ խմբերի կողմից ստացել են հոգեմետ նյութեր և ոգելից խմիչքներ ագրեսիվության ավելացման նպատակով:[8]
Պայմանական նշանների կիրառումը
Ջարդերի ընթացքում ադրբեջանցիները կիրառում էին հատուկ պայմանանշաններ՝ հայերին տարբերելու համար: Օրինակ, ադրբեջանական բնակարաններում լույսերը միացված էին թողնում, որպեսզի ջարդարարները չհարձակվեն: Մեքենաների վարորդները ձեռքերը հանում էին պատուհանից կամ հատուկ ազդանշաններ տալիս՝ ցույց տալով, որ մեքենայի մեջ հայ չկա: Այս կազմակերպվածությունը ևս վկայում է այն մասին, որ սումգայիթյան ջարդերը եղել են նախապես ծրագրված և համակարգված:[9]
Իրադարձությունների ժամանակագրությունը. Երեք օրվա սարսափը (փետրվարի 27-29)
Սումգայիթի ջարդերը կարելի է բաժանել երեք հիմնական փուլերի, որոնցից յուրաքանչյուրը բնութագրվում էր բռնության աճող մասշտաբներով և պետական մարմինների ակնհայտ անգործությամբ:
Փետրվարի 27. նախերգանք
Երեկոյան հանրահավաքից հետո առաջին խմբերը սկսեցին հարձակումները հայերի վրա: Ոստիկանությունը ներկա էր, բայց չէր միջամտում: Հայ բնակիչները սկսեցին զանգահարել իրավապահ մարմիններին, սակայն ստանում էին պատասխաններ, թե «ամեն ինչ գիտենք, մի՛ դիմադրեք»:
Փետրվարի 28. արյունալի գագաթնակետը
Սա ամենաողբերգական օրն էր: Ամբոխը, որն արդեն հասնում էր հազարների, ներխուժում էր տներ: Մարդկանց դուրս էին նետում պատշգամբներից, ողջակիզում փողոցներում: Ականատեսները նկարագրում են դեպքեր, երբ 50-80 հոգանոց խմբերը հարձակվում էին մեկ բնակարանի վրա, որտեղ հայերը փորձում էին ինքնապաշտպանվել կենցաղային իրերով: Այդ օրը տեղի ունեցան զանգվածային բռնաբարություններ և սադիստական խոշտանգումներ:
Փետրվարի 29. բանակի ուշացած միջամտությունը
Չնայած խորհրդային զորքերը քաղաք էին մտել դեռևս փետրվարի 28-ի երեկոյան, նրանց հրամայված էր չմիջամտել: Միայն փետրվարի 29-ի երեկոյան, երբ արդեն հարյուրավոր մարդիկ սպանվել կամ վիրավորվել էին, զորքերը ստացան վճռական գործողությունների հրաման: Հաստատվեց պարետային ժամ, և սկսվեցին ձերբակալությունները, սակայն հիմնական կազմակերպիչներն արդեն հասցրել էին թաքնվել կամ մնալ անձեռնմխելի:[10]
Իրադարձությունների զարգացման դինամիկան
| Ամսաթիվ | Գործողությունների բնույթը | Պետական արձագանքը |
| Փետրվարի 26-27 | Հանրահավաքներ, առաջին հարձակումներ | Լիակատար անգործություն, սադրանքների խրախուսում |
| Փետրվարի 28 | Զանգվածային ջարդեր, սպանություններ, թալան | Զորքերի ներկայություն՝ առանց միջամտության իրավունքի |
| Փետրվարի 29 | Բռնությունների շարունակություն, ողջակիզումներ | Վճռական գործողությունների մեկնարկ միայն երեկոյան |
| Մարտի 1 | Պարետային ժամի հաստատում, տարհանում | Հայ բնակչության մնացորդների տեղափոխում ակումբներ |
Բռնության մեթոդաբանությունը և մարդկային ճակատագրերը
Սումգայիթի ջարդերն աչքի ընկան բացառիկ դաժանությամբ, որն ուղղված էր ոչ միայն հայ բնակչության ֆիզիկական ոչնչացմանը, այլև զոհերի արժանապատվության լիակատար ոտնահարմանը: Վերապրողների վկայություններն այս ոճրագործության փաստագրական ամենաազդեցիկ աղբյուրն են:
Այս համատեքստում առանձնահատուկ նշանակություն ունեն Հրայր Ուլուբաբյանի, Սուրեն Զոլյանի և Աղասի Արշակյանի համահեղինակած «Սումգայիթ… Գենոցիդ… Գլասնոս՞տ» և Սամվել Շահմուրադյանի խմբագրած «Սումգայիթի ողբերգությունը. հայերի դեմ ջարդերը Խորհրդային Ադրբեջանում» աշխատությունները: Այս ժողովածուներում ամփոփված տասնյակ վկայությունները բացահայտում են ոճրագործության սարսափելի մանրամասներ: Օրինակ, ականատեսներից Շահեն Ֆրիդոնի Սեյրանյանը նկարագրում է Սաշա և Լոլա Ավագյանների սպանությունը. Լոլային մերկացրել և դուրս են հանել շքամուտքից, ապա 500 մետր քարշ տվել փողոցով ու վերջնականապես սպանել թեյարանի մոտ։ Մեկ այլ սահմռկեցուցիչ վկայություն փաստում է ողջակիզումների մասին, երբ զոհը փորձում էր դուրս գալ կրակից, սակայն ջարդարարները մետաղյա ձողերով նրան հետ էին հրում դեպի խարույկը։ Այս վավերագրական նյութերն ապացուցում են, որ բռնությունը կրել է ոչ թե պատահական, այլ նպատակաուղղված սադիստական բնույթ:[11]
Իրավապահ մարմինների և շտապօգնության հանցավոր մեղսակցությունը
Սումգայիթի ջարդերի առանձնահատկություններից մեկն այն էր, որ պետական ծառայությունները, որոնք կոչված էին փրկելու մարդկանց, դարձան հանցագործության մասնակից կամ լռակյաց դիտորդ:
Իրավապահ համակարգի անգործությունը
Ականատես Իվան Վանյանը նշում է, որ ոստիկանությունից իրեն պատասխանել են. «Մի՛ փորձեք նրանց դիմադրել»: Պանտելեյ Մելիքովը վկայում է, որ շատ ոստիկաններ քայլում էին ամբոխի հետ: Կոնստանտին Պխակադձեն տեսել է, թե ինչպես են զինվորականները բռնում զինված ջարդարարներին, իսկ տեղի ոստիկանները նրանց անմիջապես ազատ են արձակում: Սա վկայում է այն մասին, որ տեղի ուժային կառույցները գտնվել են ջարդարարների հետ նույն համակարգում:[12]
Շտապօգնության ծառայության մերժումը
Բուժօգնությունը ևս հասանելի չէր հայերին: Ականատես վերապրողներից Իրինա Վահրամովան պատմում է, որ շտապօգնությունից պատասխանել են. «Ձեզ հենց այդպես էլ պետք է»: Կային դեպքեր, երբ շտապօգնության մեքենաները ժամանել են միայն այն ժամանակ, երբ վիրավորներն արդեն մահացել էին: Վերոբերյալ վկայությունը մեկ անգամ ևս փաստում է, որ սումգայիթյան ջարդերը եղել են կազմակերպված և համակարգված տեղի իշխանությունների կողմից:[13]
Կորուստների վիճակագրական վերլուծություն և նյութական վնասը
Սումգայիթի ջարդերի հետևանքով կորուստները ներառում են ինչպես մարդկային կյանքեր, այնպես էլ հսկայական նյութական և մշակութային վնաս: Խորհրդային պաշտոնական վիճակագրությունը փորձել է նվազեցնել զոհերի թիվը՝ ողբերգությունը «տեղայնացնելու» նպատակով:
Մարդկային կորուստներ
ԽՍՀՄ Դատախազության պաշտոնական տվյալներով սպանվել էր 32 մարդ, որից 26-ը՝ հայ: Սակայն անկախ աղբյուրները և ականատեսների վկայությունները թույլ են տալիս ենթադրելու, որ զոհերի իրական թիվը տատանվում է 200-ից 500-ի սահմաններում: Վիրավորների թիվը գերազանցում էր հազարը, իսկ բռնաբարության դեպքերը, որոնք հաճախ չէին արձանագրվում ամոթի կամ վախի պատճառով, հարյուրավոր էին:[14]
Նյութական և տնտեսական վնաս
Ջարդերի ընթացքում թիրախավորվել էր հայերի գույքը.
- Բնակարաններ. 200-ից 900 բնակարան ամբողջությամբ թալանվել կամ այրվել է:
- Տրանսպորտ. Շուրջ 100 անձնական մեքենա ոչնչացվել է:[15]
Խորհրդային արդարադատության ձախողումը և անպատժելիության մթնոլորտը
Սումգայիթի ջարդերի իրավական գնահատականը կրում էր ձևական բնույթ: ԽՍՀՄ իշխանությունները նպատակ ունեին թաքցնել հանցագործության էթնիկ և կազմակերպված բնույթը: Միխայիլ Գորբաչովը 1988 թ. հուլիսի 18-ի նիստում հայտարարեց, որ ջարդերն իրականացրել են «հասարակության թափթփուկները», և հրաժարվեց որակել այն որպես ցեղասպանություն:[16]
Գործի մասնատումը
Միասնական քրեական գործի փոխարեն, դատախազությունը գործը բաժանեց 80 առանձին դրվագների: Սա թույլ տվեց յուրաքանչյուր սպանություն դիտարկել որպես «խուլիգանական դրդապատճառներով» կատարված արարք, այլ ոչ թե մարդկության դեմ ուղղված հանցագործություն: Հիմնական կազմակերպիչները, քաղաքային իշխանությունները և իրավապահները մնացին անպատիժ: Միայն մի քանի տասնյակ պատահական անձինք դատապարտվեցին: Ադրբեջանի նախկին դատախազ Իլիաս Իսմայիլովը 2003 թ. խոստովանել է, որ Սումգայիթի ջարդերը հրահրողները հետագայում զբաղեցրել են պատգամավորական աթոռներ Ադրբեջանի խորհրդարանում:[17]
Միջազգային իրավական գնահատականները և բանաձևերը
Սումգայիթի ջարդերը լայն արձագանք գտան աշխարհում, սակայն աշխարհաքաղաքական իրողությունները թույլ չտվեցին համարժեք պատժամիջոցներ կիրառել:
Եվրոպական խորհրդարանի դիրքորոշումը
1988 թ. հուլիսի 7-ին Եվրոպական խորհրդարանն ընդունեց բանաձև, որով Սումգայիթի իրադարձությունները որակեց որպես «հակահայկական պոգրոմներ»:[18]
Անդրեյ Սախարովի և ԱՄՆ կոնգրեսի արձագանքը
Մարդու իրավունքների պաշտպան Անդրեյ Սախարովը զգուշացնում էր, որ հայ ժողովուրդը կանգնած է նոր ցեղասպանության վտանգի առաջ, և Սումգայիթը դրա սկիզբն էր: ԱՄՆ Սենատը 1989 թ. հուլիսին պաշտոնապես ճանաչեց Սումգայիթի սպանությունները որպես «պոգրոմներ»:[19]
Արմենոֆոբիան որպես Ադրբեջանի պետական գաղափարախոսություն
Սումգայիթի ջարդերից հետո Ադրբեջանում ձևավորվեց մի համակարգ, որում հակահայկականությունը դարձավ պետականության հիմնասյուներից մեկը:
Ադրբեջանական դպրոցներում հայատյացությունը դասավանդվում է որպես պաշտոնական պատմություն: Հայ լինելը շատ դեպքերում օգտագործվում է որպես վիրավորանք, ինչը հանգեցնում է դատական հետապնդումների:[20]
Մշակութային ժառանգության ոչնչացումը
Սումգայիթի և Բաքվի ջարդերից հետո Ադրբեջանն անցավ հայկական մշակութային հետքի ջնջմանը: Սա ներառում է եկեղեցիների քանդումը կամ դրանց «ալբանացումը», գերեզմանների պղծումը և հուշարձանների ոչնչացումը: Այս երևույթը որակվում է որպես մշակութային ցեղասպանություն, որի նպատակն է զրկել հայերին տարածաշրջանում բնիկ լինելու իրենց պատմական իրավունքից:[21]
Եզրակացություններ
Սումգայիթի հայության կոտորածները ցեղասպանական գործողությունների դասական օրինակ են, որոնցում պետական հովանավորչությունը, նախապես ծրագրված լինելը և անպատժելիությունը միահյուսված էին: Գիտական հետազոտությունն ապացուցում է, որ այս իրադարձությունները ոչ թե պատահական անկարգություններ էին, այլ Ադրբեջանի կողմից Արցախի ժողովրդի ինքնորոշման իրավունքն ուժով ճնշելու առաջին լայնամասշտաբ փորձը:
Պատմական վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ Սումգայիթի ջարդերի իրական կազմակերպիչների անպատժելիությունը կանաչ լույս վառեց հետագա էթնիկ զտումների համար: Այն, ինչ տեղի ունեցավ 1988 թ. Սումգայիթում, կրկնվեց 1990 թ. Բաքվում, 1991 թ. «Օղակ» գործողության ժամանակ և վերջապես 2023 թ. Արցախի ամբողջական հայաթափման ընթացքում:
Միջազգային իրավունքի տեսանկյունից Սումգայիթի հարցը մնում է չլուծված, քանի դեռ չկա հստակ քաղաքական և իրավական գնահատական, որով կճանաչվիի այս ոճրագործությունը որպես մարդկության դեմ ուղղված հանցագործություն: Պատմական ճշմարտության վերականգնումը և պատասխանատվության հարցի բարձրացումը ոչ միայն հարգանքի տուրք է զոհերի հիշատակին, այլև կարևորագույն քայլ՝ կանխելու նմանատիպ ոճրագործությունների կրկնությունը ապագայում: Կայուն խաղաղությունը տարածաշրջանում հնարավոր է միայն արդարադատության և անցյալի ոճիրների լիակատար ճանաչման պարագայում:
[1] Samvel Shahmuratian, ed., The Sumgait Tragedy: Pogroms Against Armenians in Soviet Azerbaijan, trans. Steven Jones, vol. 1 (New Rochelle, NY: Aristide D. Caratzas, 1990), 12; Գայանե Հովհաննիսյան, «Վերապրելով Սումգայիթը. հայ բնակչության ջարդերը ականատեսների աչքերով», Ցեղասպանագիտական հանդես 13, no. 2 (2025); 171; UN General Assembly, Letter dated 27 February 2023, A/77/867–S/2023/287 (2023), 2; Thomas de Waal, Black Garden: Armenia and Azerbaijan Through Peace and War, 10th anniversary ed. (New York: New York University Press, 2013), 40:
[2] Գայանե Հովհաննիսյան, «Վերապրելով Սումգայիթը. հայ բնակչության ջարդերը ականատեսների աչքերով», Ցեղասպանագիտական հանդես 13, no. 2 (2025); 170: Samvel Shahmuratian, ed., The Sumgait Tragedy: Pogroms Against Armenians in Soviet Azerbaijan, trans. Steven Jones, vol. 1 (New Rochelle, NY: Aristide D. Caratzas, 1990), 45; Edita Gzoyan et al., “The Sumgait Massacres: Concerning Their Characteristics and Definitions,” International Journal of Armenian Genocide Studies 8, no. 1 (2023): 60; UN General Assembly, The Premeditated Massacre in Sumgait, A/72/780–S/2018/200 (2018); European Parliament, Resolution on the Situation in Soviet Armenia, July 7, 1988, OJ No C 235, 12.9. 1988, 106:
[3] Samvel Shahmuratian, ed., The Sumgait Tragedy: Pogroms Against Armenians in Soviet Azerbaijan, trans. Steven Jones, vol. 1 (New Rochelle, NY: Aristide D. Caratzas, 1990), 10; UN General Assembly, The Premeditated Massacre in Sumgait, A/72/780–S/2018/200 (2018), 2; «Սովետական Ղարաբաղ», 21 փետրվարի, 1988:
[4] Վահրամ Բալայան, Արցախի պատմությունը հնադարից մինչև մեր օրերը, 2-րդ լրամշակված հրատարակություն (Երևան: «Զանգակ-97», 2011), 265:
[5] Shahmuratian, The Sumgait Tragedy,8-9; De Waal, Black Garden,31-33:
[6] Грайр Улубабян, Сурен Золян и Агаси Аршакян, Сумгаит… Геноцид… Гласность? (Ереван: Общество «Знание» Армянской ССР, 1989), 11; Gzoyan et al., “The Sumgait Massacres,”, 75; UN General Assembly, A/77/867–S/2023/287, 2:
[7] Shahmuratian, The Sumgait Tragedy, 1:26, 46; Հովհաննիսյան, «Վերապրելով Սումգայիթը», 177-178:
[8] Shahmuratian, The Sumgait Tragedy, 1:110; Հովհաննիսյան, «Վերապրելով Սումգայիթը», 181; UN General Assembly, A/77/867–S/2023/287, 2:
[9] Հովհաննիսյան, «Վերապրելով Սումգայիթը», 178-179; Shahmuratian, The Sumgait Tragedy, 1:42, 71; Улубабян, Золян и Аршакян, Сумгаит… Геноцид… Гласность?, 11:
[10] Shahmuratian, The Sumgait Tragedy, 1:12-15; UN General Assembly, A/77/867–S/2023/287, 2:
[11] Shahmuratian, The Sumgait Tragedy, 1:18-21։
[12] Հովհաննիսյան, «Վերապրելով Սումգայիթը», 182-183; Shahmuratian, The Sumgait Tragedy, 1:111:
[13] Հովհաննիսյան, «Վերապրելով Սումգայիթը», 182-183; Shahmuratian, The Sumgait Tragedy, 1:22:
[14] UN General Assembly, A/77/867–S/2023/287, 2.
[15] Shahmuratian, The Sumgait Tragedy, 1:12:
[16] «ՍՍՀՄ Գերագույն Խորհրդի նախագահության նիստը», Գրական թերթ շաբաթաթերթ, 22 հուլիսի 1988, է; Բալայան, Արցախի պատմությունը,265-266:
[17] UN General Assembly, A/77/867–S/2023/287, 2-3
[18] European Parliament, Resolution on the Situation in Soviet Armenia, July 7, 1988, Official Journal of the European Communities No C 235, September 12, 1988, 106:
[19] Andrei Sakharov, letter to the editor, The New York Times, November 26, 1988; U.S. Senate, Amendment 2690 to H.R. 4782, July 1989, Congressional Record 135, no. 100, daily ed. (July 20, 1989); UN General Assembly, The Premeditated Massacre in Sumgait, A/72/780–S/2018/200 (2018), 2:
[20] Գառնիկ Դավթյան, Հայատյացությունը Ադրբեջանի պետական գաղափարախոսության հիմքում (Երևան, 2019), 12; Armenian Bar Association, Letter to the United Nations High Commissioner for Human Rights regarding Online Hate Speech, June 22, 2023; International Court of Justice. Application Instituting Proceedings: Application of the International Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination (Armenia v. Azerbaijan). September 16, 2021, para.3-4:
[21] Vahram Balayan et al., The Tangible Cultural Monuments of the Republic of Artsakh (Yerevan: Spiritual Artsakh NGO, 2026), 1:45; Սեդա Պարսամյան և Հայաստան Մարտիրոսյան, «Անցանկալի ինքնության ջնջումը. հայկական մշակութային ժառանգության ոչնչացումը և/կամ կերպափոխումը թուրքական և ադրբեջանական իշխանությունների կողմից», Ցեղասպանագիտական հանդես 13, no. 2 (2025), 112:
Հոդվածը տպագրվել է «Դրօշակ» պաշտոնաթերթի 2026 թ․փետրվարի (թիւ 2) համարում։
Leave a Reply