ՄԵԼԻՆԵ ԱՆՈՒՄՅԱՆ
Թուրքագետ, պ․գ․թ․
Ներածություն
Յուրաքանչյուր լեզվում առկա դարձվածքներն ու ասացվածքներն արտացոլում են տվյալ ազգի կամ ժողովուրդի լեզվամտածողությունը և վերաբերմունքը տարբեր իրերի ու երևույթների հանդեպ։ Ինչպես հայտնի է, Թուրքիայի Հանրապետությունը Օսմանյան կայսրության ժառանգորդն է, իսկ վերջինս այն պետություններից է, որոնց տիրապետության տակ են գտնվել բազմաթիվ ազգեր, ժողովուրդներ և տարբեր էթնիկական խմբեր։ Ըստ այդմ՝ ժամանակակից թուրքերենում հանդիպում են դարձվածքներ և ասացվածքներ, որոնցում արտացոլված է որոշակի (հիմնականում՝ բացասական) վերաբերմունք ինչպես Օսմանյան կայսրության տիրապետության տակ գտնված, այնպես էլ այլ ժողովուրդների նկատմամբ։
Այն դեպքում, երբ թուրք ազգի վերաբերյալ թուրքերենում առկա են գրեթե բացառապես դրական վերաբերմունք արտացոլող արտահայտություններ, այլազգիների մասին դարձվածքներում ու ասացվածքներում նկատելի են բացահայտ քամահրական, սուբյեկտիվ, ստերիոտիպներով առաջնորդվող մոտեցումներ։
ՀԱՅԵՐԻ ՄԱՍԻՆ ԴԱՐՁՎԱԾՔՆԵՐ ԵՎ ԱՍԱՑՎԱԾՔՆԵՐ
Ինչպես այդ մասին շեշտում են նաև թուրք ուսումնասիրողները, թուրքերեն դարձվածքներում հայերը գրեթե միշտ ներկայացվում են բացասական լույսի ներքո։ Մասնավորապես դոկտոր Սալիմ Քյուչյուքը «Ժողովուրդների և հանրությունների անվանումները թուրքական ասացվածքներում և դարձվածքներում» հոդվածում բերում է հայերի մասին բացասական արտահայտությունների մի շարք օրինակներ (Küçük, 2004, s. 34 ), որոնցից մի քանիսը ներկայացվում են ստորև․
“Bu iş Ermeni perhizi kadar uzadı.” – «Այս գործը հայոց պասի պես երկարեց»։
Նշանակում է՝ «Այս գործը շատ ձգձգվեց»։ Դարձվածքն առաջացել է այն փաստից, որ ի տարբերություն մուսուլմանների 30-օրյա պասի, քրիստոնյաների մեծ պահքն անհամեմատ երկար է տևում։
“Ermeni gelini gibi kırıtmak.” – «Հայ հարսնացուի նման կոտրատվել»։
Կիրառվում է՝ «Իրեն թանկացնել» իմաստով։
Հայերի հանդեպ բացահայտ բացասական վերաբերմունք է առկա նաև ներքոհիշյալ դարձվածքներում և ասացվածքներում․
“Ermeni gibi gammaz.” – «Հայի նման զրպարտիչ»։
“Ermeni’de irfan, Yahudi’de pehlivan bulunmaz.” – «Հայի մեջ մշակույթ չես գտնի, հրեայի մեջ՝ կտրիճ»։
“İt derisinden post olmaz, Ermeni’ye Rum’dan dost olmaz.” – «Շան կաշվից մորթի դուրս չի գա, հույնից և հայից էլ՝ ընկեր»։
“Agop’un kazı gibi yutmak” – «Հակոբի ղազի/սագի նման կուլ տալ»։
Վերջինս կիրառվում է «Աչքածակի նման՝ ամեն պատահածն արագ ուտել» իմաստով։
“Ermeni feneri gibi dönmek” – «Հայկական լապտերի պես պտտվել»։
Օգտագործվում է իր խոսքին հավատարիմ չմնացած, սեփական շահերից ելնելով՝ ճամբար փոխած մարդկանց վերաբերյալ։
“Mademki Ermeni, istemeden vermeli” – «Քանի որ հայ է, ուզի-չուզի՝ պիտի տա»։
“Yunan’a güveneceğine Yahudi’ye güven; Yahudi՛ye güveneceğine yılana güven ama Ermeni’ye güvenme.” – «Հույնին վստահելու փոխարեն հրեային վստահիր, հրեային վստահելու փոխարեն օձին վստահիր, բայց հային մի՛ վստահիր»։
ՔՐԴԵՐԻ ՄԱՍԻՆ ԴԱՐՁՎԱԾՔՆԵՐ ԵՎ ԱՍԱՑՎԱԾՔՆԵՐ
Բացահայտ բացասական վերաբերմունք է նկատելի նաև ներկայում Թուրքիայի բնակչության գրեթե մեկ չորրորդը կազմող քուրդ ժողովրդի նկատմամբ։ Քրդերի մասին ասացվածքներում և դարձվածքներում հատկապես շեշտվում է նրանց՝ «չունևոր, չտես, անվստահելի, գործից անտեղյակ լինելը»։
Օրինակներ՝
“Ayıdan post, Kürt’ten dost olamaz.” – «Արջից մորթի դուրս չի գա, քրդից էլ՝ ընկեր»։
“Kürt ile itin Allahı birdir” – «Քրդի և շան աստվածը նույնն է»։
“Eşeğe Kürt demişler, eşek kırk gün yem yememiş” – «Էշին քուրդ են անվանել, էշը 40 օր կեր չի կերել»։
Վերջին ասացվածքը պարունակում է բացահայտ քամահրական, ռասիստական վերաբերմունք քուրդ ժողովրդի նկատմամբ։ Ըստ դրա՝ քուրդ լինելն այնքան վատ բան է, որ անգամ էշը կարող է վիրավորվել։ Նույնանման իմաստ են պարունակում նաև ներքոհիշյալ ասացվածքները՝
“Allah Kürt kısmını yaratmasaydı, eşeklere paha biçilmezdi” – «Եթե Ալլահը քրդերին չստեղծեր, էշերը չէին գնահատվի»։
“Eşek hoşaftan, Kürt laftan anlamaz” – «Էշը կոմպոտից բան չի հասկանում, քուրդն էլ՝ խոսքից»[1]։
“Ağaçtan maşa, Kürt’ten paşa olmaz” – «Ծառը ունելի չի դառնա, քուրդն էլ՝ փաշա»։
“Alavere dalavere, Kürt Memet nöbete” – «Խաբեություն-մաբեություն, քուրդ Մեհմեդի հերթապահություն»։
Վերջին ասացվածքը կիրառվում է այն դեպքում, երբ որևէ գործի ամբողջ բեռն ու պատասխանատվությունը թողնում են անարժան ու անպատասխանատու մեկի վրա։
“Kürdün yağı çok olursa, hem yer hem yüzüne sürer.” – «Եթե քրդի յուղը շատ է լինում, թե ուտում է, թե՝ դեմքին քսում»։
Այս ասացվածքը կիրառվում է աչքածակ մարդկանց հասցեին՝ քրդերի «անկուշտ լինելը» շեշտելու նպատակով։
“En iyi Kürt, ölü Kürt’tür” – «Ամենալավ քուրդը մեռած քուրդն է»։
Քրդերի վերաբերյալ դարձվածքներ են հանդիպում նաև օսմաներեն լեզվով։ Օրինակ՝
“Ekrad-ı bed-nihad” – «Վատ բնավորություն ունեցող քրդեր»։
“Ekrad-ı vahş” – «Վայրենի քրդեր» և այլն։
ԱՐԱԲՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ ԴԱՐՁՎԱԾՔՆԵՐ ԵՎ ԱՍԱՑՎԱԾՔՆԵՐ
Քիչ չէ նաև արաբների մասին բացասական մտքեր արտահայտող դարձվանքների ու ասացվածքների թիվը։ Ստորև ներկայացնենք առավել հայտնիներից մի քանի օրինակ․
“Arap eli öpmekle dudak kararmaz.” – «Արաբի ձեռքը համբուրելով մարդու շրթունքը չի սևանա»։
Կիրառվում է այն իմաստով, թե «աղտոտ կամ տգեղ մի բանի դիպչելու դեպքում մարդը չի կեղտոտվի»։
“Arap gibi olmak” – «Արաբի նման լինել»։
Այսինքն՝ սեփ-սև լինել։
“Arap olayım” – «Արաբ լինեմ»։
Օգտագործվում է հետևյալ իմաստով․ «Սեփ-սև դառնամ, եթե ասածս ճիշտ չէ»։
“Arap saçına dönmek” – «Արաբի մազ դառնալ»։
Այս արտահայտությունը կիրառվում է որևէ բանի խառնիճաղանջ լինելու դեպքում։
“Fotoğrafın Arabı”- «Լուսանկարի արաբականը»։
Օգտագործվում է որևէ լուսանկարի նեգատիվը նկարագրելու իմաստով։
“Ne Şam’ın şekeri, ne Arabın zekeri” – «Ո՛չ Դամասկոսի շաքարին եմ մնացել, ո՛չ էլ՝ արաբի առնանդամին» ։
Վերջին ասացվածքը շեշտում է, թե «արաբների անուշեղենից կամ զինվորական ծառայությունից բարիք չի գա»։
ՀՈՒՅՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ ԴԱՐՁՎԱԾՔՆԵՐ ԵՎ ԱՍԱՑՎԱԾՔՆԵՐ
Թուրքերենում հույն իմաստն արտահատվում է 2 բառով՝ “Rum” և “Yunan”։ “Rum”-ը կիրառվում է Թուրքիայում ապրող հույների, իսկ “Yunan”-ը՝ Հունաստանի հույների վերաբերյալ։
Դարձվածքներում և ասացվածքներում բացասական երանգներով են ներկայացվում թե՛ թուրքաբնակ և թե՛ հունաստանաբնակ հույները։ Օրինակ՝
“Rum tohumu” – «Հույնի սերմ»։
“Rum hatunu yatakta, Ermeni hatunu mutfakta yapmak.” – «Հույն կինն անկողնում է պետք, հայ կինը՝ խոհանոցում»։
“Senin bu yaptığını Yunan gavuru yapmaz.” – «Քո արածը անհավատ հույնն [անգամ] չի անի»։
“Az ye de, kendine bir Marika tut.” – «Քիչ կեր ու քեզ համար մի Մարիկա վարձիր»։
“Sofrayı daMarika kaldırsın.” – «Սեղանն էլ թող Մարիկան հավաքի»։
Թուրքիայի Հանրապետության հռչակման առաջին տարիներին աղքատ հույն ընտանիքների աղջիկների շրջանում մեծ էր «Մարիկա» անունը կրողների թիվը։ Նրանց մեծ մասը թուրքերի տներում որպես աղախին էր աշխատում[2]։ Դրանով է պայմանավորված վերոհիշյալ 2 ասացվածքներում հենց «Մարիկա» անձնանվան կիրառությունը։
ԳՆՉՈՒՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ ԴԱՐՁՎԱԾՔՆԵՐ ԵՎ ԱՍԱՑՎԱԾՔՆԵՐ
Ժամանակակից թուրքերենում գնչու իմատն արտահայտվում է 2 բառով՝ “Çingene” և “Roman”։ “Çingene”-ն ավելի լայն, ընդհանրական իմաստով է կիրառվում և հիմնականում քամահրական երանգ ունի, իսկ “Roman”-ն առավելապես քաղաքական, էթնիկական անվանում է, որն ընդունվել է 1971 թ․ Լոնդոնում տեղի ունեցած Գնչուների առաջին համաշխարհային համագումարի շրջանակներում, և որում ընդգծվում է գնչուների վերաբերյալ հարգանքով արտահայտվելու անհրաժեշտության մասին։
Ըստ այդմ՝ թուրքերենում գնչուների մասին բացասական իմաստ արտահայտող ասացվածքներն ու դարձվածքները հիմնականում հանդիպում են “Çingene” բառով։
Օրինակ՝
“72 buçuk millet” – «72 ու կես ազգ»։
Ըստ այս դարձվածքի՝ աշխարհում ընդամենը 72 ազգ կա, իսկ գնչուներն «ազգ կոչվելու իրավունք չունեն», քանի որ հազիվ «կես ազգի արժեք ունեն»։
“Çingen beygire binmiş, paşa oldum sanmış.” – «Գնչուն ձի է նստել, կարծել է, թե փաշա է դարձել»։
“Çingen çalar, Kürt oynar.” – «Գնչուն նվագում է, քուրդը՝ պարում»։
Վերոհիշյալ ասացվածքը կիրառվում է խառը և անհարմար իրավիճակ կամ վայր բնութագրելու դեպքում։
“Çingen hesabı yapmak.” – «Գնչուի հաշիվ անել»։
Օգտագործվում է այն դեպքերում, երբ ոչ կարևոր, մանր բաների հաշվարկ են անում։
“Çingene çorbası” – «Գնչուի ապուր»։
Կիրառվում է խառնաշփոթ վիճակ բնութագրելու համար։
“Çingene çingeneden köy kıskanır.” – «Գնչուն գնչուին նախանձում է գյուղի համար»։
Այս ասացվածքի համաձայն՝ գնչուները «միմյանց տանել չեն կարողանում»։
“Çingene düğünü” – «Գնչուի հարսանիք»։
Կիրառվում է աղմկոտ և անկարգ հանրություններին բնութագրելու համար։
“Çingene haraççısına benzer.” – «Գնչուն իր հարկահանին է նմանվում»։
Վերջին ասացվածքում ընդգծվում է, թե իբր գնչուները «վատն են և անվստահելի»։
“Çingene kılıklı” – «Գնչուի արտաքինով»։
Այս դարձվածքն օգտագործվում է տգեղ մարդկանց բնութագրելու համար։
“Çingene kızı hatun olmaz, dilenmezse karnı doymaz.” – «Գնչուի աղջիկը տիրուհի չի դառնա․ փորը չի կշտանա, եթե չմուրա»։
“Çingene parası” – «Գնչուի փող»։
Օգտագործվում է «մանրադրամ» իմաստով։
“Çingene pembesi” – «Գնչուի վարդագույն»։
Կիրառվում է «անճաշակ գույն» իմաստով։
“Çingeneye beylik vermişler, önce babasını asmış.” – «Գնչուին իշխանություն են տվել, նախ իր հորն է կախել»։
Այս ասացվածքում արտահայտվում է թուրքական ցեղապաշտությունը, ըստ որի՝ գնչուներն իբրև թե «անպատասխանատու են և առաջին իսկ հարմար առիթի պատրաստ են անգամ իրենց ամենամտերիմներին դավաճանել»։
“Kızı (kendi) gönlüne bırakırsan, ya çingeneye varır (kaçar), ya davulcuya.” – «Եթե աղջկա կամքին թողնես, կա՛մ գնչուի հետ կփախչի, կա՛մ էլ՝ դհոլահարի»։
Այստեղ ընդգծվում է գնչուների «չքավոր» և ամուսնանալու համար «անցանկալի թեկնածու» լինելը։
“Çingene kızından gelin olmaz.”- «Գնչուի աղջկանից հարս դուրս չի գա»։
“Çingene’ye göre Kürt daha imanlıdır” – «Գնչուի համեմատ քուրդն ավելի հավատավոր է»[3]։
Գնչուների մասին ասացվածքներ և դարձվածքներ կան նաև օսմաներենում, որից մեկ օրինակ բերենք ստորև՝
“Şecaat arz ederken merd-i kıpti sirkatin söyler.” – «Համարձակության ձգտելիս քաջարի գնչուն գողությունն է գովերգում»։
Վերջին ասացվածքը կիրառվում է վատ արարքները գովաբանելու դեպքում[4]։
ՀՐԵԱՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ ԴԱՐՁՎԱԾՔՆԵՐ ԵՎ ԱՍԱՑՎԱԾՔՆԵՐ
Թուրքերենում հրեաներին անվանում են հետևյալ 3 բառերով՝ “Yahudi”, “Musevi” և “Çıfıt”։ “Yahudi”-ն ավելի չեզոք իմաստ ունի, “Musevi” նշանակում է նաև «Մովսեսական», իսկ “Çıfıt”-ը կիրառվում է միայն բացասական իմաստով։ Վերջինս, փոքրատառով գրվելու դեպքում, նշանակում է «խաբեբա», «խարդախ»։
Թուրքերենում հրեաներին վերաբերող ասացվածքներն ու դարձվածքները հանդիպում են վերոնշյալ բոլոր 3 բառերով։
Օրինակներ՝
“Çıfıt çarşısı gibi” – «Հրեայի շուկայի նման»։
Օգտագործվում է խառը վայրերը նկարագրելու դեպքում։
“Yahudi yaygarası” – «Հրեական աղմուկ»։
Կիրառվում է անտեղի աղմուկը բնութագրելիս։
“Yahudi pazarlığı yapmak» – «Հրեական առուծախ անել»։
Դարձվածքն օգտագործվում է այն մարդկանց բնութագրելու համար, ովքեր առևտրական գործարքն ի շահ իրենց և ի վնաս դիմացինին են անում։
“(Bir yeri) havraya çevirmek” – «Որևէ վայր սինագոգի վերածել»։
Այս խոսքն օգտագործվում է բազմամարդ և աղմկոտ տեղերը նկարագրելու նպատակով։
“Yahudi’yi öldürmektense korkutmak yeğdir” – «Ավելի լավ է հրեային վախեցնել, քան՝ սպանել»։
“Musevi gibi kazan, fakat Bulgar gibi sarfet; mutlak zengin olursun.” – «Հրեայի պես վաստակիր, բայց բուլղարացու նման ծախսիր, հաստատ հարուստ կդառնաս»։
Վերջին ասացվածքը համեմատաբար դրական իմաստ ունի, որում ընդգծվում է հրեաների՝ դրամ վաստակելու հարցում ընդունակ լինելը։
“Sarı Yahudi” – «Դեղին/շեկ հրեա»։
Այս արտահայտության մեջ շեշտվում է հրեաների «փողասեր լինելը»։
“Yahudi ekmeği yiyen Yahudi taraftarı olur.” – «Հրեայի հացն ուտողը հրեայի կողմնակիցը կդառնա»։
Այս ասացվածքի համաձայն՝ մարդիկ ընդգրկվում են այն ճամբարում, որտեղից շահ են ունենում։
ԼԱԶԵՐԻ ՄԱՍԻՆ ԴԱՐՁՎԱԾՔՆԵՐ ԵՎ ԱՍԱՑՎԱԾՔՆԵՐ
Լազերը քարթվելական ժողովուրդ են, որոնց մեծ մասն ապրում է ժամանակակից Թուրքիայի Սևծովյան շրջանում։ Թուրքերենում հանդիպում են նաև այս ժողովրդի հանդեպ քամահրական վերաբերմունք արտահայտող ասացվածքներ և դարձվածքներ, ինչպիսիք են, օրինակ՝
“Laz kayığına dönmek” – «Լազի մակույկի վերածվել»։
Կիրառվում է «Շատ աղմկոտ լինել» իմաստով։
“Laz kafalı” – «Լազի գլուխ ունեցող»։
“Laz, aklı az.” – «Լազ, խելքը՝ քիչ»։
“Laz aklı, kaz aklı.” – «Լազի խելք, սագի խելք»։
“Lazın kafası 12’den sonra çalışır.” – «Լազի գլուխը ժամը 12-ից հետո է աշխատում»։
“Hayvanın ahmağı kaz, insanın ahmağı Laz.” – «Անասունների մեջ հիմարը սագն է, իսկ մարդկանց մեջ՝ լազը»։
Վերոնշյալ դարձվածքում և ասացվածքներում կասկածի տակ են առնվում լազերի մտային կարողությունները։
“Laz, Kürdün deniz görmüş halidir.” – «Լազը ծով տեսած քուրդն է»։
Վերջին ասացվածքում ընդգծվում է, որ լազի և քրդի միջև միակ տարբերությունն իբր առաջինի՝ ծովափնյա տարածքներում ապրելն է, և որ այս երկու ժողովուրդներն էլ իբրև թե «չտես են»։
“Olsa Laz’dan evliya, sakın uğratma avluya.” – «Լազը սուրբ էլ լինի, թույլ մի՛ տուր, որ բակ մտնի»։
Այս ասացվածքում ևս առկա են բացահայտ ցեղապաշտական շեշտադրումներ, թե լազերն իբր «անվստահելի են»։
ԱԼԲԱՆԱՑԻՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ ԴԱՐՁՎԱԾՔՆԵՐ ԵՎ ԱՍԱՑՎԱԾՔՆԵՐ
Թուրքերենում բացասական երանգներ ունեցող դարձվածքներ և ասացվածքներ կան նաև ներկայում Ալբանիայում և որոշ հարևան երկրներում բնակվող ալբանացիների մասին, քանի որ վերջիններս մի ժամանակ ապրել են Օսմանյան կայսրության տիրապետության տակ։ Ահա դրանցից մի քանիսը՝
“Arnavut inadı” – «Ալբանացու համառություն»։
Այս արտահայտության օսմաներեն համարժեքն է՝
“Arnavud-ı anud”:
Դարձվածքը կիրառվում է տրամաբանության սահմաններն անցնող, ծայրահեղ համառությունը բնութագրելիս։
“Arnavut’a sormuşlar: ‘Cehenneme gider misin?’ diye, ‘Aylık kaç?’ demiş.” – «Ալբանացուն հարցրել են՝ «Դժոխք կգնա՞ս», ասել է՝ «Ռոճիկն ինչքա՞ն է»»։
Վերոհիշյալ ասացվածքում շեշտվում է, թե ալբանացիներն իբր պատրաստ են ամեն ինչ անել հանուն դրամի։
ԳՅԱՎՈՒՐՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ ԴԱՐՁՎԱԾՔՆԵՐ ԵՎ ԱՍԱՑՎԱԾՔՆԵՐ
Թուրքերենում մեծ տեղ են զբաղեցնում նաև «գյավուրների» կամ «անհավատների» մասին դարձվածքներն ու ասացվածքները։ Պարսկական ծագում ունեցող «գյավուր» բառը թուրքերենում ընդհանրապես արհամարհական իմաստ ունի և կիրառվում է ոչ մուսուլմանների վերաբերյալ։ Թեև «գյավուրն» էթնոնիմ չէ, այլ վերաբերում է ընդհանրապես բոլոր ոչ մուսուլմաններին, այնուամենայնիվ, ելնելով հոդվածի նպատակներից՝ հարկ համարեցինք անդրադառնալ նաև արհամարհական երանգ ունեցող այդ բառով կազմված դարձվանքներին և ասացվածքներին։
Օրինակներ՝
“Gâvur gelini gibi kırıtmak” – «Գյավուրի հարսի պես կոտրատվել»։
“Gâvur ölüsü gibi” – «Գյավուրի դիակի պես»։
Վերջինս կիրառվում է «պետք եղածից ավելի ծանր» իմաստով։
“Gâvura kızıp oruç yemek” – «Գյավուրի վրա բարկանալով՝ պահքը ուտել / խախտել»։
Այս դարձվածքն օգտագործվում է «մեկ ուրիշի վրա բարկացած լինելու պատճառով ինքն իրեն վնաս տալ» իմաստով։
“Gâvurluğu tutmak” – «Գյավուրությունը բռնել»։
“Gâvurluk etmek” – «Գյավուրություն անել»։
Վերջին 2 դարձվածքները կիրառվում են «համառություն անել» իմաստով։
“Gâvur gemisi gibi yan gider.” – «Գյավուրի նավի նման ծուռ է գնում»։
Այս ասացվածքում շեշտվում է ոչ մուսուլմանների «զարտուղի ճանապարհներով հարցը լուծելու հատկանիշը»։
“Gâvurun tembeli keşiş, Müslüman’ın tembeli derviş olur.” – «Ծույլ գյավուրը քահանա է դառնում, անբան մուսուլմանն էլ՝ դերվիշ»։
Այս խոսքում ընդգծվում է, թե իբր «աշխատել չցանկացող կամ պատասխանատվությունից խուսափող անձինք կրոնավոր են դառնում»։
“Gâvur evine kap bırakır gibi.” – «Կարծես թե գյավուրի տանն աման է թողել»։
Վերջին արտահայտությունը կիրառվում է այն դեպքերում, երբ մեկը մի մարդու որևէ տեղ է թողնում, իսկ հետո բոլորովին չի հետաքրքրվում նրա ճակատագրով։
“Gâvurdan dost, domuz derisinden post olmaz.” – «Գյավուրն ընկեր չի դառնա, խոզի կաշին էլ՝ մորթի»։
Այս ասացվածքում ընդգծվում է ոչ մուսուլմանների՝ իբրև թե «անվստահելի» լինելը։
“Gâvura bakınca Kürt Müslüman.” – «Գյավուրի համեմատ քուրդը մուսուլման է»։
Կիրառվում է քրդերի՝ «ոչ մուսուլման ժողովուրդների համեմատ ավելի վստահելի» լինելը շեշտելու նպատակով։
Եզրակացություն
Այսպիսով՝ վերոհիշյալ բազմաթիվ օրինակները մատնանշում են, որ ինչպես օսմաներենում, այնպես էլ ժամանակակից թուրքերենում առկա են այլազգիներին և այլադավաններին վատաբանող բազմաթիվ ասացվածքներ և դարձվածքներ։ Դրանցում արտացոլվում է օսմանցիների/թուրքերի բացասական վերաբերմունքն այլ ժողովուրդների կամ այլակրոնների նկատմամբ, որը պայմանավորված է ինչպես պատմական հանգամանքներով, այնպես էլ՝ օսմանցիների / թուրքերի ցեղապաշտական նկրտումներով։
ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ՑԱՆԿ
REFERENCES
1․ Alp, H. (2015). Medyada Nefret Söylemi ve Çingene Toplumuna Yönelik Ayrımcı Söylemin Suça Dönüşme Süreci, Doktora Tezi, İstanbul, 179 s.
2. Aksoy, Ö. A. (1988). Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü, İnkilap Kitabevi, İstanbul, 486 s.
3. Ayrımcı Deyiş, Deyim ve Atasüzleri Sözlüğü, https://ayrimcisozluk.blogspot.com
4. Boyoğlu, E. (2025), Kürtler üzerine söylenen Türk atasözleri ve deyimler, Artıgerçek Gazetesi, https://artigercek.com/arti-yazi/kurtler-uzerine-soylenen-turk-atasozleri-ve-deyimler-115990h
5․ Hirik, E. (2018). Söz Edimleri Kuramı Bağlamında Atasözleri-Deyimlerde Toplum/Topluluk Adlari ve Duygu Değerleri, Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, Cilt: 11, Sayı: 24, İstanbul, 158-177 ss.
6․ Küçük, S. (2004). Türk Atasözü ve Deyimlerinde Halk ve Topluluk İsimleri, “Bilig” Dergisi, Türkistan, 31-42 ss.
7. Oymak, M. (2017). Şanlıurfa’dan Derlenen Atasözleri ve Deyimler, Şanliurfa Belediyesi Kültür ve Eğitim Müdürlüğü Yayınları, Şanliurfa, 230 s.
8․ Tosun, S. B. (2025). Önal A. G., Atasözleri ve Deyimlerde Irkçılığın ve Nefret Söylemlerinin İncelenmesi, Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt: 26 Sayı: 48, Bursa, 41-63 ss.
9․ Erişkin, B. (2023). Proper Nouns as Cultural Values in Turkish Proverbs and Idioms, EPISTÉMÈ (Center for Applied Cultural Sciences (CACS) of Korea University), Volume: 29, Seoul, pp. 209-231.
MELINE ANUMYAN – SEMANTIC CHARACTERISTICS OF IDIOMS AND PROVERBS FORMED FROM ETHNONYMS IN TURKISH
This article examines idioms and proverbs used in Turkish that refer to various nations, peoples, and non-Muslim communities. It presents numerous examples of idioms and proverbs containing racist and discriminatory connotations directed at different ethnic groups. Based on the analysis of these examples, the study argues that negative attitudes toward other peoples and religious communities in Ottoman/Turkish discourse were shaped both by historical circumstances and by ethnocentric and racist tendencies embedded in the sociocultural worldview of Ottoman/Turkish society.
МЕЛИНЕ АНУМЯН – СЕМАНТИЧЕСКИЕ ХАРАКТЕРИСТИКИ ИДИОМ И ПОСЛОВИЦ, ОБРАЗОВАННЫХ ОТ ЭТНОНИМОВ В ТУРЕЦКОМ ЯЗЫКЕ
В статье анализируются идиомы и пословицы турецкого языка, связанные с различными народами, этническими группами и немусульманскими общинами. Приводятся многочисленные примеры выражений, содержащих расистские и дискриминационные коннотации в отношении разных этнических групп. На основе рассмотренных материалов делается вывод о том, что негативное отношение к «другим» в османском и турецком дискурсе формировалось как под влиянием исторических обстоятельств, так и вследствие этноцентрических и расистских установок, укоренённых в социокультурном мировоззрении османского/турецкого общества.
[1] Քրդերի վերաբերյալ բացասական վերաբերմունք արտահայտող այլ ասացվածքներ և դարձվածքներ տես Էրդալ Բոյօղլուի «Քրդերի մասին թուրքական ասացվածքներն ու դարձվածքները» վերնագրով հոդվածում՝ https://artigercek.com/arti-yazi/kurtler-uzerine-soylenen-turk-atasozleri-ve-deyimler-115990h (վերջին դիտում՝ 26․01․26)։
[2] Այդ մասին ավելի մանրամասն տես՝ https://ayrimcisozluk.blogspot.com/ search?q=Rum+ (Վերջին դիտում՝ 26․01․26)։
[3] Գնչուների մասին այլ ասացվածքներ և դարձվածքներ տես թուրք հեղինակների հետևյալ հոդվածներում՝ Tosun S. B., Önal A. G., Atasözleri ve Deyimlerde Irkçılığın ve Nefret Söylemlerinin İncelenmesi, Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt: 26 Sayı: 48, Bursa, 2025, s. 20; Hirik E., Söz Edimleri Kuramı Bağlamında Atasözleri-Deyimlerde Toplum/Topluluk Adlari ve Duygu Değerleri, Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, Cilt: 11, Sayı: 24, İstanbul, 2018, s. 168-169.
[4] Գնչուների մասին այլ բացասական դարձվածքներ և ասացվածքներ տես Հաքան Ալփի դոկտորական ատենախոսության մեջ՝ Alp H., Medyada Nefret Söylemi ve Çingene Toplumuna Yönelik Ayrımcı Söylemin Suça Dönüşme Süreci, Doktora Tezi, İstanbul, 2015, s. 146-147.
*Հոդվածը հրապարակվել է Բրյուսովի անվան պետական համալսարանի «Բանբեր» գիտական հանդեսում, ԼԵԶՎԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԵՎԲԱՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆ, 1 (76), «Լինգվա» հրատարակչություն, Երևան, 2026, էջ 35-45։
Leave a Reply