Պոռնիկ Չիկան. Պոնտոսը և Թուրքիայի Հանրապետությունը

Սերդար Քորուջու

Նաև Էֆտալյա անվամբ հայտնի Չիկայի պատմությունը արտացոլում է այդ դարաշրջանը․ նա ծնվել է Գիրեսունում (Կեռասուն-Ակունքի խմբ․) Օսմանյան կայսրության ժամանակաշրջանում, Պոնտոսի ցեղասպանությունից հետո ստիպված է եղել գալ Ստամբուլ և աշխատել Գալաթայի հասարակաց տներում: Այս պատմությունները ներառում են նրա մանկությունը Պոնտոսում և Թուրքական Հանրապետության վաղ տարիները:

«Պոռնիկ Չիկա»-ն հունարենով հրատարակվել է 1998 թ․, իսկ Ֆրանգո Քարաօղլանի կողմից թարգմանվել է թուրքերեն և հրատարակվել «Իստոս» հրատարակչության կողմից 2012 թ․։ Հեղինակ Թոմաս Կորովինիսը 1987-1995 թթ․ դասավանդել է Ստամբուլի Զապիոն և Մերքեզ հունական ավագ դպրոցներում։ Իր իսկ պատմածի համաձայն՝ Էֆտալյայի հետ ծանոթությունը տեղի է ունեցել 1989 թ․ հունիսին։ Էֆտալյան, որն այն ժամանակ ութսունն անց էր, «վերջին ողբերգական դեմքերից» մեկն էր, որը փորձում էր չնչին ֆինանսական օգնություն գտնել Ստամբուլում գտնվող Հունաստանի հյուպատոսության առջև։ Կորովինիսը իր գրքի նախաբանում նշում է, որ ինքը Էֆտալյայի կյանքի պատմությունը գրի է առել այնպես, ինչպես լսել է նրա շուրթերից։ Էֆտալյան պատերազմի հետևանքներին ականատես է եղել 1917 թ․ իր հայրենի Գիրեսուն քաղաքում, երբ ընդամենը 7 տարեկան էր։ Դպրոցի առաջին օրը նա քնած էր մնացել, իսկ ավելի ուշ, երբ միայնակ վերադառնում էր իր գյուղ, հասկացել էր, որ իր շրջանում գտնվող ռուս զինվորները նահանջել էին Երզնկայի զինադադարից հետո։ Նա տեսել է, թե ինչպես էին մարդկանց կախաղան հանում, իսկ ժանդարմները սպասում էին նրանց կողքին. «Թալանեցին, կրակեցին, ծովը թափեցին. մերոնք վերցրին քրոջս ու հեռացան. ռուսները հեռացան, ամեն ինչ խառնաշփոթի մեջ էր, օ՜, ինչ պատահեց Գիրեսունին, բայց նաև ամբողջ Սևծովյան տարածաշրջանին. մեր գյուղերը, բոլոր մարդիկ հույն էին, քրիստոնյա, բարի քրիստոնյաներ, բոլորը՝ աշխատասեր, ամբողջ Սևծովյան տարածաշրջանը»։

Էֆտալյան ականատես էր դառնալու հոր «աքսորվելուն» և մոր մահվանը, նրան և տատիկին ստիպեցին փախչել լեռներ, քանի որ մահը սպասում էր նրանց իրենց գյուղում. «Տատիկիս հետ գնացինք այնտեղ, որտեղ մարտեր էին ընթանում, ավազակների մոտ, Պոնտոս, Գիրեսունի լեռներ. նրանք քառասուն կրականի փամփուշտատուփեր բարձեցին տարեց կանանց մեջքին և տարան ռազմի դաշտ»։

«ԹՈՒՐՔ ՊՈՆՏՈՍՑԻՆԵՐՆ ԷԼ ԵՆ ՆՈՒՅՆ ՍԵՐՄԻՑ»

Էֆտալյային, որին Ստամբուլ էր բերել մի մուսուլման կին, ընտանիքը պատահաբար գտել էր։ Բնակչության փոխանակումից առաջ… Նրա մորաքույրը՝ «Լազ Մարիան», պաշտպանել և մեծացրել էր նրան։ Այս ժամանակահատվածում նա Ստամբուլում նաև այլ պոնտոսցիների է տեսել։ Մայրաքաղաք գաղթած պոնտոսցիների մեջ կային նաև ոչ քրիստոնյաներ. «Կրոնափոխները՝ թուրք պոնտոսցիները, նրանք էլ գեղեցիկ էին, հունարեն չէին խոսում, շատ քիչ էին խոսում հունարեն, թե հարցնեք, կարո՞ղ եք նրանց հասկանալ, չեմ կարող։ Մի քիչ գիտեին, «ինչպե՞ս եք», դա էր ամբողջը, ինչ նրանք գիտեին։ Բայց նրանց հասակը, կազմվածքը, տեսքը, գեղեցկությունը ճիշտ մեզ նման էին։ Հասկանում եք, կարծես նրանք նույն սերմից լինեին, ի՞նչ կարող եմ ասել։ Նրանց աղջիկները մուգ մազերով էին, մուգ մազերով, իմ գեղեցիկ մուգ մազերով աղջիկներ, երկար կիսալուսնի նման հոնքերով և աչքերով, ոմանք՝ զմրուխտի նման, ոմանք՝ քաղցր շագանակագույն։ Եվ նրանք ունեին խիտ թարթիչներ։ Աշխատասեր աղջիկներ, լավ դաստիարակված, քաղաքավարի»։ Էֆտալյան նաև լուր էր ստացել, որ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ երկրում գտնվող հույն տղամարդկանց զգալի մասը զորակոչվում էր բանակի օժանդակ ստորաբաժանումներ, ըստ էության՝ աշխատանքային գումարտակներ. «Նրանք մարդկանց տարան Անատոլիայի ներքին շրջաններ, քարերի մեջ, զրկեցին ջրից և սննդից, ընդգրկեցին աշխատանքային գումարտակներում և դանդաղորեն ոչնչացրին նրանց»։ Թեև հույների շրջանում, որոնք ստիպված էին աշխատել ծանր պայմաններում, շատ լուրջ զոհեր կային, հունական բանակի Անատոլիա ժամանումը նոր աղետի սկիզբ կդառնար ինչպես Էֆտալյայի, այնպես էլ տարածաշրջանի հույների համար. «Եվզոնները իջան հունական նավերից և կռվեցին այստեղի տեղացիների հետ։ Նրանք այրեցին Իզմիրը։ Նրանց մեջ շատ պոնտոսցիներ կային. նրանց ճակատագիրը անհայտ է։ Մեծ, մեծ գաղթ եղավ. կոտորեցին քրիստոնյաներին։ Ոմանք նստեցին նավակներ և հեռացան. նրանք, ովքեր հեռացան՝ հեռացան։ Հիմա ես լավ չեմ հիշում, մշուշոտ եմ խոսում, ինչպես երազում։ Նրանք հեռացան, գնացին։ Ապա մաքրեցին քրիստոնյա բնակչությանը»։ Էֆտալյան փախչում է իր մորաքրոջ մոտից՝ Լազ Մարիայից և «հյուրընկալվում» տարբեր տներում։ Այս ընթացքում սկսեցին ի հայտ գալ առաջին նշանները, որ Ստամբուլը՝ Օսմանյան կայսրության մայրաքաղաքը, որը գտնվում էր դաշնակից տերությունների վերահսկողության տակ, գնում էր ձեռքից. «(…) տեղի ունեցավ այն, ինչ նրանք անվանում էին «այդ միգրանտները», սուլթանները տապալվեցին, պալատները փակվեցին, հանեցին լայն տաբատները և դրանք վերածեցին զգեստների, փանթոլոնը վերածեցին եվրոպական ոճի հագուստի, Աթաթուրքը եկավ իշխանության. թուրքերը վախեցան, հայերը՝ ավելի, բայց հույները՝ էլ ավելի։ Սկսեցին թաքցնել իրենց ունեցվածքը, իրենց երեխաներին։ Բոլորը ուզում էին հեռանալ, և բոլորը հեռացան։ Աշխարհը Թուրքիայում առաջ ու ետ էր գնում, ամեն ինչ գլխիվայր շրջվեց, մարդիկ չգիտեին, թե ումից վախենան»։

«ՄԻ ՄԱՐԴ ԻՍԿ ՉՄՆԱՑ, ՈՐ ԿԱՐՈՂԱՆԱՐ ՄԻ ԲԱՌ ԱՍԵԼ, ՀՈՒՆԱՐԵՆ ԽՈՍԵԼ»

Էֆտալյան այդ տարիներին մնալ կարողացածների թվում էր։ Սակայն նա նաև ականատես էր եղել հույների ճակատագրին Թուրքիայում Հանրապետության վաղ տարիներին, ինչպիսին ինքն էլ էր. «մենք շատ քիչ էինք, մի բուռ։ Հետո տեղի ունեցավ բնակչության փոխանակում, և հիմա ոչ մի մարդ չմնաց, ով կարողանար բառ ասել, ով կարողանար խոսել հունարեն»։

Գիրեսունցի Էֆտալյան ևս ապրել է Մուստաֆա Քեմալի տարիները Հանրապետական ​​Թուրքիայում։ Նա նաև իր հուշագրություններում պատմել է հույն համայնքում նրա թողած հետքի մասին. «Քեմալը մարդ էր, որը սիրում էր հաճույքը։ Ծխում էր իր ծխախոտը, խմում իր ռակին և անում էր այն ամենը, ինչ ուզում էր։ Շատ էր սիրում հաճույքը։ Նա նաև շատ նրբագեղ էր հագնվում. հույն դերձակներն էին կարում նրա հագուստը։ Նա կռվել է պատերազմում, դա ուրիշ պատմություն է, բայց նրանք նրա դերձակներն էին։ Նրա սափրիչը, դերձակը, կոշկակարը՝ բոլորը հույներ էին, լավագույն արհեստավորները։ Նրա համար կարում էին լավագույն կոստյումները, ամենաժամանակակիցները՝ ըստ փարիզյան նորաձևության, այդպես էր հագնվում Քեմալը»։

«ՆՐԱ ՄԱՀԻՑ ԱՅՆՔԱՆ ՏԱՐԻՆԵՐ ԵՆ ԱՆՑԵԼ, ԵՎ ԴԵՌԵՎՍ ՊԱՇՏՈՒՄ ԵՆ ՆՐԱՆ»

Մինչդեռ Էֆտալյային, որն իր խոսքերով «վատ ճանապարհների մեջ էր ընկել», թույլ չէին տալիս դուրս գալ, նա այդ ընթացքում շփվեց մարդկանց հետ։ Նա նաև գնաց՝ ականատես լինելու Մուստաֆա Քեմալի մահից հետո տեղի ունեցած սգո արարողությանը 1938 թ․ նոյեմբերի 10-ին. «Երբ Քեմալը մահացավ, ես գնացի հուղարկավորությանը։ Ինձ թույլ տվեցին։ Կոստյում հագա և գնացի։ Երեք օրով փակեցին իրենց տները Աթաթուրքի համար, սգացին նրա համար։ Ես աղաչեցի տիկնոջս, աղաչեցի նրան, ընկա նրա ոտքերը, խնդրում եմ, թույլ տվեք ինձ նայել մարդկանց, թուրքերին, որոնք լաց են լինում Աթաթուրքի համար։ Աղաչեցի տիկնոջը, կաշառեցի, ուղարկեցի մի ընկերուհու որպես միջնորդ, երկար աղաչանքներից հետո նա վերջապես թույլ տվեց ինձ։ Բոլորը լավ հագնված էին, կիսալուսինն ու աստղը, թուրքական դրոշները ամենուրեք կիսով չափ իջեցված էին, կանայք գեղեցիկ կոստյումներով ու գլխարկներով էին, տղամարդիկ՝ կոստյումներով ու ֆեդորաներով, երաժշտություն էր հնչում, շատ զինվորներ կային, մարդիկ հեղեղի պես լցվում էին փողոցներ, լաց էին լինում, շատ մարդիկ լաց էին լինում։ Նա թուրք ազգի հայրն էր, մեծ առաջնորդը, շատ էին սիրում նրան։ Նույնիսկ այսօր, տեսնում եք, նրա մահից այդքան տարիներ են անցել, դեռ երկրպագում են նրան։ Նրա նկարը ամենուր է, նրա լուսանկարը։ «Յուրաքանչյուր խանութի պատերին՝ ակնառու տեղում է»։  

«ԻՄ ԿՅԱՆՔԸ ԱՆՑԱՎ՝ ՓՈՒՇԸ ՍՐՏՈՒՄՍ»

Էֆտալյան այդպես խոսեց, քանի որ 1980 թ․ հեղաշրջումից հետո ականատես էր եղել Մուստաֆա Քեմալի պաշտամունքին։ 1989 թ․, Թոմաս Կորովինիսի հետ զրուցելիս, ով հետագայում դարձավ գրքի հեղինակը, նա իր կյանքը նկարագրեց հետևյալ կերպ. «Ես ապրում էի օտար ազգի մեջ։ Իմ կյանքն անցավ՝ սրտում փշով։ Կեղծ աշխարհ։ Երբեմն կրծքիս վրա ծանրություն կար։ Ինչպես Հիսուսը։ Խաչ կար մեջքիս կամ՝ քար»։ Այնուհետև նա հետևյալ խոսքերով էր փոխանցելու Ստամբուլում, քաղաք, որտեղ նա մի ժամանակ ազատ խոսում էր իր մայրենի լեզվով, անհետացման եզրին գտնվող հունական համայնքի հոգեվիճակը. «Քանի՞սն ենք մենք։ Մենք այստեղ փաշա ենք, ի՞նչ ենք մենք։ Մենք նույնիսկ չենք լրացնում նրանց ատամների բացերը։ Ուր էլ որ գնանք, մեր անունները չեն հիշատակվում, մենք նրանց ոտքերի տակ ենք՝ մեր ապրած տներում։ Այնքան բան… Թուրքի խոսքը օրենք է, թուրքի խոսքը։ Մեզ չեն վերաբերվում որպես մարդկանց»։

Էֆտալյան, որի մականունը «պոռնիկ Չիկա» էր, ավարտեց իր զրույցը՝ հեղինակի համար ձայնագրելով իր երազանքը։ Այն վերաբերում էր նրան, թե ինչպիսի կյանք կարող էր նա ունենալ, եթե ցեղասպանությունը տեղի չունենար իր հայրենիքում, կամ եթե կարողանար մնալ Պոնտոսում, կամ եթե շատ վերապրողների նման՝ նրա ճակատագիրն անցներ Էգեյան ծովի մյուս կողմը՝ իր համար օտար, բայց այնտեղ, որտեղ իր մշակույթը կարող էր շարունակվել։ Քանզի, իր խոսքերով, իր «տառապանքներով լի կյանքի» ընթացքում Էֆտալյան մեկ բանի էր ձգտում. լինել այն երկրում, որը դարձել էր իր համար «օտար», մայրաքաղաք Պոլիսում՝ Ստամբուլում։ «Չլինել «օտարերկրացի», չոտնահարվել, կարողանալ խոսել մայրենի լեզվով, այլ կերպ ասած՝ ազատություն…»

«Եթե ես հիմա Պոնտոսում լինեի, թոռներ կունենայի, կխնամեի նրանց, կօգնեի նրանց այբուբենների և խաղերի հարցում դպրոցում։ Ես անելիք կունենայի։ Այս միայնությունը, այս անօգնականությունը ինձ չէր կուլ տա։ Լուծում չկա։ Հիմա ես նրանց ոտքերի տակ եմ։ Ես կունենայի պիստակի ծառեր, կունենայի պիստակ, կվաճառեի դրանք և կապրեի դրանցով, լավագույն պիստակը գալիս է մեր տարածաշրջանից։ Դրանով առևտուր են անում՝ արտասահմանում, ամենուրեք։ Կուտեի իմ համեղ պալամութուն, կեփեի այն թարմ սալիկի վրա, կեփեի անչոուսներ, կպատրաստեի դրանցից համեղ հացեր։ Կամ եթե Աթենքում լինեի․․․ Եթե Հունաստանում լինեի։ Հունաստանում, Աթենքում, եթե կարողանայի լսել հունարեն, միայն հունարեն։ Նույնիսկ եթե դա գյուղ լիներ, մի փոքրիկ գյուղ։ Եթե կարողանայի ծխել հունական ծխախոտ։ Եթե այնտեղ մահանայի, եթե կարողանայի ազատ լինել, եթե ես կարողանայի մեռնել ազատ…»։

https://www.gazeteduvar.com.tr/kitap/2019/11/10/fahise-cika-pontus-cumhuriyet

Թարգմանեց Տիգրան Չանդոյանը

www.akunq.net