Թուրքիայում կապիտալի կուտակման աղբյուրները

Ումիթ Իզմեն

Թոմաս Պիկետիի հայտնի «Կապիտալը քսանմեկերորդ դարում» գրքում կապիտալի կուտակման պատմական զարգացման վերաբերյալ դիտարկումները ինձ հանգեցրին մի շարք հարցերի։

Պիկետին մանրակրկիտ ուսումնասիրում է կապիտալի կամ հարստության կուտակման զարգացումը 1700-ական թթ․ մինչև մեր օրերը՝ որպես օրինակ վերցնելով այսօրվա որոշ զարգացած երկրներ: Այս պատմական տվյալները հանգեցնում են հետևյալ եզրակացության՝ գրեթե բոլոր երկրներում ընդհանուր հարստությունը կազմում է տարեկան ստացված ընդհանուր եկամտի 6-7-ապատիկը: Այս հարաբերակցությունը մեծ մասամբ անփոփոխ է մնացել 18-րդ և 19-րդ դարերում, սակայն ավելի ուշ՝ պատերազմների ժամանակ տների, շենքերի և գործարանների ավերման, ինչպես նաև գների տատանումների պատճառով, կապիտալի կուտակումը քայքայվում է, ինչը նշանակում է, որ հարստություն-եկամտի հարաբերակցությունը նվազում է: Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտին կապիտալի կուտակումը նվազել էր մինչև տարեկան եկամտի ընդամենը 3-ապատիկը: Այնուհետև այս հարաբերակցությունը կրկին սկսում է աճել՝ հասնելով 5-6-ի՝ մինչև 2010 թ․: Կապիտալ-եկամտի հարաբերակցության հետագիծը հետևում է նույն միտմանը, բացառությամբ ԱՄՆ-ի, որը մնաց պատերազմներից դուրս: Ժամանակի ընթացքում ընդհանուր հարստության կազմը նույնպես փոխվում է: Ինչպես և սպասվում էր, գյուղատնտեսական հողերը փոխարինվում են արդյունաբերական կապիտալով, քաղաքային անշարժ գույքով և ֆինանսական կապիտալով:

Հարցեր և կանխատեսումներ

1915-ի 100-ամյակին առթիվ Պիկետիի գրքի այս հատվածները կարդալիս մտքովս անցավ Թուրքիայում կապիտալի կուտակման ընթացքը պատմության հոլովույթում։ Բավարար տվյալներ չկան։ Բայց եթե Թուրքիայի վերաբերյալ թվեր լինեին, կցանկանայի գտնել այնպիսի հարցերի պատասխաններ, ինչպիսիք են՝ 1914 թ․ կապիտալի կուտակման ընդհանուր ծավալից որքա՞նը կորավ, ո՞վ էր պահում այդ կորցրած կապիտալը և ինչպե՞ս է կապիտալի կուտակումը զարգացել Հանրապետության պատմության ընթացքում։ Ես կցանկանայի դիտարկել սա և ստուգել, ​​թե որքանով են ճշգրիտ իմ մտքերը.

Թուրքիայում գործընթացը, հավանաբար, զարգացել է այլ երկրների նման։ Այսինքն՝ կապիտալի կուտակումը պետք է որ արագորեն նվազած լինի Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, ապա կրկին աճի։ Մեր ունեցած 1913 թ․ տվյալների համաձայն՝ ՀՆԱ-ն 1990 թ․ գներով կազմել է մոտ 18 միլիարդ դոլար։ Եթե հարստություն-եկամտի հարաբերակցությունը մոտ 6 էր, ինչպես մյուս երկրներում, ապա ընդհանուր հարստությունը պետք է կազմեր մոտավորապես 100 միլիարդ դոլար։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի հետևանքով պատճառված ավերածությունները սարսափելի են։ Հետևաբար, կարելի է ենթադրել, որ կապիտալի, ազգային եկամուտի հարաբերակցությունը նվազել է մինչև 3, ինչպես Անգլիայում և Ֆրանսիայում։ Եթե ​​այս ենթադրությունը դիտարկենք 1923 թ․ ազգային եկամտի 10 միլիարդ դոլարի անկման հետ մեկտեղ, հնարավոր է եզրակացնել, որ ընդհանուր հարստությունը նվազել է մինչև 30 միլիարդ դոլար, ինչը նշանակում է, որ 70 միլիարդ դոլարի հարստություն անհետացել է: Մենք չգիտենք, թե 1913 թ․ Օսմանյան կայսրության հարստության որ մասն էր պատկանում թուրք, մուսուլման հպատակներին, որ մասը՝ ոչ մուսուլմաններին և որ մասը՝ օտարերկրացիներին: Հետևաբար, մենք տեղեկություններ չունենք մոտավորապես 70 միլիարդ դոլարի անհետացած հարստության կազմի մասին: Այնուամենայնիվ, հիմնադիր պատմության համաձայն, մուսուլման թուրքերի բաժինը առևտրային և արդյունաբերական կապիտալում շատ փոքր էր. ամբողջ տնտեսությունն ու առևտուրը վերահսկվում էին հույների, հայերի, հրեաների, օտարերկրյա կապիտալի և կոմպրադորական դասի կողմից: Մենք գիտենք, որ հարստության կուտակման գործընթացը չափազանց ուժեղ զարգացավ Թուրքիայում Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո: Նույնիսկ ձախակողմյան խոսույթում Հանրապետության վաղ տարիներին ազգային բուրժուազիայի ստեղծումը միշտ նկարագրվում է դրական լույսի ներքո:

Հարստության կուտակումը մուսուլման թուրքերի ձեռքում

Այս դեպքում, եթե հարստության սեփականության կառուցվածքում փոփոխություն չլիներ, պատերազմի ավերածություններից հետո մեր գնահատմամբ մնացած 30 միլիարդ դոլարի հարստության սեփականությունը չէր փոխվի։ Այնուամենայնիվ, մինչդեռ ոչ մուսուլմանների հարստությունը գրեթե ամբողջությամբ ոչնչացվեց ցեղասպանության, բնակչության փոխանակման, Ունեցվածքի հարկի, տեղահանությունների, աքսորների և հարկադիր միգրացիաների միջոցով, ժամանակի ընթացքում պետության և մուսուլման թուրքերի արձանագրվեց տեղի ունեցավ հարստության զգալի կուտակում։ Եթե Թուրքիայում հարստության կուտակումը հետևեր եվրոպական երկրների նման հետագծին և հասներ եկամտի 7-ապատիկին, մոտավոր գնահատականը ենթադրում է, որ այսօր Թուրքիայում կապիտալի ընդհանուր կուտակումը կկազմեր մոտ 5-6 տրիլիոն դոլար։ (Այստեղ կատարված հաշվարկները լիովին հիպոթետիկ են։ Մարդկային զարգացման միջազգային կենտրոնի կողմից պատրաստված ուսումնասիրության համաձայն, որը օգտագործում է փոխհատուցման պահանջների համար կազմված տվյալները, Թուրքիայում բռնագրավված հայկական ակտիվների և գույքի արժեքը և կորցրած մարդկային կյանքերի դրամական արժեքը ներառող հաշվարկները ցույց են տալիս մոտավորապես 400 միլիարդ դոլարի մեծություն այսօրվա գներով)։

Եթե ունենայի տվյալներ, կցանկանայի իմանալ ոչ միայն մեծությունը, այլև ձեռքից ձեռք անցած կապիտալի կազմը։ Քանի որ Թուրքիայում կապիտալի կուտակման հետ կապված կան որոշակի հատուկ իրավիճակներ: Կապիտալի տարբեր ձևերը տարբեր տարածաշրջաններում ունեն տարբեր կշիռ: Օսմանյան կայսրության ուշ շրջանում գյուղատնտեսական հողերի տեսքով կապիտալը ափամերձ շրջաններում ավելի թույլ էր, քան ներքին շրջաններում: Արևմուտքում առանձնանում էին մասնավոր արդյունաբերական և առևտրային կապիտալը և քաղաքային անշարժ գույքը: Լայնորեն ընդունված է, որ արևմտյան շրջաններում այս առևտրային և արդյունաբերական կապիտալը հիմնականում գտնվում էր ոչ մուսուլման բնակչության և օտարերկրացիների ձեռքում: Այս կապիտալը գրեթե ամբողջությամբ ոչնչացվել է Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ: Եվ այնուհետև այն վերակուտակվել է այլ ձեռքերում: Ի տարբերություն դրա, գյուղատնտեսական կապիտալն ավելի կարևոր էր Կենտրոնական Անատոլիայում, Արևելյան և Հարավարևելյան Անատոլիայում: Հավանաբար զարմանալի չէ, որ թուրքերի և քրդերի բաժինը հարստության կուտակման մեջ այս շրջաններում ավելի բարձր էր, քան արևմտյան շրջաններում: Այս կապիտալը նույնպես ձեռքից ձեռք էր անցնում: Այնուամենայնիվ, ժամանակի ընթացքում ձեռքից ձեռք անցած գյուղատնտեսական կապիտալը թուլացել է: Այսօր, առևտրային և արդյունաբերական կապիտալի և քաղաքային անշարժ գույքի կարևորության աճի հետ մեկտեղ, շատ հավանական է, որ կապիտալի կուտակման աշխարհագրական բաշխման տեղաշարժ է եղել արևելքից դեպի արևմուտք: Եթե ​​այս պատկերին ավելացնենք նաև այն ենթադրությունը, որ հարստության փոխանցման գործընթացը մեծապես իրականացվել է պետության կողմից, ապա այս իրավիճակը, անկասկած, խորապես ազդել է երկրում կապիտալի հատվածի և պետության միջև հարաբերությունների վրա: Այս կապիտալի փոխանցման հասկացողությունը կարևոր է ոչ միայն անցյալը հասկանալու, այլև ներկան և կապիտալի ու պետության միջև այսօրվա հարաբերությունների բնույթը հասկանալու համար: 1914 թ․ մարդահամարի համաձայն՝ Օսմանյան բնակչության մեջ մուսուլմանների համամասնությունը կազմում էր չորս հինգերորդը: Եթե ենթադրենք, որ հարստության բաշխումը համեմատական ​​է էթնիկ պատկանելությանը, կարող ենք եզրակացնել, որ անատոլիացի քրիստոնյաներին պատկանող 20 միլիարդ դոլարի կարողությունը՝ առնվազն մեկ տարվա ՀՆԱ-ին համարժեք (դրա հասարակական ազդեցությունը ավելի լավ գնահատելու համար, դա դիտարկենք առնվազն 800 միլիարդ դոլար ներկայիս Թուրքիայում), մասամբ ոչնչացվել և մասամբ բռնագրավվել է պետության կամ պետության հետ տեղական մակարդակով համագործակցող կառույցների կողմից: Օրինակ՝ ոչ մուսուլման բնակչության համամասնությունը 19-րդ դարի վերջին Ստամբուլում 56%-ից նվազել է մինչև 35% 1927 թ․, իսկ Իզմիրում՝ 62%-ից մինչև 13%: Իրավիճակն ավելի ցայտուն է Տրապիզոնում և Էրզրումում: Ոչ մուսուլմանների համամասնությունը Տրապիզոնում նվազել է 43%-ից մինչև 1%, իսկ Էրզրումում՝ 32%-ից մինչև 0.1%: Բնակչությունն անհետացել է, բայց տները, դաշտերը և գործարանները մնացել են: Այս թվերը ցույց են տալիս, որ ձեռքից ձեռք անցած հարստության մասշտաբները կարող էին հսկայական լինել:

Իրավունքների խախտում, արյունոտ բաժին, անարդար շահույթ

Ազգային տնտեսական կառուցման գործընթացը, որն այդքան բարձր է գնահատվել հիմնադրման դիսկուրսում, հիմնված է հարստության արագ փոխանցման վրա՝ պետության սրտում գտնվող մեխանիզմի միջոցով, ինչպես դա գիտենք Լքված գույքի գրանցամատյաններից: Առաջին արդյունաբերական հաստատությունները, ստեղծված ենթակառուցվածքները, մատուցված ծառայությունները, ճանապարհները, դպրոցները, գործարանները և հիվանդանոցները՝ երիտասարդ Հանրապետության հպարտությունը, բոլորը կրում են արյունալի գործընթացով բռնագրավված անատոլիացի քրիստոնյաների հարստության դրոշմը: Հետևաբար, ընտանիքի հարստության հիմքում բռնագրավված գույքն է, թե ոչ, դառնում է անտեղի, երբ դիտարկվում է առանձին: Իրավունքների խախտում, արյունոտ բաժին, անարդար շահ, ինչ անուն էլ որ տաք՝ ձեր խղճի առաջ. գուցե այսօրվա աղքատները քիչ են, հարուստները՝ շատ, բայց Թուրքիայի Հանրապետության բոլոր քաղաքացիները ստացել և շարունակում են ստանալ իրենց բաժինը այս բռնագրավված հարստությունից։

Türkiye’de Sermaye Birikiminin Kaynakları – Ümit İzmen

Թարգմանեց Տիգրան Չանդոյանը

www.akunq.net