Սաիդ Չեթինօղլու
Իմ ընկեր Հովսեփ Հայրենիի աշխատանքներն արժևորող առաջաբան գրելը չափազանց դժվար է։ Քանի որ նա չափազանց բծախնդիր հետազոտող է։ Այս առումով անհրաժեշտ է լինել նույնքան բծախնդիր և ուշադիր, որքան նա է։
Պատմական Հայաստանի ժողովուրդների, հիմնականում հայերի, քրդերի և ղըզլբաշների միջև հարաբերությունների վերաբերյալ գոյություն ունեցող մի քանի ուսումնասիրություններից բացի, Հովսեփը ավելացրել է 1915 թ․ Ցեղասպանությանը նվիրված համապարփակ ուսումնասիրություն՝ հետազոտելով, վերլուծելով և մեկնաբանելով մի ամբողջ հարյուրամյակ: Այս ժողովուրդների միջև հարաբերություններից բացի, նրա ուսումնասիրության շրջանակներում ներառված են նաև այդ հարաբերություններին ազդած անհատականությունները, ովքեր դիտարկվում են որպես մանրակրկիտ ուսումնասիրության առարկա: Մեկ այլ գործոն, որը դիտարկվում է որպես մանրակրկիտ ուսումնասիրություն, 1915 թ․ ցեղասպանության վերաբերյալ ընտրողական խիղճն է: Հովսեփն այստեղ ուշադիր ուսումնասիրում է անհատներին, հասարակություններին և իրադարձությունները՝ իր եզրակացությունները ընթերցողի հետ կիսվելով մանրակրկիտ ձևով:
Այս լեզուն նաև արդարություն փնտրող լեզու է:
Ամփոփելով՝ այս գիրքը այս թեմայի վերաբերյալ հետազոտության առաջատար օրինակ է և իր տեսակի մեջ լավագույն օրինակներից մեկը՝ առաջարկելով մի տեսանկյուն, որը լուսավորում է մեր օրերը՝ ուսումնասիրելով ժողովուրդների միջև հարաբերությունները պատմական համատեքստում: Այն կշռադատում է այդ հարաբերությունների դրական և բացասական կողմերը՝ ուսումնասիրելով վերելքներն ու վայրէջքները, դրանց պատճառներն ու հետևանքները: Հովսեփն իր աշխատանքի միջոցով կիսվում է ժողովուրդների միջև հարաբերությունները ուսումնասիրելու և մեկնաբանելու տեսանկյունով և մեթոդաբանությամբ: Հետևաբար, այս գիրքը նաև մեթոդաբանական ուղեցույց է:
Քրդերի և Քուրդստանի, մասնավորապես հայ-քրդական հարաբերությունների մասին խոսելն ու գրելը չափազանց դժվար է: Արձագանքները սպասելի են: Ձեր գրած յուրաքանչյուր բառ պետք է անցնի հայրենասիրության, ազգի և Եփրատ գետի ֆիլտրերով: Հովսեփը կարևոր հեղինակներից մեկն է, ով հաջողությամբ հաղթահարել է այդ լարված պարանն ու այդ խոչընդոտը: Իր ընտրած խոսքերով խորհրդածելով տարածաշրջանի հարաբերությունների մասին՝ պատմությունից մինչև մեր օրերը, նա երբեք չի շեղվում օբյեկտիվությունից և չի գործում զգացմունքային: Յուրաքանչյուր հոդվածի յուրաքանչյուր բառ գրված է մանրակրկիտ մտածողությամբ և լեզվով: Նման զգայուն ոլորտում, քննադատելով մեկնաբանությունները, որոնք նա սխալ է համարում և համարում է ազգայնական կողմնակալություն, նա առավելագույնս զգույշ է, որպեսզի հակառակ կողմի հանդեպ անարդարություն չգործի: Այս առումով նա ամենահարգված հեղինակներից մեկն է, ում գրածները միշտ սպասվում են անհամբերությամբ: Այս ուսումնասիրությունը, որը միավորում է Հովսեփ Հայրենիի գրվածքներն ու ելույթները զգալի ժամանակահատվածից, բայց որոնք լրացնում են միմյանց ամբողջական տեսանկյունից, չպետք է ընկալվի որպես դասական ժողովածու: Այն փաստը, որ գրվածքները միմյանց շարունակելու գիտակցված ընտրություն են, բացահայտում է բազմաթիվ կարևոր հարցերում փոխկապակցվածությունը, և այս գրվածքները պարունակում են միջամտություններ բազմաթիվ ցավոտ արդիական խնդիրների մեջ: Այս կառուցվածքը թույլ է տալիս մեզ տեսնել խնդիրների միջև կապերը, ինչպես նաև դրանց աղբյուրները, և ավելի հեշտությամբ հասկանալ դրանք: Ուսումնասիրության ընդհանուր համատեքստում հնարավոր է տեսնել, որ խնդիրները սառեցված են 1915 թ․ ի վեր: Զգուշացումներն ունեն իմաստուն որակներ, որոնք պետք է ուշադիր ուսումնասիրվեն և հաշվի առնվեն: Այդ աշխարհագրության մեջ լուծումը շատ սերտորեն կապված է 1915 թ․ Ցեղասպանության հետ.
Քրդական ազգայնականությունն ու պատմագրությունը, անշուշտ, օգտվել են այս տարածքում ցեղասպանության հետևանքներից և շարունակում են օգտվել: Այո, Արևմտյան Հայաստանը, որը դարձել էր հայ ժողովրդի գերեզմանոց, չկարողացավ քաղաքականապես և իրավականորեն վերածվել Քուրդիստանի. այն մնաց թուրքական պետության տիրապետության տակ: Բայց ժողովրդագրական և մշակութային առումով այն աննախադեպ չափով ձեռք բերեց քրդական ինքնություն: Հովսեփ Հայրենիի խոսքերը դատարկ խոսքեր չեն: Դրանք չափվել, կշռվել և կիսվել են: Կեցցե՛ս, Հովսեփ…
Հաճելի ընթերցում եմ մաղթում …
Թարգմանեց Տիգրան Չանդոյանը
Leave a Reply