Հովսեփ Թոքաթի (պապենական ազգանունը՝ Անպետյան) երեք՝ «Ավերված Քղին», «Հայ արծաթագործ վարպետները» եւ «Վանի անհետացած աշխարհը» գիտական- մշակութաբանական բնույթի աշխատություններն արդեն հասանելի են թե՛ լայն ընթերցողական եւ թե՛ գիտական նեղ շրջանակների համար: Այս գրքերը՝ տպագրված հայերեն, անգլերեն, վերջին երկուսը՝ նաեւ թուրքերեն լեզուներով, աշխարհի տարբեր գիտական-ուսումնական հաստատությունների մասնագետների կողմից ոչ միայն բարձր են գնահատվել՝ իրենց բովանդակային հարստության, գիտական ճշգրտության առումով, այլ նաեւ ծառայել են՝ որպես հետագա՝ առավել խորացված եւ մանրամասնված ուսումնասիրությունների նյութ: Սակայն հայաստանյան գիտական շրջանակները, մեղմ ասած, լռություն են պահպանել, եւ պատճառը, կարծում եմ, գրքերի մասին տեղեկացվածության պակասն է: Այդ պակասը լրացնելու համար հեղինակն իր գրքերի օրինակները վերջերս ընծայեց գիտական-մշակութային մի շարք հաստատությունների, առաջատար գրադարանների, նաեւ մշակույթի գործիչների: Այդ հաստատությունների թվում են ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի ինստիտուտներից մի քանիսը, Մեսրոպ Մաշտոցի անվ հին ձեռագրերի գիտա-հետազոտական ինստիտուտ-թանգարանը՝ Մատենադարանը, Սարդարապատի Հայոց ազգագրության եւ ազատագրական պայքարի պատմության ազգային թանգարանը, Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի մատենադարանը, ՀՀ ազգային գրադարանը, Երեւանի Ավ Իսահակյանի անվ կենտրոնական գրադարանը եւ այլն: Բոլոր հաստատությունների տնօրենությունները, պատասխանատու անձինք երախտագիությամբ եւ բարձր գնահատանքով ընդունեցին ընծաները՝ հավաստիացնելով, որ Թոքաթի գրքերը կդառնան հետագա ուսումնասիրությունների նյութ եւ աղբյուր: Նաեւ «Վանի անհետացած աշխարհը» գիրքը նախագծային աշխատանքերի շրջանակում ներկայացվեց Վաղարշապատի Մաքսիմ Գորկու անվ 5 ավագ դպրոցում: Աշակերտության, ուսուցիչների, պատվավոր հյուրերի ներկայությամբ կայացած այդ ուսումնական միջոցառումը յուրատիպ շնորհանդես էր, եւ այդ առիթով ԱՄՆ-ից Հայաստան էր ժամանել հեղինակը՝ Հովսեփ Թոքաթը: Նրան կրթօջախի տնօրեն Գայանե Միչիկյան-Սաֆարյանը հանդիսավորապես հռչակեց՝ որպես «Դպրոցի բարեկամ», եւ Հ Թոքաթն այդ կոչումն ընդունեց նույն հուզմունքով, ոնց նախկինում ընդունել էր Սբ. Գրիգոր Լուսավորիչ, Ֆ. Նանսենի Հիմնադրամի Ոսկե եւ ՀՀ Մշակույթի նախարարության Ոսկե շքանշանները, որոնց մինչ այդ արժանացել էր իր հայրենանվեր եւ մարդասիրական գործունեության համար:
«Վանի անհետացած աշխարհը» աշխատության նախաբանում հեղինակը խոսում է թեմայի ընտրության իր դրդապատճառների մասին «Փոքր տարիքիս կ՛իմանայի պատմուածքներ Վանի մասին, որոնք ինծի կը թուային առասպելական հեքիաթներ՝ անկարեկիր իշխանութիուններ, անարդարութիւններ, ապստամբութիւններ, հերոսամարտեր, ինքնապաշտպանութիւններ: Ժամանակը չկարողացաւ մաշեցնել հետաքրքրութիւնս: Ինչո՞ւ Վանը: Վանեցի էի՞: Ոչ. այսպէս ըլլալով հանդերձ Վանը խոր տեղ գրաւած էր սրտիս ու մտքիս մէջ: Սկսայ փնտռել Վանը պատմութեան ծալքերուն մէջ»: Այս փնտրումներն էին, որ Թոքաթին ուղղորդեցին դեպի Վանի բնակավայրեր, եւ իր ուղեւորությունների արդյունքում նա հարուստ նյութ հավաքեց, որը համահավաք եւ համակարգված, վերլուծաբար շարադրեց ծավալուն գրքով:
Առաջին գլխում ներկայացված է Վանի համառոտ պատմությունը՝ սկսյալ անվանման վերծանության տարբերակներից, ծագումից մինչեւ այդ բնակավայրի՝ հնագույն ժամանակներից մինչեւ Հայոց մեծ եղեռնն ունեցած դերակատարությունը՝ առանձին կանգ առնելով Վանի եւ վանեցիների կրած կեղեքումների, դրանց պատճառների, հույսերի եւ հուսաբեկումների, ապրած անհանգստությունների, տուրքահավաքի անարդարությունների, պատմական իրադարձությունների հոլովույթում հայության, մասնավորապես վանեցիների բռնած դիրքի եւ դիմակայության պատմության վրա: «Հայերու շնորհիւ Վանի մէջ զարգացած էր արհեստներն ու առեւտուրը: Մինչեւ 20-րդ դարու սկիզբը Վանէն օտար երկիրներ կ՛արտածէին ոսկերչական իրեր, գինի եւ պահածոյ (Տարեխ) ձուկ: Վանի բնութեան գեղեցկութիւնն ալ լաւ տպաւորութիւն կը թողուր մարդոց վրայ: Բազմաթիւ ճանապարհորդներ՝ Հայ կամ օտարազգի, Վանը կ՛անուանէին «Աշխարհի դրախտը»: Չորս հազար տարուայ ժամանակահատուած մը մշտականօրէն ապրած իր հողերուն վրայ ի՞նչ էր Հայ ժողովուրդին անհանգստութեան պատճառները եւ ասոր յաջորդող տարիներուն պատահածը՝ ապստամբութի՞ւն, թէ՞ ինքնա պաշտպանութիւն էր: Հայերը ամէն առիթ օգտագործեցին կայսրութեան սահմաններէն ներս կեանքի, ունեցուածքի եւ պատուոյ ապահովութիւն հաստատելու համար: Պարզապէս իշխանութեան երաշխիքին կը կարօտէին»:
Վանի անկման մասին խոսելիս՝ հեղինակն այն ներկայացնում է ոչ միայն որպես տարածքի կորուստ, այլ նաեւ որպես մշակութային արժեքի, մարդկային հույսի, միասնական գոյության գաղափարի փլուզում: Այդուհանդերձ, Թոքաթը փայփայում է Վանի՝ «իր դիրքը վերահաստատելու» հույսը: Թոքաթի լեզուն հուզական է, զերծ վերամբարձ դատափետումներից, սակայն խոսքն ազդեցիկ է, դիրքորոշումը՝ հստակ: Սա ուղիղ դիմում է ընթերցողին՝ հիշեցնելու, որ կորուստների պատմությունը լոկ անցյալ չէ՛, այլ բաց վերք:
Առաջին գլխում խոսվում է հայ մարդու եւ հայրենի հողի փոխհարաբերության մասին, որը ներկայացվում է նուրբ-զգացմունքային եւ գեղարվեստական պատկերների միախառնմամբ: Հեղինակը խորհրդածում է, թե ինչ է նշանակում ապրել հողի վրա, աշխատել հողի հետ ու նրան զգալ ոչ թե որպես ֆիզիկական տարածք, այլ իբրեւ ինքնության, ժառանգության եւ գոյության աղբյուր: Հողը նկարագրվում է ոչ միայն որպես ապրուստի միջոց, այլ որպես կենդանի արարած, պատմություն կրող եւ փոխանցող մի էակ, որում խտացված են նախնիների սերը, պայքարը, հիշողությունը: Մարդու կերպարը տրված է՝ որպես հողի հավատավոր որդու: Պատգամն ակնհայտ է՝ հողից կտրվելն ինքնության կորստի առաջին քայլն է:
«Վանի աշխարհագրությունը» գլուխը զուտ տեղագրական ուսումնասիրություն չէ: Գիտական ճշգրտությամբ հեղինակը ներկայացնում է Վանի աշխարհագրական պատկերը՝ շարադրելով պատմությունը, նկարագրելով մշակույթն ու բնությունը, համակողմանիորեն տալով Վան քաղաքի կառուցվածքը՝ հատակագծի պատառիկներով, թաղամասերի դասավորությամբ, կորուսյալ քաղաքի կենդանի միջավայրով: Եկեղեցիները դիտարկվում են ոչ միայն կրոնական, այլ նաեւ մշակութային ու ազգապահպան նշանակությամբ: Գեղարվեստորեն են նկարագրված Վանա ծովը եւ նրա կղզիները՝ Լիմը, Կտուցը, Արտերը եւ Ախթամարը: Վանի աշխարհագրության նկարագիրն ընդգրկում է նաեւ նրա կենսաբազմազանությունն ու բնաբանական պատկերը: Ներկայացվում են լճերը, դրանց ափագծերը, էկոհամակարգերը, կենդանական եւ բուսական աշխարհը: Գլխի ուշագրավ հատվածներից է Վանի խաղողագործության ներկայացումը: Հեղինակը թվարկում է խաղողի 18 տեսակները, որոնք տարածված են եղել Վանում՝ յուրաքանչյուրն իր համով, բույրով եւ կիրառությամբ: Այդ տեսակներից շատերը ժամանակի ընթացքում մոռացության են մատնվել, իսկ որոշները՝ վերացել: Խաղողի այդ տեսակները դառնում են մշակութային կորստի խորհրդանիշներ:
«Վանի ժողովրդագրական վիճակը» գլուխը շարադրված է ակադեմիական բարեխղճությամբ՝ պատմական իրողությունների, քաղաքական հոսանքների եւ մշակութային փոխազդեցությունների համադրմամբ: Հեղինակը հիմնվում է ինչպես պատմական հիշատակությունների, այնպես էլ Պոլսո Պատրիարքարանի արխիվային տվյալների վրա՝ նշելով, որ անգամ 1915-ին՝ Մեծ եղեռնից առաջ, Վանի հայության թիվը կազմել է շուրջ 197 000: Այս տվյալը կարեւոր նշանակություն ունի, որը մերկացնում է փաստերի այն խեղաթյուրումները, որոնցով փորձ է արվում ժխտել հայության գերակայությունն այս հողերում:
«Վանի հայկական մշակույթը» գլուխը գրքի մարգարիտներից է: Այստեղ գիտականությունը միահյուսված է պոեզիային, հնագիտությունը՝ գեղագիտությանը, հիշողությունը՝ պահանջատիրությանը: Վանի մշակույթի ակունքների վերհանումը սկսվում է նեոլիթյան դարաշրջանից՝ երբ Վանը հանդես էր գալիս՝ որպես օբսիդիանի արդյունահանման ու մշակման կենտրոն: Երկաթի դարի մետաղագործության գծով տրված տեղեկատվությունը նույնքան տպավորիչ է: Գլխում կարեւոր տեղ ունի Վասպուրականի՝ որպես միջնադարյան գրչության կենտրոնի փառահեղ անցյալի ներկայացումը: Վանը եղել է նաեւ կրթության ու գիտության կենտրոն հեղինակը վկայակոչում է 30 վարժարանների գործունեությունը՝ 5104 աշակերտներով: Անդրադարձ կա նաեւ մեր նախնիների ապրելակերպի կարեւոր բաղադրիչներից մեկին՝ խոհանոցին: «Վանի բնակչության զբաղմունքն ու արհեստները» գլխում ներկայացվում է վանեցի հայի կերպարը՝ աշխատասեր, կազմակերպված, ստեղծարար: Փաստվում է, որ հայությունն էր քաղաքային տնտեսության հիմնական շարժիչ ուժը: Հենց միայն այն փաստը, որ Վանում գործել են շուրջ 500 հայ վաճառականներ, ինքնին խոսում է համայնքի կազմակերպվածության եւ տնտեսական ռազմավարության մասին:
«Վանի ոսկերչությունն ու արծաթագործությունը» գլուխն առանձնանում է նյութի խորագիտությամբ եւ աղբյուրագիտական հարստությամբ: Շարադրված է Վանի՝ որպես մշակութային եւ արհեստագործական խոշոր կենտրոնի պատմությունը: Հեղինակն ընդգծում է, որ Վանի արծաթագործությունը պատահական դրսեւորում չէ, ոչ էլ տեղայնական կենցաղային զբաղմունք, այլ մի ամբողջ դպրոց համահայկական մշակութային համակարգում: Վանի արծաթագործական արվեստը թելադրված էր դարերով ձեւավորված գեղագիտությամբ, որի հիմքում ընկած էր հստակ համակարգված դպրոցի ավանդույթն՝ իր ճանաչելի ոճով, տեխնիկական հնարքներով: Վանից տարեկան արտահանվում էր շուրջ 600. 000 արծաթե իր: Սա զուտ վիճակագրական ցուցանիշ չէ: Այս թվի հետեւում կանգնած են հսկայական արտադրական համակարգ, առեւտրային կայուն կապեր, մասնագիտական պատրաստվածություն եւ, ամենակարեւորը, շուկայի նկատմամբ ունեցած վստահություն: Հեղինակը ցուցադրում է նաեւ այն տեխնիկական բազմազանությունն ու մասնագիտական խորությունը, որով աչքի էին ընկնում վանեցի վարպետները: Նրանց հմտությունները, կիրառած տեխնոլոգիաները եւ եղանակները որոշ դեպքերում նորարարական էին:
«Վանեցի հայերի ընտանեկան կյանքը եւ ավանդությունները» գլխի շարադրանքն ընթերցողին տանում է դեպի մի աշխարհ, ուր ընտանիքն ամեն ինչի հիմքն էր, իսկ ավանդույթը՝ վարքի գերագույն օրենքը: Հեղինակը մանրամասն նկարագրերով վերակենդանացնում է վանեցի հայի ընտանեկան կյանքը: Ի դեպ, օտարազգիների հետ ամուսնությունը խստիվ մերժվում էր: Սա համարվում էր պատվի կորուստ, երբեմն՝ նույնիսկ ազգի դեմ ուղղված քայլ: Ամուսնությունն ազգապահպանության մեթոդ էր, եկեղեցու եւ համայնքի վերահսկողությունն այդ հարցում բերում էր կայունության, ներդաշնակության ու ինքնության ամրապնդման:
«Վանեցիների հավատալիքները» գլխում հեղինակն ապացույցներ է բերում, որ հայ ժողովրդի հոգեւոր կյանքը չի սահմանափակվել միայն դավանանքով, այլ իրենում պարունակել է բազմաշերտ հավատամքային համակարգ, որի արմատները ձգվում են դեպի անհիշելի ժամանակներ: Բազմաթիվ երեւույթներ՝ բնության ուժերը, լեռներն ու քարերը, արեւն ու կրակը, նախնիների ոգիները, շարունակել են ապրել ժողովրդի գիտակցության մեջ՝ որպես խորհրդանիշներ, սրբավայրեր: «Վան նահանգի (վիլայեթի) հայկական վանքերը» գլխում ներկայացվում է հայկական ճարտարապետության փառքը: Հեղինակը բծախնդիր ճշգրտությամբ հավաքել է Վանի նահանգում գործած եւ այժմ, ցավոք, կորուսյալ վանքերի վերաբերյալ նյութը՝ ճարտարապետական նկարագրությունից բացի ցույց տալով վանքերի՝ որպես ժողովրդի դիմադրության կենտրոնների դերը: Առանձին գլխով խոսվում է են նաեւ Վան վիլայեթի ասորական վանքերի մասին:
«Օսմանյան պետության վարչական կազմն Առաջին աշխարհամարտի նախօրյակին» գլխում Հովսեփ Թոքաթը ներկայացնում է վարչական համակարգի բարդ կառուցվածքը: Դա արված է պատմական փաստերի, արխիվային վկայությունների, համադրումների միջոցով:
Գիրքը շարադրված է լայն հանրության համար բավական մատչելի լեզվով՝ պատմական իրադարձությունների վերլուծական մոտեցմամբ, սեփական ուսումնասիրությունների մասին հետաքրքրական եւ կարեւոր տեղեկատվությամբ, տվյալներ` որոնք թանկարժեք մասունքների արժեք ունեն, քանի որ գնալով ավելի ու ավելի ենթակա են կորստյան ու անհետացման:
Հ Թոքաթի հավաքչության արդյունքը դժվար է կասկածի տակ առնել, նրա ուսումնասիրությունները հավաստի տեղեկատվություն են պարունակում, եւ Վանի, նրա արվեստի, արհեստների հայկականության ապացույցները հիմնավորապես ապացուցվում են այս գրքով: Շեշտենք, որ «Վանի անհետացած աշխարհը» աշխատությունը հասցեագրված է նաեւ օտարազգի ընթերցողին ու գիտական հանրությանը եւ լավագույն կռվան է հայ գիտնականների համար՝ հանդես գալու միջազգային հարթակներում եւ ընդդիմախոսելու նրանց, ովքեր կեղծում են պատմությունը:
ՀԱՍՄԻԿ ՍԱՐԳՍՅԱՆ
Leave a Reply