{"id":29283,"date":"2014-04-08T04:20:04","date_gmt":"2014-04-08T09:20:04","guid":{"rendered":"http:\/\/akunq.net\/tr\/?p=29283"},"modified":"2014-04-08T04:20:04","modified_gmt":"2014-04-08T09:20:04","slug":"dort-alinyazisi-muslumanlastirilmis-ermeniler-anlatiyor","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/2014\/04\/08\/dort-alinyazisi-muslumanlastirilmis-ermeniler-anlatiyor\/","title":{"rendered":"D\u00f6rt Al\u0131nyaz\u0131s\u0131. M\u00fcsl\u00fcmanla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f Ermeniler Anlat\u0131yor"},"content":{"rendered":"

\"Murad<\/a><\/b><\/p>\n

\u00dcmit Kurt<\/b><\/p>\n

Murad U\u00e7aner<\/strong><\/p>\n

Makale, 2-4 Kas\u0131m 2013 tarihlerinde Hrant Dink Vakf\u0131 taraf\u0131ndan \u0130stanbul\u2019da d\u00fczenlenen \u201cM\u00fcsl\u00fcmanla\u015f(t\u0131r\u0131l)m\u0131\u015f Ermeniler Konferans\u0131\u201dna sunulan bir bildiri olup, vak\u0131f taraf\u0131ndan kitapla\u015facakt\u0131r. <\/i><\/b>
\n<\/b>\u201cBesni\u2019de d\u00f6rt-be\u015f tane atl\u0131 geldi, ondan sonra sabaha kar\u015f\u0131 ne olduysa oldu…\u201d\u00a0 [Mustafa]
\n\u201cBen, Hay oldu\u011fumu sonradan \u00f6\u011frendim. Huy\u2019un ve Hay\u2019\u0131n ne oldu\u011funu \u00e7ok ge\u00e7 \u00f6\u011frendim…\u201d [Mehmet Ali]
\n\u201cben gavur, sen M\u00fcsl\u00fcman senin i\u015fin daha zor \u00e7\u00fcnk\u00fc senin ad\u0131n D\u00f6nme!\u201d [Ali]
\n1915 y\u0131llar\u0131nda Ad\u0131yaman\u2019da 700 Ermeni ve 100 S\u00fcryani aile ya\u015f\u0131yordu. Buran\u0131n zanaatkarlar\u0131yd\u0131lar. T\u00fcrkler, S\u00fcryaniler, Ermeniler, Aleviler hepsi bir arada ya\u015f\u0131yorlard\u0131. T\u00fcrklerin bu b\u00f6lgeye geli\u015fi \u00e7ok sonraya dayanmakta. Buradaki 1600 senelik Ermeni mezarl\u0131\u011f\u0131 bir anlamda buna \u015fahittir. Bu mezarl\u0131kta sadece Ermeniler de\u011fil, S\u00fcryaniler de yatar. Sevin\u00e7lerini ve h\u00fcz\u00fcnlerini birlikte payla\u015fan d\u00fcnyada ba\u015fka bir halk yoktur Ad\u0131yaman\u2019daki Ermeni ve S\u00fcryaniler kadar. Bir d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn; birlikte ya\u015fad\u0131lar ve ayn\u0131 mezarl\u0131kta g\u00f6m\u00fcld\u00fcler. Yak\u0131n ge\u00e7mi\u015fte\u00a0 ya\u015fad\u0131klar\u0131 ortak ac\u0131 bu yak\u0131nl\u0131klar\u0131n\u0131 daha da peki\u015ftirdi hi\u00e7 \u015f\u00fcphesiz. Ad\u0131yaman\u2019daki S\u00fcryaniler ve Ermeniler birlikte evlenirlerdi ve iki taraf Ermenice konu\u015furdu. Bir \u00e7ok S\u00fcryani\u2019nin ismi de Ermeni ismiydi.
\nBizim anlataca\u011f\u0131m\u0131z hikaye de o y\u0131llarda Ad\u0131yaman sanca\u011f\u0131na ba\u011fl\u0131 olan Besni kazas\u0131nda ge\u00e7iyor. \u015eu anda Besni, Ad\u0131yaman \u0130linin bat\u0131 kesiminde yer almaktad\u0131r. Kuzeyinde G\u00f6lbasi il\u00e7esi, G\u00fcneyinde Tut il\u00e7esi Araban ve Halfeti il\u00e7eleri bulunmaktad\u0131r.Y\u00f6re halki Besni ismini \u201cBethesna\u201d olarak telaffuz etmektedir. Bu isim ise S\u00fcryanice\u2019den gelmektedir. ( g\u00fczel yer anlam\u0131)
\n1915 y\u0131l\u0131 \u00f6ncesinde Ermeni Patrikhanesi rakamlar\u0131na g\u00f6re Besni\u2019de 8 Merkeze da\u011f\u0131lm\u0131\u015f \u015fekilde 4.550 Ermeni ya\u015f\u0131yordu. Bu merkezler Kesun, Surfaz, \u015eamboyad,Tut, Pelvere,Raban, Avase ve Ho\u00e7ga\u015fi gibi yerlerdi.1915\u2019de Kaza\u2019da ya\u015fayan Ermeniler 400 civar\u0131nda ev ile 128 ma\u011fazay\u0131 terk etmek zorunda kalarak tehcire g\u00f6nderilmi\u015flerdi.Kaza\u2019da Ermenilere ait 3 Kilise ile 1 Manast\u0131r bulunuyordu.4 okulun bulundugu Besni\u2019de bu okullara devam eden \u00f6\u011frenci say\u0131s\u0131 320\u2019ydi.
\n1915\u2019deki soyk\u0131r\u0131m\u0131ndan kurtulanlar civar k\u00f6ylerde ya\u015fayan Alevilerin evlerinde saklanarak kurtulmu\u015flard\u0131. \u00c7ok ac\u0131 ya\u015fam\u0131\u015flard\u0131. Bir k\u0131sm\u0131n\u0131n anne babalar\u0131 kendilerini emanet olarak b\u0131rakm\u0131\u015flard\u0131. Ne var ki, daha sonra emanetlerini almak i\u00e7in hi\u00e7 d\u00f6nmediler, d\u00f6nemediler. Aradan seneler ge\u00e7tikten sonra bunlar\u0131n bir k\u0131sm\u0131, civar k\u00f6ylerden Ad\u0131yaman \u015fehir merkezine geri d\u00f6nd\u00fc.
\nBuralarda Kahta, Nar\u0131nca, Ulbis, Kafardis, Gerger, Venk, Haspiyas ve daha bir \u00e7ok k\u00f6y vard\u0131. Bu k\u00f6ylerde ya\u015fayan bir \u00e7ok \u201cm\u00fcsl\u00fcman\u201dAd\u0131yaman\u2019daki kiliseye giderdi. Bunlar\u0131n aras\u0131nda d\u00fcn gibi mesela Ali, Mehmet, Mustafa, Osman ve daha bir \u00e7ok ki\u015fi vard\u0131. Bu ki\u015filer oradaki kilisenin papaz\u0131na gidip ac\u0131l\u0131 an\u0131lar\u0131n\u0131 anlat\u0131rlard\u0131. Bunlar\u0131n hepsi asl\u0131nda Ermeni idi. Hepsi H\u0131ristiyan idi. Evet, g\u00fcnd\u00fcz m\u00fcsl\u00fcman, gece ise H\u0131ristiyand\u0131lar.
\nBesni\u2019de yakla\u015f\u0131k 1800 kad\u0131n ve \u00e7ocuk ve \u00e7ok az erkekten olu\u015fan b\u00fct\u00fcn halk 28 Temmuz 1915\u2019te Ad\u0131yaman ve Besni i\u00e7in al\u0131nan tehcir karar\u0131 ile s\u00fcr\u00fcld\u00fc; s\u00f6zde Urfa\u2019ya nakledileceklerdi. F\u0131rat nehrine akan G\u00f6ksu nehrinde soyunmak zorunda kal\u0131p, topluca \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcp nehre at\u0131ld\u0131lar. Son g\u00fcnlerde F\u0131rat nehrinin \u00fczerinde bir g\u00fcn takriben 170 adet ceset g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f, di\u011fer g\u00fcnlerde 50 ila 60 ceset. Nehrin kenar\u0131nda kalan cesetleri k\u00f6pekler, nehrin ortas\u0131nda kum adac\u0131klar\u0131nda tak\u0131l\u0131p kalan cesetleri de akbabalar yemi\u015fti. Yenilerde a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak kad\u0131n ve \u00e7ocuk cesetleri g\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu.
\n\u00a0 Biz bug\u00fcn Besni\u2019de 1915 soyk\u0131r\u0131m\u0131 sonras\u0131 ailelerinin kaybederek yetim kalan 35-36 civar\u0131ndaki \u00e7ocuklar\u0131n hikayesini, nas\u0131l yetim kald\u0131klar\u0131n\u0131 anlatmaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131z. Bunu yaparken s\u00f6zl\u00fc tarihe ba\u015fvuraca\u011f\u0131z ve temel referans olarak onu alaca\u011f\u0131z. Sunumumuz toplamda d\u00f6rt ki\u015fiyle yap\u0131lm\u0131\u015f s\u00f6yle\u015filerden olu\u015fmakta. Bu d\u00f6rt ki\u015fi de Besnili ve Besni\u2019de soyk\u0131r\u0131mda yetim kalm\u0131\u015f \u00e7ocuklar\u0131n torunlar\u0131. Yani \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc nesil ihtida etmi\u015f M\u00fcsl\u00fcman Ermenilerden s\u00f6z ediyoruz.\u00a0 Bu ki\u015filer \u015fu anda 50\u2019li ve 60\u2019l\u0131 ya\u015flardalar. Dedelerinden ve babalar\u0131ndan kalma bak\u0131rc\u0131l\u0131k, dericilik, kuyumculuk ve p\u0131rlanta m\u0131hlamac\u0131l\u0131k gibi zanaatlarla me\u015fgul olmaktalar. G\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz ki\u015filerden d\u00f6rd\u00fc Gaziantep\u2019te ya\u015famakta di\u011feri ise \u015fu anda H\u0131ristiyanl\u0131\u011fa ge\u00e7erek vaftiz olmu\u015f ve Besni\u2019de ikamet etmekte. G\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz bu ki\u015filer, kendi nineleri ve dedelerinden, anne ve babalar\u0131ndan \u00f6\u011frenmi\u015f olduklar\u0131 hikayeyi bizimle payla\u015ft\u0131lar.
\nS\u00f6yle\u015filerin i\u00e7eri\u011fine ge\u00e7meden \u00f6nce birka\u00e7 not d\u00fc\u015fmekte fayda var. Birincisi, 1915 Ermeni tehciri ve soyk\u0131r\u0131m\u0131 s\u0131ras\u0131nda ailelerini kaybederek yetim kalan ve daha sonra \u00e7e\u015fitli aileler ve ki\u015filer taraf\u0131ndan evlatl\u0131k al\u0131narak M\u00fcsl\u00fcmanla\u015ft\u0131r\u0131lan yetimlerin say\u0131s\u0131 35-36 civar\u0131nda. \u0130kincisi, bu yetimlerin tamam\u0131 Besni\u2019den gelmiyor. Besni\u2019de aileleri tehcirden bir daha geri d\u00f6nemeyip yetim kalan \u00e7ocuklar\u0131n yan\u0131nda, Zeytun, Mara\u015f, Malatya, Sivas, Bayburt ve di\u011fer \u00e7evre vilayetlerden\/kazalardan Besni\u2019ye muhtelif yollarla getirilen yetimler de var.
\nBu yetimlerle birlikte 35-36 civar\u0131nda bir say\u0131ya ula\u015f\u0131yoruz. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc ve en \u00f6nemli nokta, g\u00f6r\u00fc\u015fme yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z ki\u015filer de dahil olmak \u00fczere s\u00f6z konusu yetimlerin neredeyse tamam\u0131n\u0131n birbiriyle akraba olmas\u0131. Zira, bu yetimlerin b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu kendi aralar\u0131nda evlendirilmi\u015f. Tabi kendilerini evlatl\u0131k edinen baz\u0131 M\u00fcsl\u00fcman ailelerin akraba ve \u00e7ocuklar\u0131yla evlendirilenler de mevcut. Bu minvalde, asl\u0131nda g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz d\u00f6rt ki\u015fi de birbiriyle yak\u0131n akraba. Bu akrabal\u0131\u011f\u0131n k\u00f6keni pek tabi nineleri ve dedelerinin akraba olmas\u0131ndan ne\u015fet ediyor.
\nG\u00f6r\u00fc\u015fme yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z ki\u015filerin isimleri s\u0131ras\u0131yla: Ali, Mustafa, Ertan ve Mehmet Ali. Bu d\u00f6rt ki\u015fi de birbiriyle akraba. Ancak kan ba\u011f\u0131 nine ve dedelerin \u00fczerinden kuruluyor. Zira \u00f6ncesi ne yaz\u0131k ki yok. (\u0130brahim usta unutulmu\u015f)<\/p>\n

Ali\u2019nin Hikayesi:<\/b> \u201cBiz a\u011flad\u0131k \u00e7ok a\u011flad\u0131k anam\u0131n arkas\u0131nda’ derdi rahmetli…\u201d<\/b>
\nAli, 1966 Besni do\u011fumlu. Hem baba hem anne taraf\u0131ndan ihtida etmi\u015f bir Ermeni. Babaannesi Bayburt’un Kasantra k\u00f6y\u00fcnden. Babaannesi\u2019nin babas\u0131 tehcir zaman\u0131 samanl\u0131kta saklan\u0131yor. Ancak askerler kendisini orada buluyor ve al\u0131p gidiyor, bir daha da kendisinden haber al\u0131nam\u0131yor. Sonras\u0131nda, babaannesi ve ailesini Malatya\u2019ya do\u011fru s\u00fcr\u00fcyorlar. Babaannesi\u2019nin anlatt\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re tehcir s\u0131ras\u0131nda 7 ya\u015f\u0131ndaym\u0131\u015f, karde\u015filerinin biri 3 di\u011feri 2 ya\u015f\u0131ndaym\u0131\u015f. Yine babaannenin anlat\u0131ma g\u00f6re Malatya\u2019ya do\u011fru s\u00fcrg\u00fcn edildikleri s\u0131rada askerler kendisi ve karde\u015flerini bir kamyonun \u00fczerinde b\u0131rak\u0131yorlar annelerini ise bir k\u00f6pr\u00fcn\u00fcn \u00fczerinden al\u0131p g\u00f6t\u00fcr\u00fcyorlar. \u201c\u2018Biz a\u011flad\u0131k \u00e7ok a\u011flad\u0131k anam\u0131n arkas\u0131nda’ derdi rahmetli…\u201d diyor Ali.
\nAnnelerini bu \u015fekilde kaybettikten sonra kendisini ve karde\u015flerini Malatya\u2019daki bir yetimhaneye g\u00f6t\u00fcr\u00fcyorlar. K\u00f6yl\u00fcler buradan be\u011fendi\u011fi \u00e7ocuklar\u0131 al\u0131p g\u00f6t\u00fcr\u00fcrlermi\u015f; evlerinde i\u015f yapt\u0131rmak ve\/veya tarlada \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rmak gibi i\u015fler i\u00e7in bu \u00e7ocuklar\u0131 al\u0131rlarm\u0131\u015f. Babaannesini de bir k\u00f6yl\u00fc alm\u0131\u015f bu yetimhaneden. K\u00f6yl\u00fcn\u00fcn \u00e7ocuklar\u0131 ile karde\u015f gibi b\u00fcy\u00fcm\u00fc\u015f hatta \u00f6yleki babaannesi kendisini yan\u0131na alan k\u00f6yl\u00fcn\u00fcn \u00e7ocuklar\u0131 kendisini karde\u015fleri gibi g\u00f6rm\u00fc\u015fler ve \u00e7ok sonralar\u0131 \u2018karde\u015fimiz\u2019 diyerek ziyaretine de gelirlermi\u015f. Babaanneyi alan k\u00f6yl\u00fc Besni\u2019nin bir k\u00f6y\u00fcnden. Kendisini Malatya\u2019daki bu yetimhaneden al\u0131p Besni\u2019ye k\u00f6y\u00fcne g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015f.
\nAli\u2019nin babaannesi yakla\u015f\u0131k 2 y\u0131l o k\u00f6yl\u00fcn\u00fcn yan\u0131nda kalm\u0131\u015f. Daha sonra Besni\u2019deki zengin beylerden Albayraklar ailesi babanneyi yan\u0131na alm\u0131\u015f ve kendi evine getirmi\u015f. K\u00f6yl\u00fcye belirli bir bedel \u00f6demi\u015f mi \u00f6dememi\u015f mi o bilinmiyor. O zamanlar Albayraklar\u2019\u0131n babaannesi ya\u015f\u0131nda bir de k\u0131z\u0131 varm\u0131\u015f ve ikisini birlikte b\u00fcy\u00fctm\u00fc\u015f. Kendi k\u0131z\u0131 gibi yeti\u015ftirmi\u015f, b\u00fcy\u00fctm\u00fc\u015f ve Ali\u2019nin dedesiyle evlendirmi\u015f. T\u0131pk\u0131 dedesinde oldu\u011fu gibi Ali\u2019nin babaannesinin sol bile\u011finin i\u00e7inde babas\u0131n\u0131n ve kendi isminin (do\u011fum y\u0131l\u0131n\u0131n) yaz\u0131l\u0131 oldu\u011fu d\u00f6vmeler varm\u0131\u015f.
\nAli\u2019nin Dedesi: \u201c’benim babam erken \u00f6ld\u00fc. Benim babam\u0131n mezar\u0131 burada, senin baban\u0131n nerede?\u2019’:
\nAli\u2019nin dedesi de 1900 do\u011fumlu bir Ermeni yetimi. \u0130htida ettikten sonraki ad\u0131 ise Ahmet nam-\u0131 di\u011fer \u00c7ulduz Ahmet. \u00c7ulduz Ahmet\u2019in 3 tane k\u0131z karde\u015fi varm\u0131\u015f. En k\u00fc\u00e7\u00fck k\u0131z karde\u015f 1914 do\u011fumlu zira Besni\u2019deki mezar ta\u015f\u0131nda do\u011fum tarihi olarak 1914 yaz\u0131yor. \u0130htida ettikten sonraki ismi ise Ay\u015fe imi\u015f. \u00c7ulduz Ahmet\u2019in en k\u00fc\u00e7\u00fck karde\u015fi olan Ay\u015fe ise g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz bir di\u011fer ki\u015fi Mustafa\u2019n\u0131n anneannesi [Sarkis\u2019in kar\u0131s\u0131. Sarkis ise Mustafa\u2019n\u0131n b\u00fcy\u00fck dedesi yani dedesinin babas\u0131. Mustafa\u2019nin hikayesini aktar\u0131rken bu rab\u0131taya ayr\u0131ca de\u011finece\u011fiz].
\n\u00c7ulduz Ahmet tehcir s\u0131ras\u0131nda 15 ya\u015f\u0131ndaym\u0131\u015f. 1927\u2019de evlenmi\u015f ve sonra askere gitmi\u015f. Ali\u2019nin babas\u0131 ise 1932 do\u011fumlu ve \u00e7ok erken ya\u015fta vefat etmi\u015f. Ali \u201crahmetli amcama (dedeme) bir \u015fey sordu\u011fumda g\u00f6zleri dolard\u0131. Ben derdim Amca (dede) ‘benim babam erken \u00f6ld\u00fc. Benim babam\u0131n mezar\u0131 burada, senin baban\u0131n nerede?\u2019 diye sordu\u011fumda g\u00f6zleri dolard\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc bilmiyor mezar\u0131n\u0131n nerede oldu\u011funu\u201d s\u00f6yl\u00fcyor Amcas\u0131 (dedesi) ile ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 bir an\u0131y\u0131 anlat\u0131rken.
\nAli\u2019nin Babaannesi\u2019nin erkek karde\u015fi, day\u0131s\u0131n\u0131n \u00e7ocuklar\u0131 bildi\u011fi kadar\u0131yla Californiya\u2019da ya\u015f\u0131yorlar. \u0130stanbul\u2019da bir s\u00fcre ya\u015fad\u0131ktan sonra oraya ta\u015f\u0131nm\u0131\u015flar. Ali\u2019nin Fransa\u2019da da akrabalar\u0131 var. Onlarla ilgili b\u00fct\u00fcn bilgilerin amcas\u0131nda mevcut oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor zira Ali, 6-7 Eyl\u00fcl olaylar\u0131nda te\u011fmen olan amcas\u0131n\u0131n s\u00f6z konusu akrabalar\u0131n\u0131n izini s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ve Beyo\u011flu\u2019nda ya\u015fad\u0131klar\u0131 evi tesbit etti\u011fini ifade ediyor. Amcas\u0131 (askeri \u00fcniformas\u0131yla) eve kadar gidiyor, kap\u0131y\u0131 \u00e7al\u0131yor ancak kimse a\u00e7m\u0131yor zira 6-7 Eyl\u00fcl\u2019de ya\u015fanan olaylardan duyulan korku nedeniyle.
\nAli\u2019nin b\u00fcy\u00fck dedesi yani \u00c7ulduz Ahmet\u2019in babas\u0131 b\u00fcy\u00fck \u00c7ulduz \u00e7ok iyi bak\u0131rc\u0131ym\u0131\u015f. Bir alt\u0131na kahve cezvesi yaparm\u0131\u015f.Ali\u2019nin anne taraf\u0131 da Besnili, Annonlar\u2019dan. Annonlar, o d\u00f6nem Besni\u2019nin en b\u00fcy\u00fck \u015farap imalat\u00e7\u0131s\u0131ym\u0131\u015f ve Besni\u2019nin iyi zenginlerinden biriymi\u015f. Annon\u2019un iki o\u011flu ve bir k\u0131z\u0131 var. K\u0131z en b\u00fcy\u00fck olan\u0131. Annon\u2019u 1915’te askerler al\u0131p g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015fler. Hemen pe\u015finden kocas\u0131n\u0131n ak\u0131betini \u00f6\u011frenmek i\u00e7in Ali\u2019nin annesinin anneannesi olan kar\u0131s\u0131 gitmi\u015f. O zaman Ali\u2019nin annesinin anneannesi 28 ya\u015f\u0131ndaym\u0131\u015f. Kocas\u0131n\u0131n pe\u015finden giderken bir y\u00fczba\u015f\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131na \u00e7\u0131km\u0131\u015fve kendisine \u2018kad\u0131n kocan\u0131 bo\u015funa arama, \u00e7ek evine git\u2019 demi\u015f. Gerisin geri d\u00f6nerken askerlerin 18 ya\u015f\u0131nda bir genci g\u00f6t\u00fcrd\u00fcklerini g\u00f6rm\u00fc\u015f. Bu gen\u00e7 te Besni’\u2019denn Bogoslar\u2019danm\u0131\u015f. Ali \u2018biz kendisine Boghos Mustafa derdik\u2019diyor. Kad\u0131n, askerlere \u2018bunu bana sat\u0131n!\u2019 demi\u015f ve Ali\u2019nin anlatt\u0131klar\u0131na g\u00f6re 7-8 teneke dolusu alt\u0131n vererek bu genci kurtarm\u0131\u015f. (bu kadar alt\u0131n\u0131 var ama subaya hepsini vermiyor, bir miktar alt\u0131 veriyor; evlendi\u011fi T\u00fcrk kocas\u0131 \u00f6mr\u00fc boyunca bu\u00a0 7-8 teneke alt\u0131n\u0131 harcayarak \u00e7al\u0131\u015fmadan ya\u015f\u0131yor.)
\nAli, daha sonra ad\u0131 Boghos Mustafa olan bu gencin Besni\u2019ye geri d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ve orada evlenerek aile kurdu\u011funu belirtiyor. Hatta \u015fu anda Boghoslar Ali ve ailesini her g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcnde \u2018sizin anneanneniz olmasayd\u0131 biz hayatta kalamaycakt\u0131k\u2019 diyorlarm\u0131\u015f. Ali Bey, Boghoslarla da akraba olduklar\u0131n\u0131, Boghos Mustafa\u2019n\u0131n torunlar\u0131yla akraba olduklar\u0131n\u0131, k\u0131z al\u0131p k\u0131z verdiklerini belirtiyor.En ba\u015fta da dikkat \u00e7ekti\u011fimiz \u00fczere yetimler aras\u0131ndaki akrabal\u0131k ve kan ba\u011f\u0131 bu \u015fekilde olu\u015fuyor. \u015eu anda Besni\u2019de hala Boghos o\u011flu, Dikranlar diye bilinen ancak ihtida eden Ermeni aileler oldu\u011funu ifade ediyor Ali. Dolay\u0131s\u0131yla yerel M\u00fcsl\u00fcman halk, bu yetimlere ili\u015fkin hikayeye vak\u0131f.
\nHikayemize geri d\u00f6nersek Boghos Mustafa\u2019y\u0131 kurtaran Ali\u2019nin annesinin anneannesi,\u00a0 Ali\u2019nin T\u00fcrkmen olan dedesi [annesinin babas\u0131] ile evlenmi\u015f. Boghos Mustafa\u2019y\u0131 ald\u0131\u011f\u0131 y\u00fczba\u015f\u0131 kendisine \u2018kad\u0131n burada bir adam var askerden yeni gelmi\u015f. Bu size sahip \u00e7\u0131kar’ diyor. O zaman Ali\u2019nin dedesi 40 ya\u015f\u0131ndaym\u0131\u015f ve askerden de yeni d\u00f6nm\u00fc\u015f. Kocas\u0131n\u0131 \u00e7ok sevdi\u011fi i\u00e7in kad\u0131n Ali\u2019nin dedesiyle evlenmek istemiyor. Bu s\u0131rada Ali\u2019nin anneannesi de 9 ya\u015f\u0131nda. 9 ya\u015f\u0131nda olan bu k\u0131z\u0131n annesi de yukar\u0131da belirtti\u011fimiz gibi 28\u2019inde.
\nAli\u2019nin annesinin anneannesi mal\u0131na ve m\u00fclk\u00fcne sahip \u00e7\u0131kmas\u0131 i\u00e7in Ali\u2019nin dedesi ile 9 ya\u015f\u0131ndaki k\u0131z\u0131n\u0131 evlendiriyor. Ancak k\u0131z \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck oldu\u011fundan kar\u0131-koca olmuyorlar. Bunun \u00fczerine Ali\u2019nin annesinin anneannesi, Ali\u2019nin dedesini M\u00fcsl\u00fcman bir kad\u0131nla evlendiriyor. Bu kad\u0131ndan dedenin iki erkek \u00e7ocu\u011fu oluyor. Bu \u00e7ocuklar\u0131n ise anneleri \u00f6l\u00fcnce dedesi 11 ya\u015f\u0131na gelen anneannesi ile ger\u00e7ekten evleniyor. Ve bu iki \u00e7ocu\u011fu ki Ali\u2019nin day\u0131lar\u0131 oluyor bu \u00e7ocuklar anne annesi emziriyor, o b\u00fcy\u00fct\u00fcp, yeti\u015ftiriyor.
\nAli, babas\u0131n\u0131n \u2018safkan Ermeni\u2019 oldu\u011funu ifade ediyor. Zira, Ali\u2019nin babas\u0131n\u0131n annnesi de babas\u0131 da Ermeni. Annesinin annesi ise Ermeni babas\u0131 ise yukar\u0131da aktard\u0131\u011f\u0131m\u0131z gibi T\u00fcrkmen bir M\u00fcsl\u00fcman.
\nPeki bu kimli\u011fi saklamaktaki kayg\u0131 neden?\u201cbizler k\u00f6t\u00fcl\u00fck yapmad\u0131k. \u00c7i\u011f yemedik ki karn\u0131m\u0131z a\u011fr\u0131s\u0131n\u201d
\nBu soruya Ali\u2019nin yan\u0131t\u0131 son derece net:
\n\u201c\u015eimdi korku var. Ben \u00e7ocuktum Besni’de oyun oynard\u0131m \u00e7ocuklarla, kavga ederdik bir k\u0131sm\u0131yla. Anneleri \u00e7\u0131kard\u0131 i\u015fte bana ‘Gavur’un pi\u00e7leri’ diyordu..Biz de anlam\u0131yorduk \u00e7\u00fcnk\u00fc bir \u015fey bilmiyorduk bize anlatmam\u0131\u015flard\u0131. Tabi sindirilmi\u015fler..hislerini gizlemi\u015fler. ‘Aman \u00e7ocu\u011fumuza bir \u015fey olmas\u0131n’. Bu insanlar\u0131n anas\u0131n\u0131, babas\u0131n\u0131 g\u00f6zlerinin \u00f6n\u00fcnde g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015fler, kendi \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 ya\u00a0 da kendilerini de g\u00f6t\u00fcrmesinler diye bir korku vard\u0131 \u00e7\u00fcnk\u00fc.\u201d
\nAli\u2019nin ve a\u015fa\u011f\u0131da di\u011fer g\u00f6r\u00fc\u015fmecilerimiz de aktaraca\u011f\u0131 gibi \u2018d\u00f6nme\u2019 ve\/veya \u2018gavur\u2019 olmak bu insanlara, bu insanlar\u0131n \u00e7ocuklar\u0131na ve torunlar\u0131na adeta nesilden nesile ge\u00e7erek yap\u0131\u015ft\u0131r\u0131lan bir yafta olmaktan \u00e7\u0131kmam\u0131\u015f. Ali\u2019nin a\u015fa\u011f\u0131daki s\u00f6zleri asl\u0131nda bu durumu olduk\u00e7a iyi \u00f6zetliyor:
\n\u201c1971’de be\u015f ya\u015f\u0131nda bir \u00e7ocu\u011fum. Mahallede oynuyorum.. 40 sene ge\u00e7mi\u015f hala bu mesele konu\u015fuluyor.. hala ‘Gavur’ damgas\u0131 yemeye devam ediyoruz.\u201d\u00a0
\nAli tam anlam\u0131yla 1992\u2019de \u201ckendi \u00f6z\u00fcme ve kimli\u011fime, Ermenili\u011fime d\u00f6nd\u00fcm…hi\u00e7bir zaman hi\u00e7bir yerde Ermeni kimli\u011fimi gizlemedim. \u00c7\u00fcnk\u00fc bizler k\u00f6t\u00fcl\u00fck yapmad\u0131k. \u00c7i\u011f yemedik ki karn\u0131m\u0131z a\u011fr\u0131s\u0131n. Onun i\u00e7in rahat\u0131m ve her yerde de Ermeni oldu\u011fumu s\u00f6ylemekten \u00e7ekinmem\u201d diyerek \u00fcst\u00fcne basa basa Ermeni kimli\u011finin onun i\u00e7in ne derece hayati oldu\u011funa i\u015faret ediyor.
\nAli\u2019ye g\u00f6re T\u00fcrkiye toplumunun \u00e7o\u011funlu\u011fu Ermenilere yap\u0131lan zulm\u00fc ve haks\u0131zl\u0131\u011f\u0131 biliyor ve bunu kabul ediyor. Ancak bunun kamusal alanda tan\u0131nmas\u0131 hususundaki cari problemlere de vurgu yapmadan ge\u00e7emiyor. Ali i\u00e7in Ermeni olmak m\u00fcstakil bir millete mensup olman\u0131n ta kendisi. Ermenlik\u2019in bir din olmad\u0131\u011f\u0131 kanaatinde. Bu nedenle ona g\u00f6re Ermeni dilinin mutlaka korunmas\u0131 ve di\u011fer nesillere \u00f6\u011fretilmesi elzem. Bu anlamda topluma kendilerini iyi anlatmalar\u0131 gerekti\u011fine ba\u015f\u0131ndan ge\u00e7en \u015fu anektodu anlatarak vurgu yap\u0131yor:
\n\u201cGe\u00e7en \u00fcniversite bitirmi\u015f biriyle konu\u015fuyoruz. Adama Ermeni oldu\u011fumu s\u00f6yledi\u011fimde bana \u2018siz neye inan\u0131yorsunuz?\u2019 diye sordu bana. \u015eimdi buna ne cevap veririsin. Dedim \u2018ulan sen neye inan\u0131ryorsan ben de ona yani Tanr\u0131\u2019ya inan\u0131yorum\u2019. Yani, Ermenili\u011fi dini inan\u00e7 gibi g\u00f6r\u00fcyorlar. Ger\u00e7i i\u015fimiz \u00e7ok zor zira ben kendi akrabalar\u0131mla bile konu\u015ftu\u011fumda tepki \u00e7ekiyorum..\u201d
\nAli \u0131srarla Ermenili\u011fin etnik bir kimlik olarak belirlenmesinin daha do\u011fru oldu\u011funa dikkat \u00e7ekiyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc ona g\u00f6re:
\n\u201chi\u00e7 kimsenin inanc\u0131na m\u00fcdahalede bulunamazs\u0131n…insan inanc\u0131n\u0131 kendisi ya\u015far…Bana g\u00f6re bir milleti olu\u015ftururken dil daha \u00f6nemli bir unsur…Bu nedenle mutlaka ve mutlaka Ermenicenin ya\u015fat\u0131lmas\u0131, \u00f6\u011frenilmesi ve yayg\u0131nla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 gerekiyor. Vak\u0131flar dil kurslar\u0131 a\u00e7mal\u0131…okul a\u00e7mal\u0131… Ermenice e\u011fitim vermeliler…\u201d
\nAli\u2019nin \u00f6nemli tespitlerinden biri de M\u00fcsl\u00fcman olmu\u015f Ermenilerle ilgili. M\u00fcsl\u00fcman olmu\u015f veya sonradan b\u0131rakm\u0131\u015f bir Ermeniyi en ba\u015fta Ermenilerin kabul etmedi\u011finden dem vuran Ali, bu insanlar\u0131n tam bir arafta oldu\u011funu belirtiyor:
\n\u201c\u015eimdi M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n i\u00e7ine giriyorsun \u2018gavur\u2019 diyorlar, Ermenilerin i\u00e7ine giriyorsun \u2018k\u0131l\u0131\u00e7art\u0131\u011f\u0131–dacik\u2014\u2018 diyorlar. \u015eimdi bu insanlar ne yaps\u0131n? \u015eimdi gidiyorsun cemaatin i\u00e7ine ne kadar ibadet edersen et onlarla birlikte adamlar yine de arkadan ‘gavuro\u011flu gavur’ diyor. Bari adamlar\u0131 do\u011fru d\u00fczg\u00fcn asimile etseydin. M\u00fcsl\u00fcman yapm\u0131\u015fs\u0131n niye Ermeni yaz\u0131d\u0131r\u0131yorsun kimliklerine…bari kimliklerine bunu yazmasayd\u0131n. Adamlar\u0131 ayr\u0131\u015ft\u0131rmasayd\u0131n bu \u015fekilde unutulur giderdi belki.\u201d
\nAli, M\u00fcsl\u00fcman olan Ermenilerin b\u00fcsb\u00fct\u00fcn dindar olmalar\u0131n\u0131n sebebini kendilerini ya\u015fad\u0131klar\u0131 topluma kabul ettirmek saikine ba\u011fl\u0131yor. Asl\u0131nda Ali\u2019nin anlatt\u0131klar\u0131 ihtida etmi\u015f Ermeni ailelerden gelen ikinci ve \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc nesil Ermenilerin T\u00fcrkiye\u2019de ya\u015fad\u0131klar\u0131 zorluklar\u0131 ve hayatlar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmek i\u00e7in geli\u015ftirmek zorunda kald\u0131klar\u0131 \u2018ya\u015fam stratejileri\u2019nin bu insanlar \u00fczerinde yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 tahribat\u0131 \u00e7arp\u0131c\u0131 bir bi\u00e7imde g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne seriyor. Ali, burada i\u011fneyi ba\u015fkas\u0131na bat\u0131r\u0131rken \u00e7uvald\u0131z\u0131 da ihmal etmiyor. Bunun en canl\u0131 \u00f6rne\u011fini yine kendi ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 bir deneyimden bahisle somutla\u015ft\u0131r\u0131yor:
\n\u201cbundan 7-8 ay \u00f6nce bir Ermeni k\u0131z babas\u0131 Dar\u00fclazce\u2019de yat\u0131yor. Adam vefat ediyor. Paras\u0131 yok ve adam Ermeni. \u015eimdi Ermenilerde cenaze kald\u0131rmak falan bir hayli masrafl\u0131 bir i\u015f. Bu k\u0131zda da para falan yok. K\u0131z\u0131n kocas\u0131 kuyumcuda \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Gidiyor bu adam cenazeyi kald\u0131rmak i\u00e7in kredi \u00e7ekiyor. Gidiyor ki papaz diyor ki cenaze 7.000 TL’ye mal olur. Gidiyor sonra bankaya kredi i\u00e7in banka krediyi vermiyor. K\u0131z gidiyor Dar\u00fclazce\u2019ye, orada k\u0131za \u2018k\u0131z\u0131m yaz\u0131kt\u0131r bu adam ka\u00e7 g\u00fcnd\u00fcr burada. Gel diyor biz bu adam\u0131 M\u00fcsl\u00fcman inan\u00e7lar\u0131na g\u00f6re g\u00f6melim yaz\u0131k diyor bu adam b\u00f6yle bekletilmez. Bir cuma namaz\u0131 diyor k\u0131z babam\u0131n cenaze namaz\u0131n\u0131 b\u00fct\u00fcn cemaat k\u0131ld\u0131 ben de kenardan izledim.\u201d<\/p>\n

Mustafa\u2019n\u0131n Hikayesi<\/b>
\n<\/b>G\u00f6r\u00fc\u015fme yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir di\u011fer ki\u015finin ad\u0131 Mustafa. Ali ile akrabal\u0131k ba\u011f\u0131 ise \u015fu \u015fekilde kuruluyor: Ali\u2019nin dedesi \u00c7ulduz Ahmet\u2019in en k\u00fc\u00e7\u00fck k\u0131z karde\u015fi Ay\u015fe, Mustafa\u2019n\u0131n babaannesi. Mustafa\u2019n\u0131n dedesinin ad\u0131 da Mustafa. Dedesi, Sarkis o\u011flu, Meryem\u2019den do\u011fma ve 1897 do\u011fumlu. Yukar\u0131da zikretti\u011fimiz anneannesi Ay\u015fe ise, Abdullah k\u0131z\u0131 ve Havva\u2019dan do\u011fma. Do\u011fum tarihi 1914.
\nG\u00f6r\u00fc\u015fmecimiz Mustafa, Besni do\u011fumlu ve hala orada ikamet ediyor. Ermenilere has bir zanaat olan p\u0131rlanta m\u0131hlama i\u015finde \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Ayn\u0131 zamanda Ad\u0131yaman\u2019daki ortodoks kilisesinde vaftiz olup H\u0131ristiyanl\u0131\u011fa ge\u00e7mi\u015f. Ancak bunun Ermeni kimli\u011fiyle hi\u00e7bir ili\u015fkisi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 tamamen itikadi saiklerle H\u0131ristiyanl\u0131\u011fa ge\u00e7ti\u011fini belirtiyor.<\/p>\n

\u2018Murat Pa\u015fa, sizi \u00e7a\u011f\u0131r\u0131yor!\u2019<\/b>
\n<\/b>Mustafa\u2019n\u0131n b\u00fcy\u00fck dedesi, soyk\u0131r\u0131mda Zeytun\u2019dan, Besni\u2019nin Surfaz k\u00f6y\u00fcne giden bir Ermeni yetimi. Mustafa Bey\u2019in b\u00fcy\u00fck dedesi Sarkis, Zeytun do\u011fumlu ve \u00e7ocuklu\u011fu orada ge\u00e7mi\u015f. 1915\u2019te ailesiyle birlikte Zeytun\u2019dan Konya\u2019ya s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fler. S\u00fcrg\u00fcn s\u0131ras\u0131nda g\u00fcvenliklerinin sa\u011flanmas\u0131 ve sa\u011f salim bir \u015fekilde s\u00fcrg\u00fcn yollar\u0131ndan ge\u00e7mek i\u00e7in yanlar\u0131ndaki b\u00fct\u00fcn paray\u0131 g\u00fcvenlik g\u00fc\u00e7lerine vermi\u015fler. Bu \u015fekilde Zeytun\u2019dan Adana\u2019ya kadar sa\u011f salim gelmeyi ba\u015farm\u0131\u015flar.
\nAdana\u2019ya vas\u0131l olduklar\u0131nda ceplerindeki para bitmi\u015f. Ve i\u015flerini de kendileri kar\u015f\u0131lam\u0131\u015f. Bu \u015fekilde Konya\u2019ya kadar gitmi\u015fler. Mustafa\u2019n\u0131n anlat\u0131m\u0131na g\u00f6re Konya\u2019dan tekrar Adana\u2019ya d\u00f6nd\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fler. Bu sefer zaten ellerinde satacak hi\u00e7bir \u015fey kalmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in orada iki ki\u015fiyi Zeytun\u2019a g\u00f6nderip Zeytun\u2019daki akrabalar\u0131ndan veya tan\u0131d\u0131klar\u0131ndan para al\u0131p kendilerine getirmesini ve bu \u015fekilde ia\u015felerini sa\u011flamay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015fler.
\nSonra yine Mustafa\u2019n\u0131n s\u00f6yledi\u011fine g\u00f6re Zeytun\u2019a getirilmi\u015fler.<\/p>\n

Zeytun\u2019a geldiklerinde tabi bak\u0131yorlar ki ne ekin kalm\u0131\u015f ne mal ne de m\u00fclk. Her \u015fey talan olmu\u015f. Daha sonra Mara\u015f taraf\u0131ndan Zeytun\u2019a bir birlik g\u00f6nderilmi\u015f. Bu birlik buradaki Ermenilere \u2018Murat Pa\u015fa sizi \u00e7a\u011f\u0131r\u0131yor\u2019, \u2018Sizi Murat Pa\u015fa\u2019ya g\u00f6t\u00fcrece\u011fiz\u2019 vaadiyle asl\u0131nda Ermenileri F\u0131rat nehrinin kenar\u0131na getirmi\u015fler. Zaten bu yolculuk s\u0131ras\u0131nda bir\u00e7ok ki\u015fi \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f. Bunun yan\u0131nda yol \u015fartlar\u0131, a\u00e7l\u0131k ve salg\u0131n hastal\u0131klar y\u00fcz\u00fcnden de \u00f6lenler olmu\u015f. Bu insanlar g\u00f6m\u00fclmeden orada b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015f. Nihayetinde bu insanlar\u0131 Murat Pa\u015fa\u2019n\u0131n yani F\u0131rat nehrinin \u00f6n\u00fcne kadar getirmi\u015fler. F\u0131rat\u2019\u0131n yan\u0131na kadar geldiklerinde Sarkis o\u011flu Mustafa\u2019ya [Mustafa, g\u00f6r\u00fc\u015fmecimizin b\u00fcy\u00fck babas\u0131 oluyor] bak\u0131n ne demi\u015f:
\n\u201cO\u011flum, bak bu F\u0131rat\u2019 takip edeceksin, \u00f6n\u00fcne F\u0131rat\u2019tan k\u00fc\u00e7\u00fck bir su gelecek onu da soluna al\u0131p devam edeceksin\u201d
\nOndan sonra Sarkis o\u011fluna \u015fimdiki Surfaz\u2019\u0131 tarif etmi\u015f. Surfaz, Besni kazas\u0131na ba\u011fl\u0131 ve Besni\u2019ye yakala\u015f\u0131k 10km uzakl\u0131kta eski bir Ermeni k\u00f6y\u00fc. Mustafa, bu s\u0131rada a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 13-15 ya\u015f\u0131nda. G\u00f6r\u00fc\u015fmecimiz Mustafa, hikaye \u015f\u00f6yle devam ediyor:
\n\u201c15 ya\u015f\u0131ndayken bizim Sulfaz\u2019a git diyor ve bu da gidecek ama kenarda biraz duruyor. Gelinlik bir ablas\u0131 varm\u0131\u015f. Ablas\u0131 diyormu\u015f ki: \u2018Allah \u015fu can\u0131m\u0131 alsa da kurtulsam, bunlar\u0131n eline kalmasam\u2019. \u2018K\u0131z\u0131m\u2019 demi\u015f babas\u0131 \u2018K\u0131z\u0131m, gel.. gel tut elimden\u2019 diyor, F\u0131rat\u2019a bir, iki ad\u0131m geliyor \u2018hadi k\u0131z\u0131m y\u00fcr\u00fcrsen kurtulursun\u2019 diyor. K\u0131z F\u0131rat\u2019a do\u011fru gidiyor, intihar ediyor. Ondan sonra bu \u00fc\u00e7 g\u00fcn boyunca bir tepenin arkas\u0131ndan annesini babas\u0131n\u0131 seyrediyor dedem. El ele tutu\u015fup F\u0131rat\u2019a girdiklerini g\u00f6r\u00fcyor.\u201d
\nOnlar\u0131 geri g\u00f6rebilme umudu kalmay\u0131nca d\u00f6nm\u00fc\u015f babas\u0131n\u0131n tarif etti\u011fi yere gitmi\u015f. Tabi oraya giderken yollar\u0131 \u015fa\u015f\u0131rm\u0131\u015f ve Suriye\u2019deki kamplara kadar varm\u0131\u015f. Suriye\u2019deki kampta alt\u0131 ay kalm\u0131\u015f. Orda Amerika\u2019n\u0131n, Almanya\u2019n\u0131n, \u0130svi\u00e7re\u2019nin kamplar\u0131 bulunuyormu\u015f. Kamplarda tehcir ve soyk\u0131r\u0131m ma\u011fdurlar\u0131na yard\u0131m eden rahibeler var, orada yetim \u00e7ocuklar\u0131 yediriyorlar, i\u00e7iriyorlarm\u0131\u015f. Mustafa,
\n\u201c[Annesi\u2019nin dedesi] Dedem\u2019in 1900 do\u011fumlu oldu\u011funu \u00e7ok iyi biliyorum. Dedemin ad\u0131 Da\u015f\u00e7\u0131k Hoca. Ermeni ismini bilmiyorum. Ben de dedemin babas\u0131n\u0131n ad\u0131 var. N\u00fcfusta kay\u0131tl\u0131 ad\u0131 Sarkis. Yani dedem Sarkis o\u011flu Mustafa diye ge\u00e7er. Dedemin zaten 40 ya\u015f\u0131nda 3. kez askere gitmesinin nedeni Sarkis o\u011flu olmas\u0131\u201d diyor.
\nVe ekliyor:
\n\u201c\u015eimdi oradaki rahibeler soruyorlar buna nerden geldin, nas\u0131l geldin, kimlerdensin diye not al\u0131yorlar. Ondan sonra akrabalar\u0131n kim diye soruyorlar buna. \u0130\u015fte deden kim, day\u0131n kim, kom\u015fular\u0131n\u0131n isimlerini soruyorlar. Buradaki ama\u00e7 ayn\u0131 lokasyonlardan gelenleri birle\u015ftirmek. Yani par\u00e7alanan aileleri toplamak. Orada rahibelere diyor ki \u2018ben, babam\u0131n bana tarif etti\u011fi yere gitmeliyim\u2019, d\u00f6n\u00fcyor tekrar F\u0131rat\u2019\u0131 takip etmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Sonra yolda bir sarho\u015fu g\u00f6r\u00fcyor. Sarho\u015f kusmu\u015f, et par\u00e7ac\u0131klar\u0131 var onlar\u0131 yemi\u015f kusmu\u015f. At\u0131n d\u0131\u015fk\u0131s\u0131ndaki bu\u011fday tanelerini yemi\u015f. Bir yere gelmi\u015f, i\u015fte kendisinden d\u00f6rt, be\u015f b\u00fcy\u00fck bir k\u0131z, ona demi\u015f ki \u2018ben \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131m, kar\u0131n toklu\u011funa da olur, buralarda yer var m\u0131?\u2019, K\u0131z da \u2018yok\u2019 demi\u015f. \u0130leride bir k\u00f6y var oraya gidersen i\u015fte sana yard\u0131mc\u0131 olurlar.\u00a0 Oraya gitmi\u015f demi\u015fler sen daha k\u00fc\u00e7\u00fcks\u00fcn kahya olamazs\u0131n, ancak az \u00f6nce ge\u00e7ti\u011fin tarafta bir adam var senin gibi bir yard\u0131mc\u0131 ar\u0131yor istersen git oraya demi\u015fler. O da tekrar d\u00f6n\u00fcp gelmi\u015f, gelmi\u015fki adam orda. Demi\u015f, benim i\u015fe ihtiyac\u0131m var, adam demi\u015f sen daha \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fcks\u00fcn, o da \u2018her i\u015f, yapar\u0131m, kar\u0131n toklu\u011funa \u00e7al\u0131\u015f\u0131r\u0131m\u2019 demi\u015f. Adam, kabul etmi\u015f. Ondan sonra adam buna yemek vermi\u015f. Bu da bir lokma yemek yemi\u015f, ba\u015flam\u0131\u015f kar\u0131n a\u011fr\u0131s\u0131. Adam demi\u015f ne oldu, o da \u2018\u00fc\u00e7 g\u00fcnd\u00fcr a\u011fz\u0131ma lokma girmedi\u2019 demi\u015f. Adam da k\u0131z\u0131na ko\u015f k\u0131z\u0131m s\u00fcr sa\u011f vs. demi\u015f ve onu iyile\u015ftirmi\u015f. Orada yedi y\u0131l kalm\u0131\u015f [1922-23\u2019e kadar]. Dedi\u011fim yer Suriye taraf\u0131.\u201d
\nMustafa\u2019n\u0131n anlat\u0131m\u0131na g\u00f6re Mustafa Dede\u2019yi yan\u0131na alan adam\u0131n Arab olma ihtimali \u00e7ok y\u00fcksek. Mustafa Dede ya\u015f\u0131nda bir k\u0131z\u0131 olan ancak onu kaybeden bu ki\u015fi Ali (Mustafa) Dede\u2019yi bu evlad\u0131n\u0131n yerine koymu\u015f. Mustafa Dede adam\u0131n yan\u0131nda \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken adam\u0131n ekinleri bire be\u015f vermeye ba\u015flam\u0131\u015f. Sonra Mustafa Dede\u2019ye \u2018o\u011flum bu senin r\u0131zk\u0131n. Sen benim o\u011flumsun gel yan\u0131mda kal\u2019 demi\u015f. Mustafa Dede ise babas\u0131n\u0131n s\u00f6yledi\u011fi yere, Surfaz\u2019a gidece\u011fini s\u00f6ylemi\u015f zira orada akrabalar\u0131n\u0131n hala ya\u015fad\u0131\u011f\u0131na inan\u0131yormu\u015f. Tam yedi y\u0131l sonra Surfaz\u2019a gelmi\u015f. Bakm\u0131\u015f, Surfaz\u2019da hi\u00e7 kimsesi yok. Zaten Besni\u2019de de toplasan a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 30 civar\u0131 \u00e7ocuk kalm\u0131\u015f. Surfaz \u00e7ok eski bir k\u00f6y, K\u00fc\u00e7\u00fck\u00f6z k\u00f6y diye ge\u00e7ermi\u015f ad\u0131. Daha sonra Mustafa Dede Surfaz\u2019a gelmi\u015f, orada ya\u015fam\u0131\u015f, evlenmi\u015f ve sonras\u0131nda Besni\u2019ye ta\u015f\u0131nm\u0131\u015f. Ermenice de bilen Mustafa Dede\u2019nin evlendi\u011fi ki\u015fi de yine ihtida etmi\u015f bir Ermeni yetimiymi\u015f t\u0131pk\u0131 kendisi gibi.<\/p>\n

Mustafa\u2019dan Mehmet Ali\u2019ye giden yol<\/b>
\n<\/b>Bu noktada bir di\u011fer g\u00f6r\u00fc\u015fmecimiz olan Mehmet Ali, devreye giriyor. Kendisi 1962 Gaziantep do\u011fumlu, annesi ve babas\u0131 Besnili… Hem annesinin hem de babas\u0131n\u0131n anne ve babalar\u0131 Ermeni yetimi. Mustafa\u2019n\u0131n annesinin dedesi ayn\u0131 zamanda Mehmet Ali\u2019nin eni\u015ftesinin dedesi oluyor.Ali Bey\u2019in yukar\u0131da hikayesini anlatt\u0131\u011f\u0131m\u0131z babaannesi ise Mehmet Ali\u2019nin anneannesi(babaannesi). Yani Ali ve Mehmet Ali day\u0131(amca \u00e7ocuklar\u0131) ve hala \u00e7ocuklar\u0131. G\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz \u00fczere yetim \u00e7ocuklar aras\u0131ndaki akrabal\u0131k ili\u015fkisi burada kendi belli ediyor. Akrabal\u0131k ili\u015fkisi s\u00f6z konusu yetim Ermeni \u00e7ocuklar\u0131n kendi aralar\u0131ndaki evlilikleri sonucu peyda oluyor.
\nMustafa\u2019n\u0131n babaannesi de ayn\u0131 zamanda Mehmet Ali\u2019nin babas\u0131n\u0131n halas\u0131 oluyor. Mehmet Ali\u2019nin aile efrad\u0131n\u0131n k\u00f6keni de Besni\u2019deki Ermeni yetimlere dayan\u0131yor. Mehmet Ali\u2019nin anneannesinin hikayesini Ali\u2019den zaten dinlemi\u015ftik. Gelelim, babaannesinin hikayesine.
\nMehmet Ali\u2019nin babaannesi Besni\u2019deki n\u00fcfus memuru taraf\u0131ndan evlat edinilmi\u015f (Ali\u2019nin babaannesinin hikayesinin ayn\u0131s\u0131, n\u00fcfus memuru olan Ali\u2019nin anneannesinin evlendi\u011fi T\u00fcrk\u2019\u00fcn akrabas\u0131) . Ha keza Ermen yetimi olan b\u00fcy\u00fck babas\u0131 Besni\u2019li oldu\u011fu i\u00e7in babaannesi ile aileleri birbirini tan\u0131yormu\u015f. B\u00fcy\u00fck babas\u0131 tehciren ka\u00e7m\u0131\u015f ve uzun s\u00fcre bir ma\u011farada koyunlarla beraber kalm\u0131\u015f. Aslen Besni\u2019li oldu\u011fu i\u00e7in \u015fehrin her taraf\u0131n\u0131, saklanacak yerleri falan biliyormu\u015f. Bu sayede kurtulabilmi\u015f. B\u00fcy\u00fck babas\u0131n\u0131n k\u0131z karde\u015flerini iyi ili\u015fki i\u00e7inde olduklar\u0131 kom\u015fular\u0131 alm\u0131\u015f. Hem b\u00fcy\u00fckannesi hem de b\u00fcy\u00fckbabas\u0131 tehcirde ne olup bitti\u011fini biliyorlarm\u0131\u015f zira babaanne tehcire tabi tutulmu\u015f. \u2018\u015eurada annemi kaybettim, \u015furaya kadar karde\u015flerimle geldim\u201d diye kesik kesik anlat\u0131rm\u0131\u015f. Babaannesi yollarda i\u015fkence, tecav\u00fcz ve \u00f6l\u00fcm her \u015feyi g\u00f6rm\u00fc\u015f.
\n\u201cYa diyorsun ki \u2018elhamd\u00fcrillah M\u00fcsl\u00fcman\u0131m\u2019 yok diyorlar sen D\u00f6nmesin!\u201d
\nAnneannesi vefat etti\u011finde Mehmet Ali Bey 5 ya\u015f\u0131ndaym\u0131\u015f ve anneannesi \u00f6lmeden k\u0131sa bir s\u00fcre \u00f6nce karde\u015flerinin Halep\u2019ten kendisini g\u00f6rmek i\u00e7in geldiklerini s\u00f6ylemi\u015f. Ancak daha sonra ili\u015fkileri kesilmi\u015f. Mehmet Ali\u2019nin annesinin kuzenleri \u015fu anda Fransa\u2019da ya\u015f\u0131yorlar. Sadece Mehmet Ali\u2019nin day\u0131s\u0131 onlarla g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcyor.
\nDedesi ise esas\u0131nda varl\u0131kl\u0131 bir ailenin tek erkek \u00e7ocu\u011fu. 5 tane k\u0131z karde\u015fi varm\u0131\u015f ve 1900 do\u011fumluymu\u015f. Mehmet Ali, bu tarihten olduk\u00e7a emin zira dedesinin kolunda \u20181900\u2019 d\u00f6vmesi varm\u0131\u015f. Dolay\u0131s\u0131yla dedesi tehcir oldu\u011funda 15 ya\u015f\u0131nda. Ve ailesi de \u00e7ok varl\u0131kl\u0131 bir aile. Tehcir sonras\u0131 tabi ailenin varl\u0131klar\u0131 s\u0131f\u0131rlan\u0131yor. Mustafa\u2019n\u0131n b\u00fcy\u00fck dedesi [annesinin dedesi] ve ninesi Besni\u2019ye ba\u015fka vilayet ve\/veya kazalardan gelen Ermeni yetimleri. Mehmet Ali\u2019nin dedesi ve ninesi ise Besni\u2019de kalan yetimlerden.
\nMehmet Ali, \u00e7ocuklu\u011funda evlerinde sohbetlerin oldu\u011funu ve bu sohbetlerde Hama\u2019dan, Humus\u2019dan bahseldi\u011fini aktar\u0131yor. Bu sohbetlerde bahsi ge\u00e7en Hama ve Humus\u2019un ne oldu\u011funu sorarak bir\u015feyler \u00f6\u011frenmeye \u00e7al\u0131\u015fan Mehmet Ali, kendi anne ve babas\u0131n\u0131n anneleri ve babalar\u0131n\u0131n Ermeni yetimi oldu\u011funu lise y\u0131llar\u0131nda fark etmi\u015f. Dedesi\u2019nin akrabalar\u0131n\u0131n bir k\u0131sm\u0131 Halep\u2019te ya\u015fam\u0131\u015f ve o be\u015f ya\u015f\u0131ndayken Antep\u2019e kendilerini ziyarete gelmi\u015fler. Mehmet Ali Bey, anne ve babas\u0131n\u0131n Ermeni yetimi \u00e7ocuklar\u0131n \u00e7ocuklar\u0131 olduklar\u0131n\u0131 her zaman bildiklerini s\u00f6yl\u00fcyor. Ancak ne annesi ne de babas\u0131 bu meseleyi kesinlikle konu\u015fmam\u0131\u015flar. Mehmet Ali\u2019nin ifadesiyle \u2018y\u00fczde y\u00fcz M\u00fcsl\u00fcman\u2019 olarak ya\u015fam\u0131\u015flar. Ancak buna ra\u011fmen \u2018D\u00f6nme\u2019 yaftas\u0131n\u0131 yemekten kurtulamam\u0131\u015flar:
\n\u201c..hepsi y\u00fczde y\u00fcz M\u00fcsl\u00fcman. Ama senin ad\u0131n ne biliyor musun? \u015eimdi biri M\u00fcsl\u00fcman biri Gavur senin ad\u0131n ne: D\u00f6nme! Sen bu duygunun ne demek oldu\u011funu biliyor musun? Nas\u0131l biliyor musun? Sen iki arada bir deredesin.. Ne oldu\u011funu sen de bilmiyorsun.. Ya diyorsun ki \u2018elhamd\u00fcrillah M\u00fcsl\u00fcman\u0131m\u2019 yok diyorlar sen D\u00f6nmesin!\u201d
\nMehmet Ali\u2019nin annesinin babas\u0131 tehcir s\u0131ras\u0131nda Hama ve Humus\u2019a g\u00f6t\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f. (M. Ali\u2019nin anneannesi Malatya Hekimhanl\u0131, babaannesi Bayburt Kasantra k\u00f6y\u00fcnden ve onlar Hama veya Hamus\u2019a ula\u015famadan yolda \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcyor)Ailesiyle birlikteymi\u015f ve tehcir sonras\u0131 Besni\u2019ye geri d\u00f6nm\u00fc\u015fler. B\u00fcy\u00fck paralar \u00f6deyerek d\u00f6nmeyi ba\u015farm\u0131\u015flar. Tehcir edildikleri d\u00f6nemden kalan b\u00fct\u00fcn mallar ve m\u00fclkler ise talan edilmi\u015f. Bu mallar\u0131n kimlerin eline ge\u00e7ti\u011fini bilmiyor Mehmet Ali. Eni\u015ftesi\u2019nin dedesi yani Mustafa Bey\u2019in annesinin babas\u0131 Da\u015f\u00e7\u0131k Hoca\u2019n\u0131n Zeytun\u2019daki arazilerini gidip bulmu\u015flar. Bu arazilere o zamanlar Selanik g\u00f6\u00e7menleri yerle\u015ftirilmi\u015f.
\nDedeleri ve ninelerinin Ermeni yetimi olduklar\u0131n\u0131 \u00f6\u011frendikten sonra Mehmet Ali\u2019nin ya\u015fant\u0131s\u0131nda bir de\u011fi\u015fiklik olmam\u0131\u015f. Ancak kendisine ve ailesine yap\u0131\u015ft\u0131r\u0131lan yaftan\u0131n da de\u011fi\u015fmedi\u011finin alt\u0131n\u0131 \u00e7iziyor: \u201cD\u00f6nme\u201d. Bu ger\u00e7e\u011fi \u00f6\u011frendikten sonra sordu\u011fu hi\u00e7bir soruya yan\u0131t alamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtiyor. Babas\u0131n\u0131n halas\u0131n\u0131n torunu olan Mustafa\u2019nun dedesinin belli bir b\u00f6lgeye gidip, bir yerde oturup her g\u00fcn dua etti\u011fini \u00f6\u011frenmi\u015f. Sonrada ara\u015ft\u0131rm\u0131\u015f ki o b\u00f6lge bir Ermeni mezarl\u0131\u011f\u0131.
\n\u201c\u015eimdi, millet bize gavur diyor, ben de kendi kendime \u2018yahu, bu gavur nedir arkada\u015f\u2019 diye sormaya ba\u015flad\u0131m\u201d
\nMustafa\u2019n\u0131n babaannesiyle Mehmet Ali\u2019nin ninesi karde\u015fler. Bu noktada Mustafa kendi dedesinin hikayesine geliyor. Mustafa\u2019n\u0131n dedesi yine Besni kazas\u0131na ba\u011fl\u0131 eski bir Ermeni k\u00f6y\u00fc olan Keysun\u2019da d\u00fcnyaya gelmi\u015f. Tehcir d\u00f6neminde dedesi ve \u00fc\u00e7 k\u0131z karde\u015fi olmak \u00fczere d\u00f6rt ki\u015fi kal\u0131yorlar. Zaman\u0131n M\u00fcft\u00fcs\u00fc, dedemin babas\u0131na \u2018siz zaten yollarda zayi olacaks\u0131n\u0131z bari bu \u00e7ocuklar\u0131 bana b\u0131rak\u0131n bunlar\u0131 kurtaral\u0131m\u2019 demi\u015f ve bu \u00e7ocuklar bu \u015fekilde kurtulmu\u015f. Mustafa zaten Besni\u2019deki di\u011fer yerlerde kalan \u00e7ocuklar\u0131n bir\u00e7o\u011funun bu \u015fekilde hayatta kald\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtiyor:
\n\u201cYani siz kom\u015fusunuz, sizinle \u00e7ok iyi anla\u015f\u0131yoruz, yani sen diyorsun ki \u2018Sarkis, i\u015fte sen gideceksin ne olaca\u011f\u0131n belirsiz, \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 b\u0131rak onlar heder olmas\u0131n\u2019 Bu \u015fekilde \u00e7ocuklar\u0131 yanlar\u0131na alm\u0131\u015flar\u201d
\nB\u00f6ylece M\u00fcft\u00fc, Mustafa\u2019n\u0131n dedesinin \u00fc\u00e7 k\u0131zkarde\u015fini hizmet\u00e7i olarak yan\u0131na alm\u0131\u015f; dedesini ise \u00e7oban olarak yine onun yan\u0131nda kalm\u0131\u015f. Dedesinin bir ablas\u0131 var ve di\u011fer k\u0131z karde\u015fleri ise nispeten ya\u015flar\u0131 daha k\u00fc\u00e7\u00fck. Ablas\u0131 15, di\u011ferleri de 8-9 ya\u015flar\u0131nda. Dedesi ise takriben 14 ya\u015f\u0131nda. M\u00fcft\u00fc bu \u00e7ocuklar\u0131 evlatl\u0131k olarak alm\u0131\u015f Keysun\u2019da. Mustafa, dedesinin tam 8 y\u0131l boyunca karde\u015flerini g\u00f6rmeden Eski Besni\u2019de kendi yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7e\u015fmenin\u2014ki ad\u0131 Ta\u015fl\u0131\u00e7e\u015fmedir\u2014yan\u0131nda tek ba\u015f\u0131na \u00e7obanl\u0131k yaparak ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve kendilerinden bir kilometre uzakl\u0131kta ya\u015fayan k\u0131z karde\u015flerini g\u00f6remedi\u011fini ifade ediyor.
\nMustafa Bey dedesinin hikayesini nas\u0131l \u00f6\u011frendi\u011fini \u015fu \u00e7arp\u0131c\u0131 s\u00f6zlerle anlat\u0131yor:
\n\u201cBirg\u00fcn dedem abdest al\u0131yor, ben de k\u00fc\u00e7\u00fc\u011f\u00fcm o zamanlar, ayaklar\u0131n\u0131n i\u00e7 k\u0131s\u0131mlar\u0131nda y\u00fczlerce \u00e7izik var iki aya\u011f\u0131nda da ama.. Dedim \u2018yahu Dede bu ayaklar\u0131n\u0131n hali ne, ne oldu b\u00f6yle?\u2019, D\u00f6nd\u00fc bana \u2018sus\u2019 yapt\u0131. Ben de babama sordum o da bir \u015fey demedi. Birka\u00e7 y\u0131l sonra Dedeme tekrar sordum. Sorunca, Dedemin sol g\u00f6z\u00fcnden bir tane g\u00f6z ya\u015f\u0131 t\u0131p diye damlad\u0131. Sonra toparland\u0131, kendine geldi, bir \u015fey yok o\u011flum bir \u015fey yok dedi. Tabi ben bunun \u00fczerine daha \u00e7ok merak etmeye ve babama sormaya ba\u015flad\u0131m, i\u015fte baba ne oldu, niye sakl\u0131yorsunuz diye sorular sordum. Daha sonra ben, Ermeni oldu\u011fumuzu \u00f6\u011frendim. \u015eimdi, millet bize gavur diyor, ben de kendi kendime \u2018yahu, bu gavur nedir arkada\u015f\u2019 diye sormaya ba\u015flad\u0131m. Babamlarda \u201c\u00e7a\u011f\u0131m bo\u015fver\u201d derlerdi.\u201d
\nMustafa, M\u00fcft\u00fc\u2019n\u00fcn 7-8 y\u0131l boyunca da\u011fda ta\u015fta koyun, ke\u00e7i g\u00fcden dedesine ayakkab\u0131 almaktan art\u0131k yoruldu\u011funu, sonra ayakkab\u0131 \u015feklinde demir kestirip ve dedesinin bunu nal gibi aya\u011f\u0131na ba\u011flayarak gezdi\u011fini ifade ediyor. 7-8 y\u0131l boyunca k\u0131z karde\u015flerini g\u00f6rmeyen dedesi daha sonra 20\u2019li ya\u015flarda k\u0131z karde\u015flerini g\u00f6rmeye gitmi\u015f. K\u0131z karde\u015fleri hala M\u00fcft\u00fc\u2019n\u00fcn evindeymi\u015f. Dedesi o zamanlar \u00e7ok korkarm\u0131\u015f gidip k\u0131z karde\u015flerini g\u00f6r\u00fcrse karde\u015flerinin ba\u015f\u0131na bir i\u015f gelir, onlar\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u00fcrler diye. Sonra k\u00fc\u00e7\u00fck k\u0131z karde\u015finin \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, di\u011ferlerinin ise hayatta oldu\u011funu \u00f6\u011frenmi\u015f. Daha sonra dedesinin b\u00fcy\u00fck k\u0131z karde\u015fi\u2014Feride Hala\u2014Gavur Abuzer ile evlenmi\u015f. Di\u011fer k\u0131z karde\u015fi ise Keysun\u2019a gitmi\u015f.
\nMustafa, tehcir sonras\u0131na da de\u011finiyor ve dedesinin nas\u0131l asimile oldu\u011funu anlat\u0131yor. \u00c7ocukken s\u00fcrekli \u2018sen bu hikayeleri bilme, duyma, Gavur derler\u2019 diye b\u00fcy\u00fct\u00fclen Mustafa, daha sonra dedesi Da\u015f\u00e7\u0131k Hoca\u2019n\u0131n hacca gitti\u011fini \u00f6\u011freniyor. Dedesi\u2019nin be\u015f vakit namaz k\u0131lmas\u0131na ra\u011fmen, yine de \u2018Gavur\u2019 etiketinden kurtulamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurgulayan Mustafa, asl\u0131nda her ne kadar asimile olsalar bile g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fte asimile olmad\u0131klar\u0131n\u0131 belirtiyor: \u201c\u00c7\u00fcnk\u00fc ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z toplum bizi hep Gavur olarak g\u00f6rd\u00fc. Bir de dedelerimiz, ninelerimiz o kadar ketumlard\u0131 ki biz zorla bir\u015feyler \u00f6\u011frenmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131k. Konu\u015fmuyorlard\u0131. Niye biliyor musun? \u00c7\u00fcnk\u00fc zul\u00fcm g\u00f6rm\u00fc\u015f\u201d diyor Mustafa.
\nBir s\u00fcre sonra dedesini yan\u0131na alan M\u00fcft\u00fc dedesine \u2018o\u011flum art\u0131k senin \u0130slamiyet\u2019i \u00f6\u011frenmen ve ya\u015faman laz\u0131m ki karde\u015flerini koruyabilesin\u2019 dedikten sonra dedesi de karde\u015flerinin ba\u015f\u0131na bir \u015fey gelmesin diye korkudan asimile olmu\u015f. Dedesinin vefat etti\u011fi zaman \u0130slami kurallara g\u00f6re defnedildi\u011finin de alt\u0131n\u0131 \u00e7iziyor.
\nMustafa, Besni\u2019deki 30-35 civar\u0131 yetime ve ak\u0131betlerineili\u015fkin \u015funlar\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor:
\n\u201cBesni\u2019deki bu 30 yetim \u00e7ocuk \u015furadan geliyor. Mesela bir tanesi Zeytun\u2019dan. Bayburt\u2019tan, Malatya\u2019dan gelenler var. Besni F\u0131rat\u2019a yak\u0131n oldu\u011fundan \u00e7ocuklar bu sayd\u0131\u011f\u0131m\u0131z yerlerdeki yetimhanelerden Besni\u2019ye geliyorlar. Dedem\u2019in bile\u011finde d\u00f6vmesi de varm\u0131\u015f, markalanm\u0131\u015f sonra sildirmi\u015f kendisi ama yine de anlarlarm\u0131\u015f kim oldu\u011funu… \u015eimdi az \u00f6nce dedi\u011fim gibi Besni\u2019ye gelen yetim \u00e7ocuklar\u0131n say\u0131s\u0131 Besni\u2019dekilerle birlikte 30\u2019un \u00fczerinde. Bu \u00e7ocuklar\u0131n hepsi M\u00fcsl\u00fcmanla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ve hepsi ailelerini kaybetmi\u015fler. Sonra bu \u00e7ocuklar Besni\u2019de 17-18 ya\u015f\u0131na geldi\u011finde birbirleriyle evlendirilmi\u015fler. \u0130\u015fte benim dedem ile Mehmet Ali Abi\u2019nin dedesi eni\u015fte kay\u0131nbirader olmu\u015flar mesela. Bu 30 \u00e7ocu\u011fun hemen hepsi bizden zaten. Mesela burada C\u00fcc\u00fckler diye bir aile var. Bizim aram\u0131zda hi\u00e7bir kan ba\u011f\u0131 yok ama biz akrabay\u0131z yine de. K\u0131z al\u0131p k\u0131z vermi\u015fiz. Bu 30 \u00e7ocuktan dolay\u0131 akrabay\u0131z.\u201d
\n1915\u2019te ne olmu\u015f: \u201cAsl\u0131nda b\u00fct\u00fcn mesele \u015fu: Ermenilerin mal\u0131nda \u0131rz\u0131nda g\u00f6zleri oldu\u011fu i\u00e7in onlara bunlar\u0131 yapm\u0131\u015flar\u201d
\nMustafa, 1915\u2019te ne oldu\u011funa ili\u015fkin g\u00f6r\u00fc\u015flerini de aktard\u0131. Ona g\u00f6re asl\u0131nda olay 1895\u2019te ba\u015flay\u0131p biten bir olay ve 1915 bunun bir neticesi. Dolay\u0131s\u0131yla, Mustafa Ermenilerin yok edilmesi plan\u0131n\u0131n 1894-96 y\u0131llar\u0131ndaki Abd\u00fclhamid katliamlar\u0131 ile ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 ve 1915\u2019nin bunun bir devam\u0131 oldu\u011fu s\u00fcreklilik arg\u00fcman\u0131n\u0131 savunuyor. Bunun sebeplerini ise \u015f\u00f6yle a\u00e7\u0131kl\u0131yor:
\n\u201cBu da nedir biliyor musun \u015fu: bir g\u00fc\u00e7 var, meslek var. Rahmetli Duran Day\u0131m derdi ki: \u2018T\u00fcrkten iyi \u00e7it\u00e7i, \u00e7oban olur. Ba\u015fka bir \u015fey olmaz.\u2019Daha d\u00fcne kadar gavur mesle\u011fi yapmay\u0131n mant\u0131\u011f\u0131 vard\u0131. Art\u0131k biz diyoruz ki mesle\u011fimizi kimseye \u00f6\u011fretmeyelim \u00e7ekilelim kenara diyoruz. Bug\u00fcn T\u00fcrkiye\u2019de sadece Ermenilerin yapt\u0131\u011f\u0131 birka\u00e7 meslek kald\u0131. Bug\u00fcn ben de ciddi anlamda diyorum ki kendi mesle\u011fimi\u2014P\u0131rlanta m\u0131hlama\u2014kimseye \u00f6\u011fretmeyeyim. Benim ye\u011fenim\u2014ablam\u0131n o\u011flu– Kubilay var mesela, ben ona bile kimseye \u00f6\u011fretme bu mesle\u011fi diyorum. Bu da art\u0131k bir \u00f6fke sonu\u00e7ta yani 100 y\u0131l\u0131n bir \u00f6fkesi. Ba\u015fka bir \u015fey de\u011fil.\u201d
\nTekrar 1800\u2019li y\u0131llara d\u00f6nen Mustafa, Ermenilerin \u2018Millet-i Sad\u0131ka\u2019 iken ne oldu da bir anda Ermeni olman\u0131n k\u00fcf\u00fcr seviyesine indi\u011fini sorguluyor. Ermenilerin soyk\u0131r\u0131ma tabi tutulmas\u0131n\u0131n tamamen ekonomik saiklerler ve Ermenilerin mal ve m\u00fclklerini talan etmek amac\u0131yla kuvveden fiile \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunuyor. Ve 1915 ile ilgili Besni\u2019de anlat\u0131lan \u015fu hikayeyi an\u0131ms\u0131yor:
\n\u201c\u2018O gece son gece d\u00f6rt-be\u015f atl\u0131 geldi Besni\u2019de o gece tufan koptu!\u2019 Asl\u0131nda b\u00fct\u00fcn mesele \u015fu: Ermenilerin mal\u0131nda \u0131rz\u0131nda g\u00f6zleri oldu\u011fu i\u00e7in onlara bunlar\u0131 yapm\u0131\u015flar. Ben bu konuda en \u00e7ok Duran Day\u0131mla konu\u015ftum. Duran Day\u0131m da babas\u0131ndan duydu tabi bunlar\u0131. Ben kendi anne ve babamdan da duydum.\u201d
\nMustafa\u2019n\u0131n da zikretti\u011fi \u00fczere s\u00f6z konusu \u00e7ocuklar hem kendi aralar\u0131nda hem de onlar\u0131 evlat edinen ailelerin yak\u0131nlar\u0131yla evlendirildiler. Mustafa\u2019n\u0131n dedesinin en k\u00fc\u00e7\u00fck k\u0131z karde\u015fi, M\u00fcft\u00fc\u2019n\u00fcn ye\u011feni ile evlendirilmi\u015f ve Keysun\u2019a gitmi\u015f. B\u00fcy\u00fck k\u0131z karde\u015f ise ya\u015fanan olaylar\u0131 bildi\u011fi ve akl\u0131 erdi\u011fi i\u00e7in bir M\u00fcsl\u00fcman ile evlenmek yerine di\u011fer Ermeni yetim \u00e7ocuklardan biriyle evlenmi\u015f. Ancak ayn\u0131 \u015fey k\u00fc\u00e7\u00fck k\u0131z karde\u015fi i\u00e7in ge\u00e7erli de\u011fildir. Zirak\u00fc\u00e7\u00fck k\u0131z karde\u015f 3 ya\u015f\u0131ndad\u0131r ve M\u00fcft\u00fc bunu alm\u0131\u015f kendi istedi\u011fi gibi yeti\u015ftirtirmi\u015f ve ye\u011feniyle evlendirdimi\u015ftir.
\nAyn\u0131 \u015fekilde Mehmet Ali\u2018nin dedesi de o d\u00f6nemde 15 ya\u015f\u0131nda oldu\u011fundan ve olaylar\u0131 bildi\u011finden o da kendi cemaatinden biriyle evlenmi\u015ftir. Bu \u00e7ocuklar b\u00f6ylece M\u00fcsl\u00fcmanla\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. Kendi aralar\u0131nda evlenseler bile ihtida ederek hayatta kalm\u0131\u015flard\u0131r.
\n\u015eu anda H\u0131ristiyanl\u0131\u011fa ge\u00e7en Mustafa bundan dolay\u0131 neredeyse b\u00fct\u00fcn aile fertlerinden tepki g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc belirtiyor.Kendi ailesinden \u00fc\u00e7 ki\u015finin daha \u2018\u00f6z\u00fcne\u2019 d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc bunlardan iki tanesinin amcas\u0131n\u0131n o\u011flu di\u011ferininde day\u0131s\u0131n\u0131n o\u011flu o\u011fludur. Mustafa Bey\u2019e g\u00f6re H\u0131ristiyan olmak \u00f6z\u00fcne d\u00f6nmek demektir. Ve bunun kendi Ermeni kimli\u011fiyle hi\u00e7bir ilgisinin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 yineler.
\n\u201cpara i\u00e7in yapt\u0131lar…\u00e7\u00fcnk\u00fc hepsi zengin hi\u00e7 fakirleri yok. Gidip bo\u011faz\u0131na s\u0131k\u0131p alamaz ya!\u201d
\nMehmet Ali de, 1915\u2019te Ermenilere reva g\u00f6r\u00fclen bu z\u00fclmun nedenini ekonomik gerek\u00e7elere dayand\u0131r\u0131yor:
\n\u201cBana g\u00f6re en \u00f6nemli fakt\u00f6r ekonomi…para i\u00e7in yapt\u0131lar…\u00e7\u00fcnk\u00fc hepsi zengin hi\u00e7 fakirleri yok. Gidip bo\u011faz\u0131na s\u0131k\u0131p alamaz ya! Zaten 1\/3 vergi al\u0131yor. \u00dczerine gitse isyan \u00e7\u0131kacak. Ben zannetmiyorum az\u0131nl\u0131klar pek ba\u015fkald\u0131rmaz.. Az\u0131nl\u0131klar yumu\u015fak olur…hepsi dinib\u00fct\u00fcn olur. Benim d\u00fc\u015f\u00fcncem sadece para, ba\u015fka bir \u015fey de\u011fil. Mesela dedeme ve k\u0131z karde\u015flerine sahip \u00e7\u0131kan kom\u015fular\u0131 var.. Bana kal\u0131rsa, s\u0131rf para i\u00e7in bunu yapt\u0131lar…Anneannem sormu\u015ftum mesela, \u2018benim ailem \u00e7ok zengindi\u2019 derdi.\u201d
\nMehmet Ali yetim Ermeni \u00e7ocuklar\u0131 evlatl\u0131k alan Besni\u2019deki yerel e\u015frafa dair ilgin\u00e7 tespitlerde bulunuyor. Mehmet Ali s\u00f6z konusu e\u015fraf\u0131n e\u015frafl\u0131\u011f\u0131n\u0131n soyk\u0131r\u0131mda telef olan Ermenilerin zenginli\u011fine el koymas\u0131 sonucu oldu\u011funu iddia ediyor:
\n\u201cBunlar\u0131 e\u015frafl\u0131\u011f\u0131na da ald\u0131rma. Hepsi bizim param\u0131z\u0131n \u00fcst\u00fcne yat\u0131p hi\u00e7 edenler. Boghos\u2019un ailesinin hali vakti bir hayli yerindeydi ve Keremo\u011flu Boghos\u2019u evlat edinince bunlar\u0131n hepsini ald\u0131. Zaten di\u011fer \u00e7ocuklar i\u00e7in de ge\u00e7erli bu.. Sadece \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 b\u0131rakmad\u0131 ki bu aileler mallar\u0131n\u0131 m\u00fclklerini de b\u0131rakt\u0131lar. Tehcirden sonra kalanlar\u0131n mallar\u0131 g\u00fcc\u00fc yeten kimse o ald\u0131. Kimin g\u00fcc\u00fc kime yetiyorsa mallar\u0131 onlar ald\u0131. Kim d\u00f6vd\u00fcyse o ald\u0131.\u201d
\nMustafa da, Besni\u2019deki e\u015fraf\u0131n yetim Ermeni \u00e7ocuklar\u0131ndan baz\u0131lar\u0131n\u0131 salt bu \u00e7ocuklara anne ve babalar\u0131ndan kalacak olan mal ve m\u00fclk\u00fc edinmek i\u00e7in evlatl\u0131k ald\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor ve bunu bir \u00f6rnekle anlat\u0131yor:
\n\u201cBir tane a\u015fa\u011f\u0131 \u015fehrin giri\u015fimde \u00c7ar\u015f\u0131 Camisi var. \u00c7ar\u015f\u0131 caminin yan\u0131nda bir ev var. \u0130ki katl\u0131 idi zaman\u0131nda ben yerini biliyorum. O ev Ermeni bir aileninmi\u015f Besni\u2019de. Aile tehcire gidiyor ve \u00e7ocuk tek ba\u015f\u0131na kal\u0131yor. B\u00fct\u00fcn bu ailenin mallar\u0131n\u0131 bu ailenin kahyas\u0131 al\u0131yor. Ondan sonra bunu \u00e7ocu\u011fun ya\u015f\u0131 b\u00fcy\u00fck oldu\u011fu i\u00e7in bunu \u00f6\u011freniyor ve kahyaya isyan ediyor.. \u0130stanbul\u2019a gidip, ya\u015f\u0131yor. Aradan y\u0131llar ge\u00e7iyor–babamla da s\u0131k g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcrlerdi\u2014bir g\u00fcn bak\u0131yor ki babam bu adam Besni\u2019de. Bunu g\u00f6r\u00fcyor, soruyor, yahu diyor sen ar\u0131yorsun burada falan o da diyor \u2018e beni kahya \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131\u2019, babam niye \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131 diyor, o da \u2018helallik alacak herhalde\u2019 benden diyor, zira Kahya art\u0131k bir hayli ya\u015fl\u0131 ve \u00f6l\u00fcm d\u00f6\u015fe\u011finde. Bu anlatt\u0131\u011f\u0131m 80\u2019lerin ba\u015f\u0131nda ge\u00e7en bir olay. Babam sonra buna i\u015fini hallet sonra gel bir yemek yiyelim diyor. Sonra bu geliyor babam\u0131n yan\u0131na ama bir hayli \u00f6fkeli bir \u015fekilde. \u00c7\u00fcnk\u00fc kahyan\u0131n, ailesinin b\u00fct\u00fcn servetine kondu\u011fu ve bununla zengin oldu\u011funu \u00f6\u011freniyor ve ona hakk\u0131n\u0131 helal etmiyorum diyor ve k\u0131z\u0131yor. Tabi bir anda ge\u00e7mi\u015fe d\u00f6n\u00fcyor ve babama anlat\u0131yor: Yeni tehcir olmu\u015f, 5-10 y\u0131l ge\u00e7mi\u015f ve ben evlence\u011fim Besni\u2019de diye ba\u015fl\u0131yor hikayeyi anlatmaya. Kuru bir \u00e7ulum bile yoktu diyor. Sonra gitmi\u015f bilmem kim efendiye ya i\u015fte ben evlenece\u011fim, bana bir tane \u00e7ul verir misin \u00fczerinde yatmak i\u00e7in diyor, o ki\u015fi \u2018git o\u011flum git bug\u00fcn bir \u00e7ul verirsem yar\u0131n da gelir evi istersin, at\u0131n \u015funu d\u0131\u015far\u0131\u2019 diyor.\u201d
\nMehmet Ali\u2019nin babaannesini ise yine Besni ahalisinden Mevl\u00fcd Efendiler al\u0131yor. Yine, anneannesini Besni e\u015fraf\u0131ndan Mutlular al\u0131yor. Hem Mustafa hem de Mehmet Ali, \u00e7ocuklar\u0131n bu ailelere kom\u015fuluk ili\u015fkilerinin iyi olmas\u0131ndan dolay\u0131 verildi\u011fini g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnde. \u00c7ocuklar, bu ailelerin evlerinde hizmetkarl\u0131k yapm\u0131\u015flar. Babaannesi\u2019nin Ermeni yani as\u0131l ad\u0131n\u0131n \u2018Kalem\u2019 oldu\u011funu \u00f6\u011frenene kadar bir hayli \u00e7aba harcad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade eden Mehmet Ali, Kalem\u2019in annesinin isminin ise Mari oldu\u011funu duydu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor. Babaannesi\u2019nin bu mevzularla ilgili son derece ketum oldu\u011funa dikkat \u00e7eken Mehmet Ali, bu durumun \u015fu nedenden kaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurguluyor:
\n\u201c\u00c7ok ketumdu, naps\u0131n ailesini kaybetmi\u015f, \u00e7ok ac\u0131 \u00e7ekmi\u015f konu\u015fmak istemezdi bunlar\u0131. Kendi ya\u015fad\u0131klar\u0131 \u015feyleri bizim de ya\u015fayaca\u011f\u0131m\u0131zdan korktuklar\u0131 i\u00e7in bize anlatmazlard\u0131 kendi hikayelerini. Ama babaannem bana hep \u015funu s\u00f6ylerdi: Mevl\u00fcd efendigillerin k\u0131zlar\u0131yla oynard\u0131m, k\u0131zlara ne al\u0131n\u0131rsa bana da o al\u0131n\u0131rd\u0131 derdi.\u201d
\nMustafa Bey\u2019e g\u00f6re \u00e7ocuk say\u0131s\u0131 belki de 30\u2019dan fazla ancak kendisinin sadece dedesi, dedesinin babas\u0131, Mehmet Ali\u2019nin dedesi, anneannesinin hikayelerini bildi\u011fini ve bilmedi\u011fi bir\u00e7ok ki\u015fi oldu\u011funu da ekliyor. Mehmet Ali de sadece kendi annesinin ailesi ve dedesi d\u0131\u015f\u0131nda K\u00fc\u00e7\u00fck Ahmet, Topal\u2019\u0131n o\u011flu, Da\u015f\u00e7\u0131 Mustafa, Sinekli gibi Besni\u2019de yetim kalan kendi akrabas\u0131 olan Ermeni yetimlerini biliyor.
\nEz c\u00fcmle bu 30 \u00e7ocuktan [Besni\u2019de olan da var d\u0131\u015far\u0131dan gelenler de] baz\u0131lar\u0131 kom\u015fuluk ve dostluk ba\u011flar\u0131ndan dolay\u0131; baz\u0131lar\u0131 i\u015f\u00e7i ve hizmetkar yap\u0131lmak i\u00e7in; baz\u0131s\u0131 o\u011fluna k\u0131z almak ve kendisine kar\u0131 almak i\u00e7in; baz\u0131s\u0131 da bu \u00e7ocuklar\u0131n ailelelerinden kalanlar\u0131 ele ge\u00e7irmek i\u00e7in evlatl\u0131k al\u0131nd\u0131klar\u0131n\u0131 \u00f6\u011freniyoruz.
\nHem Mustafa hem de Mehmet Ali, mal ve m\u00fclk meselesine \u00f6zel olarak vurgu yap\u0131yor. Hatta Mehmet Ali, b\u00fcy\u00fck dedesinin Besni\u2019deki mal varl\u0131\u011f\u0131na ili\u015fkin bilgi almak i\u00e7in tapu idaresine gitti\u011fini ancak kendisine bununla ilgili b\u00fct\u00fcn belgelerin yanm\u0131\u015f oldu\u011fu bilgisinin verildi\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor:
\n\u201cHi\u00e7bir kay\u0131t yok dediler. Niye Tapu daileri hep yanm\u0131\u015f yahu? Buradaki taksimatta kim kimi d\u00f6vd\u00fcyse o ald\u0131, h\u00fck\u00fcmet falan yok. Zaten o y\u00fczden benim dedem, bunun dedesi, babalar\u0131m\u0131z asla ve kata paralar\u0131 oldu\u011funda gidip m\u00fclk almazlar. Ald\u0131ramazd\u0131k. Para var alm\u0131yor.\u201d
\nMustafa da ayn\u0131 \u015fekilde bu konudan dem vuruyor:
\n\u201cGe\u00e7mi\u015fte babamlar Antep\u2019ten bir arsa ald\u0131lar, dedem herhalde bir ay falan konu\u015fmad\u0131. Dedem i\u00e7in bir ev olsun yeter.\u201d<\/p>\n

\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc ku\u015fa\u011f\u0131n deneyimleri<\/b>
\n<\/b>em Mustafa hem de Mehmet Ali dede ve ninelerinin Ermeni yetimi olduklar\u0131n\u0131 \u00f6\u011frendikten sonra bu ger\u00e7ekle y\u00fczle\u015fme s\u00fcre\u00e7lerinde ya\u015fad\u0131klar\u0131 zorluklara da temas ediyorlar. Son tahlilde s\u00f6z konusu 30-35 \u00e7ocu\u011fun neredeyse hepsi ile akraba iki ki\u015fiden bahsediyoruz. Mehmet Ali, kendisinin y\u00fczle\u015fti\u011fi bu ger\u00e7e\u011fi di\u011fer yetimlerin torunlar\u0131na da anlatmak istedi\u011fini ancak bundan dolay\u0131 bizatihi bu insanlar\u0131n kendisinden b\u00fcy\u00fck tepki g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ifade ediyor. Buna kendi annesinden g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc tepki de dahil:
\n\u201cAnnem\u2019e diyorum ki \u2018yahu Anne, k\u0131l\u0131\u00e7art\u0131\u011f\u0131s\u0131n\u0131z. Ben bunu \u00e7ok s\u00f6ylerdim anneme. Sinirlenirdi niye bana \u00f6yle diyorsun diye sonra \u2018ben elhamd\u00fcrillah M\u00fcsl\u00fcman\u0131m\u2019 derdi. Peki, M\u00fcsl\u00fcman m\u0131s\u0131n derdim ben sonra sorard\u0131m \u2018peki, anan M\u00fcsl\u00fcman m\u0131? derdim… Ermeni oldu\u011funu bile bile yine de \u2018he, M\u00fcsl\u00fcman\u2019 derdi. Asl\u0131n\u0131 ona ne kadar dikte etmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rsan \u00e7al\u0131\u015f kabul ettiremezdin.\u201d
\nMustafa ise daha zor bir deneyim ve y\u00fczle\u015fmeyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya zira kendisi vaftiz olup H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131 benimsemi\u015f. Babas\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda b\u00fct\u00fcn ailesinden bu durumundan dolay\u0131 d\u0131\u015fland\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtiyor:
\n\u201c\u015eimdi ben Besni\u2019ye geldim, vaftiz oldum. Sonra, Mehmet Ali Abi\u2019nin ye\u011feninin kocas\u0131 Boghos Ali\u2019nin torunu\u2014Seydi\u2014o benim ya\u015f\u0131t\u0131m, arkada\u015f\u0131m, eni\u015ftemiz hem de, day\u0131m\u0131n damad\u0131…Ona diyorum \u2018hadi beraber gidelimKilise\u2019ye\u2019.. o arada day\u0131m\u0131n k\u0131z\u0131 bana tav\u0131r yapmaya ba\u015flad\u0131. sordum \u2018ne oldu? Niye?\u2019 Dedi:\u2018yahu bizim bir d\u00fczenimiz var, bu d\u00fczenimiz bozulmas\u0131n o y\u00fczden gitmesini istemiyorum\u2019 Dedim: \u2018sen bilirsin\u2019\u201d
\nMehmet Alide Mustafa\u2019y\u0131 teyit ederek:
\n\u201cdo\u011fru s\u00f6yl\u00fcyor. Hatta bana derdiki senin \u00e7ocuklar\u0131n asil \u0131rk de\u011fil benimki asil \u0131rk der. Senin \u00e7ocuklar\u0131n bozma der bana ye\u011fenim\u201d
\nAncak Mehmet Ali yine de ye\u011feninin bu tepkisini hakl\u0131 bulur zira ne de olsa ya\u015f\u0131n\u0131lan ac\u0131 ve korku az buz de\u011fildir ve bu insanlar kimliklerini saklayarak hala ya\u015fam sava\u015f\u0131 ve toplumdan d\u0131\u015flanmama m\u00fccadelesi vermektedirler. Ve bu nedenle ailesinin ya\u015f\u0131 ge\u00e7kin fertleri ya\u015fananlara dair bir\u00e7ok \u015fey bilmesine ra\u011fmen suskun kalmay\u0131 tercih etmektedir:
\n\u201cO da kendince hakl\u0131, \u015fimdi kurulu bir d\u00fczeni var, bir kazanc\u0131 var evini ge\u00e7indiren bir durumda. Gelgelelim \u015fimdi bu de\u011fi\u015firse ne olacak, korkuyor acaba ben d\u0131\u015flan\u0131r m\u0131y\u0131m, benim kom\u015fular\u0131m selam\u0131 keser mi? Bu k\u00fc\u00e7\u00fck yerde zaten ad\u0131m gavur bir de kiliseye gidersem iyice gavurlu\u011fum meydana \u00e7\u0131kar. Ba\u015fka bir \u015fey yoktur. B\u00fct\u00fcn korku ve s\u0131k\u0131nt\u0131 bu. \u015eu anda Besni\u2019de en ya\u015fl\u0131lardan bir tanesi Babam\u2019\u0131n halas\u0131n\u0131n o\u011flu\u2014Ahmet Amca\u2014\u015eimdi gidelim ufak tefek bir \u015feyler soral\u0131m hi\u00e7birine cevap vermez. \u015eurada benim b\u00fcy\u00fck halam 80\u2019e yak\u0131n ya\u015f\u0131. Ben soray\u0131m hi\u00e7bir \u015fey s\u00f6ylemez.\u201d
\nMehmet Ali bu ketumlu\u011fun dede ve ninelerinden kendi anne ve babalar\u0131na miras kald\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u015fu \u015fekilde \u00f6zetlemektedir:
\n\u201cE\u011fer \u015fu anda onun dedesi de benim dedem de sa\u011f olsayd\u0131 burada olsalard\u0131 ne kadar sorarsak soral\u0131m… konu\u015fmazd\u0131 i\u015fte. \u015eimdi babaannem, babam, annem oturuyoruz. Babaannem biraz rahats\u0131z.\u00a0 \u00c7ocuklar\u0131n i\u00e7inde de benden ba\u015fka merak edip soran yok. O g\u00fcn biraz da espirili bir \u015fekilde babaannemi de\u015fmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorum. Ketum, konu\u015fmuyor. Birg\u00fcn Eni\u015ftem\u2014Mustafa\u2019n\u0131n day\u0131s\u0131\u2014ben isimlerini sorunca dedi ki bana: \u2018Ne soruyosun lan, ya\u011f A\u011fanos ya Bo\u011fhos ya Kavanoz dedi, niye bu kadar soruyosun dedi\u2019… B\u00fcy\u00fck annemin ad\u0131n\u0131n Kalem oldu\u011funu o zaman \u00f6\u011frendim. Sonradan ad\u0131 S\u0131d\u0131ka oldu. Biz S\u0131d\u0131ka olarak tan\u0131d\u0131k.\u201d
\nKeza Mustafa\u2019n\u0131n day\u0131s\u0131 Duran Bey b\u00fct\u00fcn olaylar\u0131 anne ve babas\u0131ndan dinlemi\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen konu\u015fmak istememektedir.
\nMehmet Ali, Ermeni yetimi anne ve babadan do\u011fma bir aileden geldi\u011fini \u00f6\u011frendikten sonra bu durumun kendi hayat\u0131nda bir tak\u0131m etkileri oldu\u011funa da i\u015faret ediyor. Bu durumdan dolay\u0131 baz\u0131 \u015feylere te\u015febb\u00fcs etti\u011fi zaman, her daim babas\u0131n\u0131n \u2018dur o\u011flum, bizden olmaz o\u2019 uyar\u0131s\u0131 ile kar\u015f\u0131la\u015fm\u0131\u015f:
\n\u201cBen askeri okula gitmek istemi\u015ftim mesela ortaokulda. \u2018Hay\u0131r, gidemezsin\u2019 dedi Babam, \u2018senden olmaz\u2019 dedi\u201d
\nKendisinin T\u00fcrkiye d\u0131\u015f\u0131nda ya\u015fayan Ermeni akrabalar\u0131 var ancak onlarla bir ba\u011flant\u0131s\u0131 yok. Be\u015f ya\u015f\u0131ndayken Halep\u2019te bulunan day\u0131s\u0131 ve iki k\u0131z\u0131 hasta olan annesini g\u00f6rmeye gelmi\u015fler. Birka\u00e7 g\u00fcn kal\u0131p gitmi\u015fler. Anneannesi vefat etti\u011fi zaman, cenazesine gelememi\u015fler. Daha sonra day\u0131s\u0131 vefat ediyor ve k\u0131zlar ise Fransa\u2019ya ta\u015f\u0131n\u0131yor ve irtibat tamamen kopuyor. Nedenini ise Mehmet Ali \u00f6zetliyor:
\n\u201cBenim bildi\u011fim Hama\u2019ya Humus\u2019a gidip orada daha sonra Halep\u2019te kalanlar onlard\u0131. Ben \u015fu anda 51 ya\u015f\u0131nday\u0131m ve 45 senedir g\u00f6r\u00fc\u015fm\u00fcyoruz…Annem babam da burada kimse duymasn, bilmesin diye bask\u0131 ve korkudan g\u00f6r\u00fc\u015fmezlerdi…Belki b\u00fcy\u00fck\u015fehirde olsayd\u0131k i\u015fimiz biraz daha kolayd\u0131 daha rahat ileti\u015fim kurabilirdik belki…\u201d<\/p>\n

SON S\u00d6Z YER\u0130NE<\/b><\/p>\n

Biz bu \u00e7al\u0131\u015fmada 28 Temmuz 1915\u2019te al\u0131nan kararla \u00f6nce Ad\u0131yaman ve daha sonra oraya ba\u011fl\u0131 bir kaza olan Besni\u2019de vuku bulan tehcir ve soyk\u0131r\u0131m s\u00fcrecinde yetim kalan ve yine Besni\u2019ye \u00e7evre vilayetlerden ve kazalardan gelen yetim \u00e7ocuklar\u0131n hikayesini; bu \u00e7ocuklar\u0131n torunlar\u0131n\u0131n a\u011fz\u0131ndan aktarmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131k. S\u00f6z konusu yetim \u00e7ocuklar\u0131n tamam\u0131 M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131\u011fa ihtida etmi\u015f ve birer inan\u00e7l\u0131 M\u00fcsl\u00fcman olarak ya\u015fam\u0131\u015flard\u0131r. Onlardan sonra gelen 2 ku\u015fak ta ayn\u0131 \u015fekilde ya\u015famaya devam etmi\u015ftir. Buna ra\u011fmen, ya\u015fad\u0131klar\u0131 S\u00fcnni-T\u00fcrk kimlikli toplum bu ki\u015fileri \u2018gavur\u2019 ve \u2018d\u00f6nme\u2019 olarak kodlam\u0131\u015f ve bu kodlama yap\u0131sal bir hal alm\u0131\u015ft\u0131r.
\nBu minvalde \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc ku\u015fa\u011f\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 dram\u0131 ve kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kald\u0131klar\u0131 durumu en iyi \u00f6zetleyen g\u00f6r\u00fc\u015fmecimiz Mustafa ve Mehmet Ali\u2019nin \u015fu c\u00fcmleleridir:
\n\u201cYahu bari b\u0131raks\u0131nlar unutal\u0131m, hayat\u0131m\u0131z\u0131 devam ettirilelim…Yahu arkada\u015f biz neyiz? Kimiz? Sen anneni se\u00e7tin mi? Baban\u0131 se\u00e7tin mi? Do\u011fdun yeri se\u00e7tin mi? Sadece arkada\u015f\u0131n\u0131 se\u00e7ersin. Neyin pe\u015findeyiz o zaman? Biz Nuh\u2019tan geliyoruz, onun \u00e7ocuklar\u0131y\u0131z. Oraya kadar gel, ondan sonra insan\u0131 sev gel konu\u015fal\u0131m.\u201d
\n\u201cYani \u015fu anda bile yan\u0131m\u0131zda bir Besnili olsa bir konu tart\u0131\u015fsak hala bu benim y\u00fcz\u00fcme vurulur yani D\u00f6nme olmam. Sanki ben \u015ferefsizlik, namussuzluk yapm\u0131\u015f\u0131m…\u201d
\nAkunq.net<\/i><\/b><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u00dcmit Kurt Murad U\u00e7aner Makale, 2-4 Kas\u0131m 2013 tarihlerinde Hrant Dink Vakf\u0131 taraf\u0131ndan \u0130stanbul\u2019da d\u00fczenlenen \u201cM\u00fcsl\u00fcmanla\u015f(t\u0131r\u0131l)m\u0131\u015f Ermeniler Konferans\u0131\u201dna sunulan bir bildiri olup, vak\u0131f taraf\u0131ndan kitapla\u015facakt\u0131r. \u201cBesni\u2019de d\u00f6rt-be\u015f tane atl\u0131 geldi, ondan sonra sabaha kar\u015f\u0131 ne olduysa oldu…\u201d\u00a0 [Mustafa] \u201cBen, Hay oldu\u011fumu sonradan \u00f6\u011frendim. Huy\u2019un ve Hay\u2019\u0131n ne oldu\u011funu \u00e7ok ge\u00e7 \u00f6\u011frendim…\u201d [Mehmet Ali] \u201cben gavur, […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[12,14,26],"tags":[],"class_list":["post-29283","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-gunumuzde-bati-ermenileri","category-haberler","category-makaleler"],"yoast_head":"\nD\u00f6rt Al\u0131nyaz\u0131s\u0131. M\u00fcsl\u00fcmanla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f Ermeniler Anlat\u0131yor - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/2014\/04\/08\/dort-alinyazisi-muslumanlastirilmis-ermeniler-anlatiyor\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"D\u00f6rt Al\u0131nyaz\u0131s\u0131. M\u00fcsl\u00fcmanla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f Ermeniler Anlat\u0131yor - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"\u00dcmit Kurt Murad U\u00e7aner Makale, 2-4 Kas\u0131m 2013 tarihlerinde Hrant Dink Vakf\u0131 taraf\u0131ndan \u0130stanbul\u2019da d\u00fczenlenen \u201cM\u00fcsl\u00fcmanla\u015f(t\u0131r\u0131l)m\u0131\u015f Ermeniler Konferans\u0131\u201dna sunulan bir bildiri olup, vak\u0131f taraf\u0131ndan kitapla\u015facakt\u0131r. \u201cBesni\u2019de d\u00f6rt-be\u015f tane atl\u0131 geldi, ondan sonra sabaha kar\u015f\u0131 ne olduysa oldu…\u201d\u00a0 [Mustafa] \u201cBen, Hay oldu\u011fumu sonradan \u00f6\u011frendim. Huy\u2019un ve Hay\u2019\u0131n ne oldu\u011funu \u00e7ok ge\u00e7 \u00f6\u011frendim…\u201d [Mehmet Ali] \u201cben gavur, […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/2014\/04\/08\/dort-alinyazisi-muslumanlastirilmis-ermeniler-anlatiyor\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2014-04-08T09:20:04+00:00\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"kalem\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"kalem\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"45 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/2014\/04\/08\/dort-alinyazisi-muslumanlastirilmis-ermeniler-anlatiyor\/\",\"url\":\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/2014\/04\/08\/dort-alinyazisi-muslumanlastirilmis-ermeniler-anlatiyor\/\",\"name\":\"D\u00f6rt Al\u0131nyaz\u0131s\u0131. M\u00fcsl\u00fcmanla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f Ermeniler Anlat\u0131yor - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/#website\"},\"datePublished\":\"2014-04-08T09:20:04+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/#\/schema\/person\/135e7923d1aeb8887890799619969a6c\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/2014\/04\/08\/dort-alinyazisi-muslumanlastirilmis-ermeniler-anlatiyor\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/2014\/04\/08\/dort-alinyazisi-muslumanlastirilmis-ermeniler-anlatiyor\/\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/2014\/04\/08\/dort-alinyazisi-muslumanlastirilmis-ermeniler-anlatiyor\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"D\u00f6rt Al\u0131nyaz\u0131s\u0131. M\u00fcsl\u00fcmanla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f Ermeniler Anlat\u0131yor\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/#website\",\"url\":\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/\",\"name\":\"Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi\",\"description\":\"\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/#\/schema\/person\/135e7923d1aeb8887890799619969a6c\",\"name\":\"kalem\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/a06875e4b25feb5674296adf8e8a7ae1e587cebce2493fe63c456109967e27d3?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/a06875e4b25feb5674296adf8e8a7ae1e587cebce2493fe63c456109967e27d3?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"kalem\"},\"url\":\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/author\/kalem\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"D\u00f6rt Al\u0131nyaz\u0131s\u0131. M\u00fcsl\u00fcmanla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f Ermeniler Anlat\u0131yor - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/2014\/04\/08\/dort-alinyazisi-muslumanlastirilmis-ermeniler-anlatiyor\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"D\u00f6rt Al\u0131nyaz\u0131s\u0131. M\u00fcsl\u00fcmanla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f Ermeniler Anlat\u0131yor - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","og_description":"\u00dcmit Kurt Murad U\u00e7aner Makale, 2-4 Kas\u0131m 2013 tarihlerinde Hrant Dink Vakf\u0131 taraf\u0131ndan \u0130stanbul\u2019da d\u00fczenlenen \u201cM\u00fcsl\u00fcmanla\u015f(t\u0131r\u0131l)m\u0131\u015f Ermeniler Konferans\u0131\u201dna sunulan bir bildiri olup, vak\u0131f taraf\u0131ndan kitapla\u015facakt\u0131r. \u201cBesni\u2019de d\u00f6rt-be\u015f tane atl\u0131 geldi, ondan sonra sabaha kar\u015f\u0131 ne olduysa oldu…\u201d\u00a0 [Mustafa] \u201cBen, Hay oldu\u011fumu sonradan \u00f6\u011frendim. Huy\u2019un ve Hay\u2019\u0131n ne oldu\u011funu \u00e7ok ge\u00e7 \u00f6\u011frendim…\u201d [Mehmet Ali] \u201cben gavur, […]","og_url":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/2014\/04\/08\/dort-alinyazisi-muslumanlastirilmis-ermeniler-anlatiyor\/","og_site_name":"Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","article_published_time":"2014-04-08T09:20:04+00:00","author":"kalem","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"kalem","Est. reading time":"45 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/2014\/04\/08\/dort-alinyazisi-muslumanlastirilmis-ermeniler-anlatiyor\/","url":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/2014\/04\/08\/dort-alinyazisi-muslumanlastirilmis-ermeniler-anlatiyor\/","name":"D\u00f6rt Al\u0131nyaz\u0131s\u0131. M\u00fcsl\u00fcmanla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f Ermeniler Anlat\u0131yor - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","isPartOf":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/#website"},"datePublished":"2014-04-08T09:20:04+00:00","author":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/#\/schema\/person\/135e7923d1aeb8887890799619969a6c"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/2014\/04\/08\/dort-alinyazisi-muslumanlastirilmis-ermeniler-anlatiyor\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/akunq.net\/turkish\/2014\/04\/08\/dort-alinyazisi-muslumanlastirilmis-ermeniler-anlatiyor\/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/2014\/04\/08\/dort-alinyazisi-muslumanlastirilmis-ermeniler-anlatiyor\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"D\u00f6rt Al\u0131nyaz\u0131s\u0131. M\u00fcsl\u00fcmanla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f Ermeniler Anlat\u0131yor"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/#website","url":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/","name":"Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","description":"","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/#\/schema\/person\/135e7923d1aeb8887890799619969a6c","name":"kalem","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/a06875e4b25feb5674296adf8e8a7ae1e587cebce2493fe63c456109967e27d3?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/a06875e4b25feb5674296adf8e8a7ae1e587cebce2493fe63c456109967e27d3?s=96&d=mm&r=g","caption":"kalem"},"url":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/author\/kalem\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/29283","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=29283"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/29283\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=29283"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=29283"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=29283"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}