{"id":22044,"date":"2013-03-02T03:02:52","date_gmt":"2013-03-02T08:02:52","guid":{"rendered":"http:\/\/akunq.net\/tr\/?p=22044"},"modified":"2013-03-02T03:02:52","modified_gmt":"2013-03-02T08:02:52","slug":"yuzbasi-torosyan-tartismalari-ya-da-suskunlugun-sessiz-anlasmasi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/2013\/03\/02\/yuzbasi-torosyan-tartismalari-ya-da-suskunlugun-sessiz-anlasmasi\/","title":{"rendered":"Y\u00fczba\u015f\u0131 Torosyan tart\u0131\u015fmalar\u0131: Ya da suskunlu\u011fun sessiz anla\u015fmas\u0131"},"content":{"rendered":"

\"Yuzbasi<\/a>Taner Ak\u00e7am<\/b><\/p>\n

\u201cGe\u00e7enlerde Gaba Tepe [Kabatepe]\u2019deki mevzilerimizden birine\u00a0y\u00f6nelik \u015fiddetli bir h\u00fccum d\u00fczenlendi. [D\u00fc\u015fman askerleri] \u00f6yle bir gayretle sald\u0131rm\u0131\u015flard\u0131 ki sald\u0131r\u0131 sonras\u0131nda siperler aras\u0131ndaki b\u00f6lge T\u00fcrk cesetleri ile doldu. Bu d\u00fc\u015fman taraf\u0131ndan Avustralya ve Yeni Zelanda hatt\u0131n\u0131 yarmak yap\u0131lm\u0131\u015f en cesur giri\u015fimdi. Sald\u0131ranlardan baz\u0131lar\u0131 Victoria birlikleri taraf\u0131ndan korunan siperlere kadar ula\u015ft\u0131lar; fakat bizim askerler bu cesur d\u00fc\u015fman\u0131n sadece silahlar\u0131n\u0131 ellerinden ald\u0131lar. Ve onlar\u0131 esir ettiler. Daha sonra ortaya \u00e7\u0131kt\u0131 ki, sald\u0131r\u0131 g\u00fcnde ortalama 15 mil [yakla\u015f\u0131k 27 km] yal\u0131nayak y\u00fcr\u00fcmeye zorlanm\u0131\u015f Ermeni [askerler] taraf\u0131ndan yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. \u0130stanbul\u2019dan cebri y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015fle yola \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015flar ve \u00fc\u00e7 hafta boyunca \u00e7ok az yemek yiyerek y\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015flerdi. [Cepheye] var\u0131r varmaz da, [bu] yorgun adamlara hi\u00e7 bir ba\u015far\u0131 \u015fanslar\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 [bir h\u00fccum emri verilerek] d\u00fc\u015fmana sald\u0131r\u0131ya zorlanm\u0131\u015flard\u0131.\u201d[1]<\/strong><\/a><\/b><\/em><\/p>\n

Y\u00fczba\u015f\u0131 Torosyan<\/strong>\u2019\u0131n an\u0131lar\u0131 etraf\u0131nda d\u00f6nen tart\u0131\u015fmalar, e\u011fer gazete k\u00f6\u015feleri terbiye s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 a\u015fan seviyesiz hakaretler i\u00e7in kullan\u0131lmaz ise, bug\u00fcne kadar hi\u00e7 ele al\u0131nmam\u0131\u015f bir\u00e7ok konuyu tart\u0131\u015fmam\u0131za vesile olabilir. Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019nda Osmanl\u0131 ordusundaki H\u0131ristiyan askerlerin ak\u0131betleri ve ailelerinin s\u00fcr\u00fcl\u00fcp imha edilmeleri bu konular\u0131n ba\u015f\u0131nda gelir. Yaz\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131ndaki al\u0131nt\u0131, 1915 y\u0131l\u0131nda Anzaklar taraf\u0131ndan esir al\u0131nan bir Ermeni askerin ifadesine dayan\u0131larak verilen bir haberden al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.[2]<\/a> Ermeniler aras\u0131nda buna benzer \u00e7ok say\u0131da hik\u00e2yeler anlat\u0131l\u0131r. \u00c7anakkale\u2019de, Ermenilerin silahs\u0131zland\u0131r\u0131larak cepheye s\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc ve arkadan ate\u015f edilerek katledildikleri s\u00f6ylenir.[3]<\/a><\/p>\n

Torosyan tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n, sonu\u00e7 al\u0131c\u0131 ve ufuk a\u00e7\u0131c\u0131 tarzda yap\u0131labilmesi i\u00e7in tarih\u00e7ilerimizin bir ba\u015fka hususu daha ak\u0131lda tutmalar\u0131nda fayda vard\u0131r. \u00c7ok bilmedikleri ve yabanc\u0131s\u0131 olduklar\u0131 bir alana girmeye ba\u015flamaktad\u0131rlar. Bu alan, b\u00fcy\u00fck kitlesel katliamlar ve bu katliamlardan kurtulan insanlar\u0131n kendi hayat hik\u00e2yeleri \u00fczerine konu\u015fmalar\u0131 ile ilgilidir. Bu T\u00fcrk tarih\u00e7ilerinin hi\u00e7 u\u011fra\u015fmad\u0131klar\u0131 bir konudur ve bu nedenle s\u00f6yleyecekleri \u015feyler konusunda son derece dikkatli olmalar\u0131 gerekir. Torosyan tart\u0131\u015fmalar\u0131nda bunun fark\u0131nda bile olunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n yeteri kadar \u00f6rne\u011fi verilmi\u015ftir.[4]<\/a><\/p>\n

Sadece bir \u00f6rnek vereyim, e\u011fer Y\u00fczba\u015f\u0131 Torosyan\u2019\u0131n an\u0131lar\u0131 \u00fczerine tart\u0131\u015fmay\u0131, 1915-18 d\u00f6neminde Ermeni n\u00fcfusun kitleler halinde s\u00fcr\u00fclmesi ve imha edilmesi ger\u00e7e\u011finden kopart\u0131r ve cepheler, gemiler, tepeler ve toplar\u0131n \u00e7ap\u0131 konusunda verdi\u011fi bilgiler ile s\u0131n\u0131rl\u0131 bir tart\u0131\u015fma olarak yaparsan\u0131z, hem bir \u015fey anlamaz, hem de ciddi hatalar yapars\u0131n\u0131z. \u00d6rne\u011fin, 1916 y\u0131l\u0131nda, Osmanl\u0131 vatanda\u015f\u0131 bir Ermeni\u2019nin pasaport ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr, elini kolunu sallayarak yurt d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia eder ve Amerika\u2019ya gitti\u011fini yazars\u0131n\u0131z. Subay veya de\u011fil, bir Ermeni\u2019nin1916\u2019da, yurt d\u0131\u015f\u0131na nas\u0131l \u00e7\u0131kabilece\u011fini sormak ise kimsenin akl\u0131na gelmez.<\/p>\n

Oysa, biliyoruz ki 1915 y\u0131l\u0131 ile birlikte t\u00fcm Ermenilerin \u00fclkeye giri\u015f \u00e7\u0131k\u0131\u015flar\u0131 yasaklanm\u0131\u015ft\u0131. \u201cBa\u015fkumandanl\u0131k Vek\u00e2let-i Cel\u00eelesininm\u00fcs\u00e2\u2018ade-i mahs\u00fbsas\u0131 olmad\u0131k\u00e7a erkek ve kad\u0131n hi\u00e7bir Ermeninin h\u00e2ricdenmem\u00e2lik-i Osmaniyeye duh\u00fbl\u00fcne ve on yedi ile elli be\u015f ya\u015flar\u0131 aras\u0131nda bulunan z\u00fck\u00fbr [erkek<\/em>] Ermenilerin dahi h\u00e2rice az\u00eemetlerine kat\u2018iyyen m\u00fcs\u00e2ade edilmemesi vek\u00e2let-i m\u00fc\u015f\u00e2run-ileyh\u00e2dan [ad\u0131 ge\u00e7en makamdan] <\/em>i\u015f\u2018\u00e2r buyurulmakla m\u00fbcebince\u00eefa-y\u0131 mu\u00e2mele olunmas\u0131.\u201d[5]<\/a> B\u0131rak\u0131n yurt d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kmay\u0131, yurt i\u00e7inde seyahat edebilmek i\u00e7in bile \u00f6zel seyahat belgesi al\u0131nmas\u0131 \u015fartt\u0131.<\/p>\n

Yurt d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131k\u0131\u015flar o denli s\u0131k\u0131 kontrol alt\u0131ndad\u0131r ki, ABD h\u00fck\u00fcmetinin t\u00fcm bask\u0131 ve ricalar\u0131na ra\u011fmen, Amerikan vatanda\u015f\u0131 olmu\u015f Ermenilerin bile \u00e7\u0131k\u0131\u015flar\u0131na m\u00fcsaade edilmeyerek \u00f6l\u00fcme yollanm\u0131\u015flard\u0131r.[6]<\/a> B\u00f6yle bir ortamda, herhangi bir yabanc\u0131 \u00fclke vatanda\u015f\u0131 olmayan Sarkis Torosyan\u2019\u0131n (asker olsun veya olmas\u0131n) b\u0131rak\u0131n nas\u0131l pasaport ald\u0131\u011f\u0131, \u00fclkeyi nas\u0131l terk etti\u011fi, izin olmaks\u0131z\u0131n \u00fclke i\u00e7inde nas\u0131l seyahat edebildi\u011fi cevap verilmesi gereken ciddi sorulard\u0131r. Ama s\u00f6yledi\u011fim gibi bu soruyu sormak kimsenin akl\u0131na gelmedi\u011fi gibi, Torosyan\u2019\u0131n 1916\u2019da normal yollarla \u00fclke d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131karak Amerika\u2019ya gitti\u011fi, hi\u00e7 tart\u0131\u015fmas\u0131z herkes taraf\u0131ndan, b\u00fcy\u00fck bir if\u015faat olarak g\u00f6r\u00fcld\u00fc ve kabul edildi.<\/p>\n

Verilebilecek bir di\u011fer \u00f6rnek, soyk\u0131r\u0131mdan sa\u011f olarak kurtulman\u0131n ne anlama geldi\u011fi ve diaspora konusudur. A\u015fa\u011f\u0131da ayr\u0131nt\u0131lar\u0131yla g\u00f6sterece\u011fim gibi, Hakan Erdem<\/strong>\u2019in kitab\u0131 ba\u015fta olmak \u00fczere konuyla ilgili yaz\u0131larda ciddi hatalar yap\u0131lm\u0131\u015f ve maalesef akademisyenlerimiz diaspora konusundaki \u00f6n yarg\u0131lar\u0131n\u0131n esiri olmu\u015flard\u0131r. Torosyan, b\u00fcy\u00fck bir kitlesel katliamdan kurtulmu\u015f bir milletin \u00fcyesi olarak de\u011fil, kitap yazmaya vakti olan, bolca kitap okuyan, ara\u015ft\u0131rma yapan ve bu ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131n sonucunda tarihsel roman yazan, huzur i\u00e7inde bir entelekt\u00fcel olarak tahayy\u00fcl edilmi\u015ftir. Bunun da \u00f6tesinde, diasporadaki milliyet\u00e7i Ermenilerin Torosyan\u2019\u0131n kitab\u0131n\u0131 \u00fct\u00fcledikleri, yok sayd\u0131klar\u0131 gibi hi\u00e7 bir ara\u015ft\u0131rmaya dayanmayan, tamam\u0131yla hayal \u00fcr\u00fcn\u00fc tezler ileri s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f daha do\u011frusu uydurulmu\u015ftur.<\/p>\n

Benim tart\u0131\u015fmaya kat\u0131lma nedenim esas olarak bu husustu ve Ermeni soyk\u0131r\u0131m ba\u011flam\u0131 bilinmeden ve anla\u015f\u0131lmadan bu tart\u0131\u015fman\u0131n yap\u0131lamayaca\u011f\u0131n\u0131 iddia ettim. Bu iddiam nedeniyle Taha Akyol<\/strong> taraf\u0131ndan \u201cangaje ayd\u0131n\u201d olmakla su\u00e7land\u0131m[7]<\/a>; e\u011fer yapt\u0131\u011f\u0131 hakaretleri bir kenara b\u0131rak\u0131rsak, Halil Berktay <\/strong>da benzeri de\u011ferlendirmelerde bulundu ve benim tavr\u0131m\u0131 \u201cfaydac\u0131l\u0131k\u201d ve \u201cErmeni severlik\u201d olarak niteledi.[8]<\/a> \u0130ddiam\u0131 burada yeniden ele almakta fayda vard\u0131r.<\/p>\n

Ermeni Meselesi: Bir Varl\u0131k\u2013Yokluk Sorunu<\/strong><\/h2>\n

\"Sarkis<\/a>Gerek 23 Kas\u0131m 2012 tarihli AGOS<\/em> s\u00f6yle\u015fisinde ve gerekse 24 Aral\u0131k 2012 tarihli Taraf<\/em> yaz\u0131s\u0131nda, Torosyan tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n o g\u00fcne kadar yap\u0131l\u0131\u015f ve s\u00fcrd\u00fcr\u00fcl\u00fc\u015f bi\u00e7imini \u201csoyk\u0131r\u0131m ger\u00e7ekli\u011finin \u00fcst\u00fcn\u00fc \u00f6rtmek\u201d olarak ele\u015ftirdim. Nedenim \u00e7ok basitti. Torosyan\u2019\u0131n kitab\u0131, Osmanl\u0131 ordusundaki bir Ermeni askerinin cephelerdeki an\u0131lar\u0131 ve ailesinin Ermenilerle birlikte s\u00fcrg\u00fcn ve imha edilmesi gibi iki ana b\u00fcy\u00fck b\u00f6l\u00fcmden olu\u015fuyordu. Cemil Ko\u00e7ak<\/strong> taraf\u0131ndan sunulan 2,5 saatlik \u201cEski Defterler<\/em>\u201d program\u0131 da d\u00e2hil, t\u00fcm tart\u0131\u015fmalar askeri cephelerdeki bilgiler \u00fczerine yap\u0131ld\u0131. Hi\u00e7 kimse ama hi\u00e7 kimse bu an\u0131lar\u0131n cephelerdeki bilgiler kadar \u00f6nemli olan, Y\u00fczba\u015f\u0131 Torosyan\u2019\u0131n ailesinin s\u00fcr\u00fclmesi ve imha edilmesi ile ilgilenmedi. Konu, \u00fczerinde konu\u015fulmas\u0131 bile gereksiz \u00f6nemsiz bir ayr\u0131nt\u0131 olarak kald\u0131. Ve benim gibi, na\u00e7izane bu ger\u00e7e\u011fi hat\u0131rlatan birine de hakaret edildi.<\/p>\n

Geldi\u011fim nokta itibar\u0131yla, \u201csoyk\u0131r\u0131m\u0131n \u00fcst\u00fcn\u00fc \u00f6rtmek\u201d ele\u015ftirimin olduk\u00e7a yetersiz ve eksik oldu\u011funu kabul etmem gerekiyor. Ben asl\u0131nda daha derin ve daha k\u00f6kl\u00fc bir sorundan s\u00f6z etmek istiyordum. Ne demek istedi\u011fimi daha iyi a\u00e7\u0131klayabilmek i\u00e7in J\u00fcrgen Habermas<\/strong>\u2019a ba\u015fvurmak isterim. Habermas, toplumlar\u0131n sosyal dokular\u0131 ve kurumlar\u0131 i\u00e7ine yerle\u015fik, gizli bir \u015fiddet olgusunun var oldu\u011funa dikkat \u00e7eker ve bu \u015fiddet sayesinde, toplumun t\u00fcm\u00fc taraf\u0131ndan benimsenen bir ileti\u015fim tarz\u0131 yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunur. Bu \u201ckolektif ileti\u015fim tarz\u0131\u201d sayesinde, hem baz\u0131 olgular\u0131n toplumun dikkatinden ka\u00e7\u0131r\u0131lmas\u0131 ba\u015far\u0131l\u0131r, hem de toplumda g\u00f6zle g\u00f6r\u00fclmez baz\u0131 s\u0131n\u0131rlamalar kurumsalla\u015f\u0131r;[9]<\/sup><\/a> bu tarz\u0131 esas alan bir zihniyet d\u00fcnyas\u0131 \u00f6r\u00fcl\u00fcr ve baz\u0131 konular\u0131n konu\u015fulmamas\u0131 konusunda sessiz bir antla\u015fma sa\u011flan\u0131r.<\/p>\n

Elias Siberski<\/strong>\u2019den \u00f6d\u00fcn\u00e7 alaca\u011f\u0131m \u201cileti\u015fimsel ger\u00e7eklik\u201d (die kommunikative Wirklichkeit<\/em>) tan\u0131m\u0131 belki daha a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 olabilir. Siberski bu tan\u0131m\u0131 gizli \u00f6rg\u00fctlerin \u00f6nemli bir \u00f6zelli\u011fini a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in kullan\u0131r.[10]<\/sup><\/a> Ona g\u00f6re, gizli \u00f6rg\u00fctler, \u00fcyeleri aras\u0131nda yaratt\u0131klar\u0131 ileti\u015fim tarz\u0131 sayesinde, i\u00e7inde ya\u015fad\u0131klar\u0131 ger\u00e7ekli\u011fin d\u0131\u015f\u0131nda bir ba\u015fka ger\u00e7eklik yarat\u0131rlar. T\u00fcrkiye\u2019nin tarihi ile ili\u015fkisi de biraz buna benzer. Biz, toplum olarak tarihimizle ili\u015fkimizde gizli bir \u00f6rg\u00fct\u00fcn \u00fcyeleri gibi davran\u0131yoruz. Kurulu\u015fumuzdan itibaren, gizli \u00f6rg\u00fctlere has bir \u201cileti\u015fimsel ger\u00e7eklik\u201d yaratm\u0131\u015f bulunuyoruz. Bu \u201cileti\u015fimsel ger\u00e7eklik\u201d, bizim d\u00fc\u015f\u00fcnme ve varolu\u015f bi\u00e7imimizi belirliyor. Duygular\u0131m\u0131z\u0131 tan\u0131mlayan inan\u00e7 sistemlerimizi, yani bizlerin t\u00fcm sosyal-k\u00fclt\u00fcrel ili\u015fkiler a\u011f\u0131n\u0131, bizi biz yapan \u015feyleri bi\u00e7imlendiriyor.<\/p>\n

Sonu\u00e7ta \u201cileti\u015fimsel ger\u00e7eklik\u201d \u00fczerinde konu\u015fulan ve konu\u015fulmayan d\u00fcnyalar ve buna ba\u011fl\u0131 olarak toplumu bir eldiven gibi ku\u015fatan kolektif bir s\u0131r yarat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Entelekt\u00fcel hayat\u0131m\u0131zdan \u00e7ok basit bir \u00f6rnek vereyim: \u0130dris K\u00fc\u00e7\u00fck\u00f6mer<\/strong> ve onun \u00f6zellikle \u201cD\u00fczenin Yabanc\u0131la\u015fmas\u0131<\/em>\u201d adl\u0131 eseri T\u00fcrk d\u00fc\u015f\u00fcn hayat\u0131n\u0131n \u00f6nemli k\u00f6\u015fe ta\u015flar\u0131ndan birisidir. Bu kitab\u0131nda K\u00fc\u00e7\u00fck\u00f6mer, T\u00fcrkiye’nin d\u00fcn\u00fcn\u00fc ve bug\u00fcn\u00fcn\u00fc anlamaya y\u00f6nelik son derece \u00f6nemli makro bir model sunar.<\/p>\n

Habermas ve Siberski \u00f6rnekleri ile s\u00f6ylediklerim \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda bu kitaba bir daha g\u00f6z at\u0131n\u0131z; T\u00fcrkiye’yi derinden etkileyen, solcusu ve sa\u011fc\u0131s\u0131 ile herkesi onlarca y\u0131l bitmez t\u00fckenmez tart\u0131\u015fmalara sokan bu kitapta, Osmanl\u0131 toplumu analizi yap\u0131l\u0131rken, n\u00fcfusun neredeyse y\u00fczde 30\u2019unu olu\u015fturan H\u0131ristiyanlar\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcrs\u00fcn\u00fcz. \u015eaka de\u011fil, K\u00fc\u00e7\u00fck\u00f6mer H\u0131ristiyanlar\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 bir Osmanl\u0131 toplumu anlat\u0131r bize. Bu, bug\u00fcn T\u00fcrkiye \u00fczerine K\u00fcrtler ve Alevileri yok sayarak, T\u00fcrkiye toplumu analizi yapmaktan daha vahim bir durumdur.<\/p>\n

\u0130dris K\u00fc\u00e7\u00fck\u00f6mer\u2019in, toplumun y\u00fczde 30\u2019unu yok sayarak yapt\u0131\u011f\u0131 analizlerin ne kadar do\u011fru oldu\u011fu gibi bir tart\u0131\u015fmay\u0131 yapm\u0131yorum, bu ayr\u0131 bir konu. Bundan daha da \u00f6nemli bir ba\u015fka hususa dikkat \u00e7ekmek istiyorum. \u0130dris K\u00fc\u00e7\u00fck\u00f6mer\u2019in, H\u0131ristiyanlar\u0131 ya\u015famam\u0131\u015f, yok sayan Osmanl\u0131 toplumu analizleri, sevenlerini ve nefret edenlerini hi\u00e7 rahats\u0131z etmedi ve h\u00e2l\u00e2 da etmiyor.<\/p>\n

Torosyan tart\u0131\u015fmalar\u0131 da farkl\u0131 olmad\u0131. Kitap \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 andan itibaren, Torosyan\u2019\u0131n H\u0131ristiyan<\/b><\/em> bir asker oldu\u011fu, ailesinin s\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc ve imha edildi\u011fi<\/b><\/em> yok say\u0131ld\u0131. T\u00fcm bir an\u0131, sadece \u00c7anakkale ve cepheler hakk\u0131nda verilen bilgilerden ibaret telakki edildi ve \u00f6yle tart\u0131\u015f\u0131ld\u0131. Televizyon tart\u0131\u015fmalar\u0131, k\u00f6\u015fe yaz\u0131lar\u0131 tepelerin adlar\u0131, gemilerin isimleri ve bat\u0131r\u0131l\u0131\u015f tarihleri ve toplar\u0131n \u00e7aplar\u0131 etraf\u0131nda y\u00fcr\u00fct\u00fcld\u00fc. Torosyan\u2019\u0131n ailesinin s\u00fcr\u00fclmesi ve imha edilmesi, \u00fczerinde durmay\u0131 bile hak etmeyecek, \u00f6nemsiz bir ayr\u0131nt\u0131 olarak b\u0131rak\u0131ld\u0131. T\u00fcm bunlar\u0131n tesad\u00fcf\u00ee olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, yukar\u0131da anlatt\u0131\u011f\u0131m zihniyet d\u00fcnyas\u0131n\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fc oldu\u011funu iddia ediyorum. Benim hat\u0131rlatmama duyulan ve en u\u00e7 \u00f6rne\u011fini Taha Akyol\u2019da g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz, \u201cbu da nereden \u00e7\u0131kt\u0131 \u015fimdi\u201d tepkisinin esas\u0131 da burada yat\u0131yor.<\/p>\n

Tart\u0131\u015f\u0131lan Konu Nedir?<\/strong><\/p>\n

Genel kurald\u0131r, e\u011fer anla\u015famad\u0131\u011f\u0131n\u0131z konular\u0131n ne oldu\u011fu konusunda bir karara varamazsan\u0131z tart\u0131\u015fma yapamazs\u0131n\u0131z. G\u00f6rebildi\u011fim kadar\u0131yla, Y\u00fczba\u015f\u0131 Torosyan tart\u0131\u015fmalar\u0131nda hen\u00fcz anla\u015famad\u0131\u011f\u0131m\u0131z konular \u015funlard\u0131r, c\u00fcmlesini kurabilmekten uza\u011f\u0131z. Bana g\u00f6re tart\u0131\u015fman\u0131n birbiriyle ili\u015fkili iki boyutu vard\u0131r. Birincisi, \u201cbu an\u0131 ne hakk\u0131ndad\u0131r\u201d meselesidir. An\u0131, Osmanl\u0131 ordusunda g\u00f6rev yapm\u0131\u015f bir H\u0131ristiyan asker ve ailesinin ak\u0131beti ile ilgilidir. Torosyan, bize hem ordudaki g\u00f6revlerini, hem de ailesinin di\u011fer Ermenilerle birlikte nas\u0131l s\u00fcr\u00fcl\u00fcp imha edildi\u011fini anlatmaktad\u0131r. Tart\u0131\u015fmalar s\u0131ras\u0131nda ise Torosyan\u2019\u0131n sadece cepheler konusunda verdi\u011fi bilgiler tart\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f ve ailenin imhas\u0131 ile ilgili boyut yok say\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Asl\u0131nda Hakan Erdem bu konuda bir ad\u0131m daha ileriye giderek, Torosyan\u2019\u0131n ailesine ili\u015fkin anlatt\u0131klar\u0131n\u0131n da uydurma oldu\u011funu ileri s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. \u00d6zellikle k\u0131z karde\u015fin hik\u00e2yesini, -mi\u015fli ge\u00e7mi\u015f zaman kullanarak alayc\u0131 bir dille aktard\u0131ktan sonra, \u201canne\u2013babas\u0131n\u0131n 1915 olaylar\u0131nda hayatlar\u0131n\u0131 kaybettiklerine dair\u201d bir kan\u0131t\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr.[11]<\/sup><\/a> Erdem\u2019in, insanlar\u0131n soyk\u0131r\u0131m s\u0131ras\u0131nda \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcp \u00f6ld\u00fcr\u00fclmedikleri konusunda ne t\u00fcr bir kan\u0131t arad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilemiyorum. \u0130leri s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc kan\u0131t meselesinin \u00f6ld\u00fcr\u00fclen bir milyona yak\u0131n insan i\u00e7in de ge\u00e7erli oldu\u011funun fark\u0131nda olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da bilemedi\u011fim gibi…<\/p>\n

Tart\u0131\u015fman\u0131n ikinci boyutu, Torosyan\u2019\u0131n ne kadar ger\u00e7ek bir ki\u015fi ve sava\u015flara ili\u015fkin anlatt\u0131klar\u0131n\u0131n ne kadar kendi hik\u00e2yesi olup olmad\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Halil Berktay ve Hakan Erdem, an\u0131n\u0131n esas olarak \u201caskeri hat\u0131rat\u201d k\u0131sm\u0131na dayanarak yaz\u0131lanlar\u0131n hayal mahsul\u00fc oldu\u011funu ve an\u0131n\u0131n uydurulmu\u015f oldu\u011funu iddia ettiler ve h\u00e2l\u00e2 da ediyorlar. Bu konuda ileri s\u00fcrd\u00fckleri en \u00f6nemli kan\u0131t, Hakan Erdem\u2019in Torosyan\u2019\u0131n Amerika\u2019ya 1916\u2019da girmi\u015f oldu\u011funu \u201cispat\u201d etmi\u015f olmas\u0131d\u0131r. Bu \u201cke\u015fif\u201d, kamuoyu taraf\u0131ndan da, b\u00fcy\u00fck bir ba\u015far\u0131 olarak g\u00f6sterildi ve sorgusuz sualsiz benimsendi.<\/p>\n

Halil Berktay ve Hakan Erdem, Torosyan\u2019\u0131n1916\u2019da ABD\u2019ye giri\u015f yapt\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7e\u011finden de hareketle, onun subayl\u0131\u011f\u0131n\u0131n, cepheler hakk\u0131nda verdi\u011fi bilgilerin, kitab\u0131nda yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131 10\u2019un \u00fczerindeki askerlik resimlerinin ve yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131 belgelerin, her \u015fey ama her \u015feyin<\/b><\/em> sahte ve \u00fcretilmi\u015f oldu\u011funu ileri s\u00fcr\u00fcyorlar. Kayseri\u2019nin Develi kazas\u0131nda b\u00f6yle bir insan\u0131n do\u011fdu\u011fu, mezar ta\u015f\u0131 oldu\u011fu, 1916\u2019da Amerika\u2019ya gitti\u011fi, orta bir tahsilli ve boyac\u0131\/badanac\u0131 oldu\u011fu kesindir ama bunun d\u0131\u015f\u0131ndaki t\u00fcm bilgiler uydurma ve sahtedir.<\/p>\n

Torosyan\u2019\u0131n Torunu \u0130le G\u00f6r\u00fc\u015fme<\/strong><\/h2>\n

Kar\u015f\u0131 tezi savunan Ayhan Aktar<\/strong> ise an\u0131lar\u0131n Y\u00fczba\u015f\u0131 Torosyan\u2019\u0131n ya\u015fanm\u0131\u015f hayat hik\u00e2yesi oldu\u011funu, Torosyan\u2019\u0131n esas olarak kendi ba\u015f\u0131ndan ge\u00e7enleri anlatt\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunuyor. Soyk\u0131r\u0131m s\u00fcrecini ya\u015fam\u0131\u015f ki\u015filerin yazd\u0131\u011f\u0131, abart\u0131s\u0131z y\u00fczlerce an\u0131 kitab\u0131 okumu\u015f oldu\u011fum i\u00e7in benim a\u00e7\u0131mdan ortada bir sorun yoktu. Torun Louise Schreiber<\/strong> ile g\u00f6r\u00fc\u015fmem<\/a> ve bir\u00e7ok yeni belgeye ula\u015fmam, eksi\u011fi ve fazlas\u0131 ile Torosyan an\u0131lar\u0131n\u0131n ya\u015fanm\u0131\u015f bir hik\u00e2yeye dayand\u0131\u011f\u0131 inanc\u0131m\u0131 daha da peki\u015ftirdi. Torosyan ger\u00e7ek bir ki\u015filiktir; an\u0131lar\u0131nda eksik\u2013fazla kendi ba\u015f\u0131ndan ge\u00e7enleri anlatm\u0131\u015ft\u0131.[12]<\/sup><\/a><\/p>\n

Louise Schreiber g\u00f6r\u00fc\u015fmesi ile birlikte art\u0131k tart\u0131\u015fman\u0131n en az\u0131ndan bu boyutunun kapanmas\u0131; an\u0131lar\u0131n, 1920\u2019li y\u0131llarda, Torosyan\u2019\u0131n akl\u0131nda kalanlar\u0131 Ermenice anlatmas\u0131 ile kaleme al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 ve askeri cephelerde bulunmam\u0131\u015f bir insan\u0131n bu denli detay bilgi i\u00e7eren hat\u0131ra anlatamayaca\u011f\u0131 konusunda bir ku\u015fku kalmamas\u0131 gerekirdi. Torosyan\u2019\u0131n anlatt\u0131klar\u0131n\u0131n ne derece \u201ctarihi kaynak\u201d olarak kullan\u0131labilece\u011fi ise ayr\u0131 bir konudur, ona da a\u015fa\u011f\u0131da de\u011finece\u011fim.<\/p>\n

\u00d6yle g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor ki, Halil Berktay ve (muhtemelen Hakan Erdem) ortaya \u00e7\u0131kan yeni bilgi ve belgelerin kendi s\u00f6ylediklerinin onaylanmas\u0131 anlam\u0131na geldi\u011fini s\u00f6ylemeye devam edecekler ve halen de ediyorlar. Berktay\u2019\u0131n ana mant\u0131\u011f\u0131 \u015fu: Torosyan\u2019\u0131n sava\u015flar ve cepheler konusunda verdi\u011fi bilgiler \u00f6ylesine yanl\u0131\u015f ve \u00f6ylesine uydurmad\u0131r ki, bu t\u00fcm an\u0131n\u0131n palavra oldu\u011funu ispata k\u00e2fidir. Louise Schreiber\u2019in \u015fahitli\u011fine ba\u015fvurmak ve Torosyan\u2019\u0131n Amerika\u2019daki hayat\u0131 hakk\u0131nda bilgi edinmek istemek ise, tam bir \u201ctarih\u00e7ilik facias\u0131\u201dd\u0131r.[13]<\/a><\/p>\n

Halil Berktay\u2019a g\u00f6re, yap\u0131lmas\u0131 gereken konunun etraf\u0131nda d\u00f6nmek yerine cepheler ve sava\u015flar konusunda buldu\u011fu onlarca hatadan hi\u00e7 de\u011filse iki-\u00fc\u00e7 tanesinin yanl\u0131\u015f oldu\u011funu kendisine g\u00f6stermektir. E\u011fer, Torosyan\u2019\u0131n \u00c7anakkale ve di\u011fer cepheler konusunda s\u00f6ylediklerinin do\u011fru oldu\u011funu g\u00f6steremiyorsak ve de belgelerin sahte olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ispat edemiyorsak, yap\u0131lacak \u015fey hem an\u0131lar\u0131, hem de bunlar\u0131n ger\u00e7ek hayat hik\u00e2yesine dayand\u0131\u011f\u0131 iddialar\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6pe atmakt\u0131r. A\u015fa\u011f\u0131da da k\u0131smen ele alaca\u011f\u0131m gibi, an\u0131lar\u0131 kesinle\u015fmi\u015f bilgi ve belge s\u0131nav\u0131na tabii tutup, eldeki verilere ne kadar uyup uymad\u0131klar\u0131na bakarak bir kenara atmaya kalkmak, son derece eksik ve yanl\u0131\u015f bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na denk d\u00fc\u015fer. Bu bak\u0131\u015f, an\u0131lar\u0131n tarih yaz\u0131m\u0131 i\u00e7indeki yeri ve nas\u0131l tart\u0131\u015f\u0131lmalar\u0131 gerekti\u011fi konusunda esasa ili\u015fkin bilgi eksikli\u011finden kaynaklan\u0131r.[14]<\/a><\/p>\n

\n

\u0130ki Osmanl\u0131 Belgesinin Sahteli\u011fi Meselesi<\/strong><\/h2>\n

Louise Schreiber\u2019den alarak yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131m Osmanl\u0131 belgelerinin sahte oldu\u011fu konusunda bir uzla\u015fma var.[15]<\/a> En az\u0131ndan sahte olamayacaklar\u0131 konusunda hen\u00fcz kar\u015f\u0131 bir fikir bug\u00fcne kadar ileri s\u00fcr\u00fclmedi. Ben bir\u00e7ok nedenden dolay\u0131 bu tart\u0131\u015fman\u0131n devam edece\u011fini ve etmesi gerekti\u011fini ileri s\u00fcr\u00fcyorum. \u201cSahtelik\u201d konusunda olu\u015fmu\u015f geni\u015f uzla\u015fmaya ra\u011fmen bunu s\u00f6ylemem tuhaf gelebilir. \u00d6ncelikle belirtmek isterim ki, belgeleri, \u00f6nemleri nedeniyle saklamam do\u011fru olmazd\u0131; kamu ile payla\u015farak \u00f6zellikle tarih\u00e7ilerin dikkatine sunmam gerekiyordu. Belgenin dilindeki, \u00e7eviri s\u0131ras\u0131nda bizim de fark etti\u011fimiz baz\u0131 yaz\u0131m hatalar\u0131 nedeniyle, sunumda belki bir uyar\u0131da bulunmak gerekebilirdi, bunu bir eksiklik sayar\u0131m.<\/p>\n

Ama hatalara dikkat \u00e7ekilmi\u015f olunsayd\u0131 bile, konu gene belgelerin sahte olup olmad\u0131klar\u0131 ekseninde tart\u0131\u015f\u0131lacakt\u0131. Oysa ben belgelerin sahte olmad\u0131klar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Veya daha do\u011fru bir deyi\u015fle \u201csahte\u201d veya \u201chakiki\u201d olup olmad\u0131klar\u0131n\u0131n, siyah ve beyaz gibi kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya konarak tart\u0131\u015f\u0131lamayacaklar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. \u201cSahte\u201d veya \u201c\u00fcretilmi\u015f\u201d kelimelerinin a\u00e7\u0131klamakta yetersiz kald\u0131\u011f\u0131 bir durum s\u00f6z konusudur. Bu nedenle bu tart\u0131\u015fman\u0131n zamana yay\u0131larak devam etmesinde fayda var.[16]<\/a><\/p>\n

Ben, Torosyan\u2019\u0131n sahtek\u00e2r veya \u015farlatan oldu\u011fu ve bu belgeleri de kendisinin sahte olarak \u00fcretti\u011fi tezini inand\u0131r\u0131c\u0131 bulmuyorum. \u00c7\u00fcnk\u00fc s\u0131cak m\u00fchr\u00fcn, k\u00e2\u011f\u0131d\u0131n antedinin ve Enver Pa\u015fa<\/strong>\u2019n\u0131n imzas\u0131n\u0131n Torosyan taraf\u0131ndan \u00fcretildi\u011fi ve ana amac\u0131n\u0131n da zengin olmak veya Amerikal\u0131lara hava atmak oldu\u011fu iddialar\u0131n\u0131n maddi bir temeli yok. Bu, hem sahte belge \u00fcretmek konusunda hi\u00e7 bir bilgiye sahip olmamak[17]<\/a>, hem de soyk\u0131r\u0131mdan kurtulmu\u015f insanlar\u0131n Amerika\u2019daki ya\u015famlar\u0131 ve Amerikan toplumunun bu insanlara y\u00f6nelik ilgisi konusunda hi\u00e7bir bilgiye sahip olmamak anlam\u0131na gelir. A\u015fa\u011f\u0131da g\u00f6sterece\u011fim gibi, Amerika\u2019da ne b\u00f6yle bir ilgi, ne de b\u00f6yle bir pazar s\u00f6z konusu idi.<\/p>\n

Torosyan\u2019\u0131n Aktif G\u00f6revde Kalmas\u0131n\u0131 \u0130steyen Komutanlar \u00a0<\/strong><\/h2>\n

Yine a\u015fa\u011f\u0131da ele alaca\u011f\u0131m ba\u015fka hususlarla birlikte, belgelerin Amerika\u2019da de\u011fil, sava\u015f s\u0131ras\u0131nda yaz\u0131lm\u0131\u015f olduklar\u0131n\u0131 ve Torosyan\u2019\u0131n komutanlar\u0131ndan habersiz, kendi ba\u015f\u0131na bu belgeleri yapmas\u0131n\u0131n da imk\u00e2ns\u0131z oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Bu s\u00f6ylediklerimin anla\u015f\u0131labilmesi i\u00e7in, s\u00f6ylediklerimin, yaz\u0131m\u0131n ba\u015f\u0131nda dikkat \u00e7ekti\u011fim ve tart\u0131\u015fmalarda yok say\u0131lan soyk\u0131r\u0131m ba\u011flam\u0131 i\u00e7inde okunmas\u0131 gerekir. \u00d6ncelikle, Torosyan\u2019\u0131n an\u0131lar\u0131nda var olan ve ama kimsenin dikkat etmedi\u011fi baz\u0131 hususlar\u0131 hat\u0131rlatmak istiyorum.<\/p>\n

Bize aktard\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re Torosyan, \u201cErmeni katliamlar\u0131 hakk\u0131ndaki dedikodular\u0131\u201d Mart 1915 civar\u0131nda duymaya ba\u015flar; bahar aylar\u0131nda da devlet dairelerinde \u00e7al\u0131\u015fmakta olan Ermenilerin g\u00f6revlerinden al\u0131nd\u0131klar\u0131n\u0131 ve Ermeni askerlerin silahs\u0131zland\u0131r\u0131ld\u0131klar\u0131n\u0131 bildi\u011fini anl\u0131yoruz. \u201cB\u00fcy\u00fck \u00e7apl\u0131 katliamlar\u0131n planland\u0131\u011f\u0131 ve Ermeni n\u00fcfusun imha edilece\u011fine… dair s\u00f6ylentiler\u201d kula\u011f\u0131na gelmektedir. \u201cKaderimin ne olaca\u011f\u0131n\u0131 merak etmeye ba\u015flad\u0131m\u201d[18]<\/a> der Torosyan.<\/p>\n

Bunu takip eden sayfalarda Torosyan, \u00c7anakkale\u2019deki komutan\u0131 Cevat Pa\u015fa<\/strong> ile olan g\u00f6r\u00fc\u015fmesini anlat\u0131r. Komutan, H\u0131ristiyanlar\u0131n silahlar\u0131n\u0131n toplanmakta oldu\u011funu Torosyan\u2019\u0131n da duydu\u011funu bilmektedir. Ama Torosyan\u2019\u0131n aktif g\u00f6revden al\u0131nmas\u0131n\u0131 istememektedir. Ve \u0130stanbul nezdinde, Torosyan gibi \u201cyeri doldurulamayacak bir subay\u0131\u201d yan\u0131nda tutabilmek i\u00e7in giri\u015fimlerde bulunmu\u015f fakat giri\u015fimi i\u015fe yaramam\u0131\u015ft\u0131r. \u201cHareketsiz kalakald\u0131m\u201d der Torosyan, \u201cdemek ki maceral\u0131 yolun sonuna gelmi\u015ftim.\u201d A\u00e7\u0131k\u00e7a, hayat\u0131ndan endi\u015fe etmekte, \u00f6l\u00fcmden korkmaktad\u0131r Torosyan.[19]<\/a><\/p>\n

\u0130stanbul\u2019a b\u00fcy\u00fck korkular i\u00e7inde gider, Harbiye Nezareti bodrumunda k\u0131sa bir s\u00fcre g\u00f6zalt\u0131na al\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 da anlat\u0131r. Torosyan\u2019\u0131n Enver Pa\u015fa\u2019dan ald\u0131\u011f\u0131 belgenin tarihinin bu g\u00fcnlere denk gelmesinin tesad\u00fcf olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Bu iddiam\u0131n anla\u015f\u0131labilmesi i\u00e7in bir ba\u015fka sosyal olgunun daha bilinmesi gerekiyor; \u201cmesleki ahlak kurallar\u0131\u201d (Code of Conduct<\/em>) \u00f6zellikle Silahl\u0131 Kuvvetler mensuplar\u0131 aras\u0131nda \u00e7ok \u00f6nemlidir. Subaylar, beraber \u00f6l\u00fcme gittikleri arkada\u015flar\u0131n\u0131 korumak i\u00e7in ellerinden geleni yaparlar. Nitekim 1915 aylar\u0131nda, Ermeni askerlerinin silahs\u0131zland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131, Ermeni milletinin imhas\u0131n\u0131n hayata ge\u00e7irilmeye ba\u015fland\u0131\u011f\u0131 g\u00fcnlerde komutanlar\u0131 Torosyan\u2019\u0131 aktif g\u00f6revde tutabilmek i\u00e7in ellerinden geleni yapmaktad\u0131rlar.<\/p>\n

Bu nedenle, bu tarihlere denk d\u00fc\u015fen Enver Pa\u015fa belgesinin komutanlar\u0131n bilgisi d\u00e2hilinde haz\u0131rland\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve sahte olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Torosyan, sava\u015fta yararl\u0131 oldu\u011funa inan\u0131lan bir subayd\u0131r. Silahlar\u0131 al\u0131nmam\u0131\u015f ve aktif birlikte kalmaya devam etmi\u015ftir. Gelece\u011fi hakk\u0131nda ku\u015fkular ta\u015f\u0131yan, hayat\u0131ndan endi\u015fe eden Torosyan\u2019\u0131n bu belgeleri kendi ba\u015f\u0131na haz\u0131rlamas\u0131 imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc kimseden habersiz, sahte belge haz\u0131rlamas\u0131 ve bu belgeleri kullanmaya kalkmas\u0131 veya \u00fczerinde bulundurmas\u0131 onun \u00f6l\u00fcm ferman\u0131 anlam\u0131na gelecektir.<\/p>\n

Romanya cephesindeki belgenin de yine ayn\u0131 \u015fekilde g\u00f6sterdi\u011fi ba\u015far\u0131lar nedeniyle komutanlar\u0131n\u0131n bilgisi d\u00e2hilinde verildi\u011fini s\u00f6ylemek \u00e7ok yanl\u0131\u015f olmayacakt\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc a\u015fa\u011f\u0131da da g\u00f6sterece\u011fim gibi, bu cephede ba\u015f\u0131ndan yaraland\u0131\u011f\u0131 konusunda verdi\u011fi bilgilerin do\u011fru oldu\u011funu biliyoruz. Ben, ideolojik g\u00f6r\u00fc\u015f veya etnik k\u00f6kenden ba\u011f\u0131ms\u0131z, Silahl\u0131 Kuvvetler mensuplar\u0131 aras\u0131nda var olan \u201cmesleki ahlak kurallar\u0131\u201d sayesinde, Torosyan\u2019\u0131n aktif sava\u015f birli\u011finde kalmay\u0131 ba\u015fard\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve hayat\u0131n\u0131 kurtard\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/p>\n

S\u00f6ylediklerim \u00e7ok fazla spek\u00fclasyon gibi gelebilir. Fakat yaz\u0131m\u0131n giri\u015finde de s\u00f6yledi\u011fim gibi, tarih\u00e7ilerimizin bu konular\u0131 tart\u0131\u015fabilmeleri i\u00e7in, \u00e7ok yeni bir alana girdiklerini g\u00f6rmeleri ve al\u0131\u015fk\u0131n olmad\u0131klar\u0131 bir sosyal olguyu tart\u0131\u015fmakta olduklar\u0131n\u0131 fark etmeleri gerekir. Y\u00fczba\u015f\u0131 Torosyan\u2019\u0131n an\u0131lar\u0131nda, yukar\u0131da aktard\u0131\u011f\u0131m pasajlar\u0131n kimsenin dikkatini \u00e7ekmemi\u015f olmas\u0131na da bu nedenle \u00e7ok \u015fa\u015f\u0131rm\u0131yorum. \u00c7\u00fcnk\u00fc zihniyet d\u00fcnyam\u0131z hen\u00fcz bu t\u00fcr okumalara haz\u0131r de\u011fildir.<\/p>\n

Tart\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m konuya, \u00e7arp\u0131c\u0131 bir \u00f6rnek Holocaust\u2019tan verilebilir. T\u00fcm bir d\u00f6nem boyunca, tahmini 150,000 civar\u0131nda, \u0131rk\u00e7\u0131 tabirle \u201ctam, yar\u0131m ve \u00e7eyrek\u201d Yahudi asker ve subay, Nazi ordusunda g\u00f6rev yapm\u0131\u015ft\u0131r. Nazilerin, Yahudilere y\u00f6nelik s\u0131n\u0131rs\u0131z imha politikalar\u0131n\u0131 hayata ge\u00e7irdi\u011fi bir s\u0131rada, bu kadar \u00e7ok say\u0131da (esas olarak \u201cyar\u0131m\u201d ve \u201c\u00e7eyrek\u201d) Yahudi\u2019nin Nazi ordusunda g\u00f6rev yapmas\u0131 ve hayatta kalmas\u0131 \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 gelebilir. Bunun en \u00f6nemli nedenlerinden birisi, komutanlar\u0131n\u0131n bu Yahudiler i\u00e7in \u201csaf kan aryand\u0131r\u201d diye rapor d\u00fczenlemeleri veya Yahudi subaylar\u0131n haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 belgeleri imzalayarak merkeze g\u00f6ndermeleridir. Ve \u00fcstelik bu komutanlar\u0131n \u00e7o\u011fu Nazi Partisi \u00fcyesidirler. Bu davran\u0131\u015f\u0131n bir\u00e7ok nedeni vard\u0131r. Ama sava\u015f s\u0131ras\u0131nda bu subaylara ihtiya\u00e7 duyulmas\u0131 nedenlerin ba\u015f\u0131nda gelmektedir.<\/p>\n

S\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fim bu bilgileri hayatta kalm\u0131\u015f Yahudi askerlerle yap\u0131lm\u0131\u015f r\u00f6portajlardan \u00f6\u011freniyoruz.[20]<\/a> Bizim Y\u00fczba\u015f\u0131 Torosyan veya benzerleri ile g\u00f6r\u00fc\u015fme yapma \u015fans\u0131m\u0131z yok ama \u00fcstlerinin, askerdeki Ermenilerin toplan\u0131p imha edildi\u011fi bir d\u00f6nemde, aktif sava\u015fa kat\u0131lan ve kahramanl\u0131klar\u0131n\u0131 bildikleri bir subay\u0131 korumak i\u00e7in baz\u0131 tedbirler almalar\u0131n\u0131n hi\u00e7 de tuhaf olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Ama dedi\u011fim gibi bunun anla\u015f\u0131labilmesi i\u00e7in tart\u0131\u015fman\u0131n soyk\u0131r\u0131m ba\u011flam\u0131ndan kopart\u0131lmadan yap\u0131lmas\u0131 gerekir.<\/p>\n

Eklenebilecek son bir nokta da, belgelerin \u201csahte\u201d olup olmad\u0131klar\u0131 ile i\u00e7indeki bilgilerin do\u011fru olup olmad\u0131klar\u0131n\u0131n birbirlerinden tamam\u0131yla ayr\u0131 konular oldu\u011fudur. Bir belge \u201csahte\u201d olabilir ama i\u00e7inde aktard\u0131klar\u0131 bilgiler do\u011frudur veya belge \u201chakikidir\u201d ama i\u00e7indeki bilgiler sahtedir. Ba\u015fbakanl\u0131k ar\u015fivinde \u00f6zellikle 24 Nisan 1915 ve sonras\u0131nda \u0130stanbul\u2019da tutuklanan ve \u00c7ank\u0131r\u0131 ve Aya\u015f\u2019a s\u00fcr\u00fclen Ermeni entelekt\u00fcelleri ile ilgili belgeler bu ikinci duruma bir \u00f6rnek olarak verilebilir. Eldeki Osmanl\u0131 belgelerine g\u00f6re, b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u00fclen bu entelekt\u00fcellerin \u00e7o\u011fu ya yarg\u0131lan\u0131p beraat etmi\u015fler, ya affa u\u011fram\u0131\u015flar ya da ka\u00e7m\u0131\u015flard\u0131r; hapiste kalanlar ise sonradan serbest b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r; \u00f6ld\u00fcr\u00fclen yoktur.[21]<\/a><\/p>\n

\u00d6zetle, \u201cErmeni\u2019dir yapar\u201d veya \u201cdiasporadaki Ermenilere, T\u00fcrkler i\u00e7in sava\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 ispat etmek isteyen bir ka\u00e7\u0131k\u201d veya \u201cAmerikal\u0131lara hava atmak i\u00e7in belge \u00fcretti\u201d gibi ger\u00e7eklikle pek ba\u011fda\u015fmayan fikirlere sahip de\u011filseniz, bu belgelerin \u201csosyal tarihi\u201d \u00fczerine daha \u00e7ok tart\u0131\u015faca\u011f\u0131m\u0131z\u0131 bilmeniz gerekir. Bu nedenle, tart\u0131\u015fmay\u0131 uzun d\u00f6neme yaymakta fayda vard\u0131r.<\/p>\n

Torosyan ve 1916\u2019da Amerika\u2019ya Giri\u015f Efsanesi<\/strong><\/p>\n

Torosyan\u2019\u0131n bir hayalperest ve hat\u0131ralar\u0131n\u0131n da uyduruk oldu\u011funu ispat i\u00e7in ileri s\u00fcr\u00fclen en \u00f6nemli arg\u00fcman, Torosyan\u2019\u0131n 1916 y\u0131l\u0131nda ABD\u2019ye giri\u015f yapt\u0131\u011f\u0131 iddias\u0131d\u0131r. Bu tez do\u011fru de\u011fildir, yanl\u0131\u015ft\u0131r. Hakan Erdem, Torosyan\u2019\u0131n 1916\u2019da ABD\u2019ye giri\u015f yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steren, 1916 y\u0131l\u0131na ait herhangi bir giri\u015f kayd\u0131 g\u00f6stermemi\u015ftir, g\u00f6sterememi\u015ftir, \u00e7\u00fcnk\u00fc yoktur. T\u00fcm iddia, burada da yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131m, Torosyan\u2019\u0131n 1920 giri\u015f kayd\u0131 \u00fczerinde, \u201cdaha \u00f6nce Amerika\u2019ya geldiniz mi?\u201d sorusu hizas\u0131nda, elle yaz\u0131lm\u0131\u015f \u201c1916, 6 ay\u201d notunun varl\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Bu 6 ay\u0131n, hangi aylara tekab\u00fcl etti\u011fi ise belli de\u011fildir. (Bak\u0131n\u0131z Belge 1-A ve 1-B)<\/p>\n

\"Belge<\/a>Belge 1-A:23 Aral\u0131k 1920 Gemi Yolcu Listesi<\/strong>, sayfan\u0131n sol taraf\u0131<\/strong>; Torosyan\u2019\u0131n ismi 25\u2019inci s\u0131radad\u0131r.<\/em><\/p>\n

Torosyan\u2019\u0131n ABD\u2019ye 1916 y\u0131l\u0131 giri\u015f kayd\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, ortada d\u00f6rt ihtimal vard\u0131r; a) Torosyan 1916\u2019da ka\u00e7ak giri\u015f yapm\u0131\u015ft\u0131r; b) 1916\u2019da kanuni yollardan girmi\u015ftir ama bu y\u0131la ait giri\u015f kayd\u0131 bulunamamaktad\u0131r; c) yalan s\u00f6ylemi\u015ftir; d) bu bilgi yanl\u0131\u015fl\u0131kla oraya kaydedilmi\u015ftir. G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi ortada kesin bir kanaat de\u011fil ancak spek\u00fclasyon yap\u0131lacak bir konu s\u00f6z konusudur. Ve bu spek\u00fclasyonun, yani Torosyan\u2019\u0131n ABD\u2019ye 1916\u2019da girmi\u015f oldu\u011fu bilgisinin do\u011fru olabilmesi i\u00e7in tek bir ko\u015ful vard\u0131r; Torosyan\u2019\u0131n, 1920 y\u0131l\u0131ndaki giri\u015fi s\u0131ras\u0131nda, s\u0131n\u0131rda do\u011fru bilgi vermi\u015f olmas\u0131 gerekir. Hakan Erdem\u2019in bu spek\u00fclatif durumu kesin bir bilgi olarak sunmas\u0131n\u0131 anlamakta zorland\u0131\u011f\u0131m\u0131 itiraf etmek zorunday\u0131m.<\/p>\n

\"Belge<\/a>Belge 1-B: Yolcu listesi belgesinin sa\u011f taraf\u0131<\/strong>; 1916 ibaresi i\u00e7in 25\u2019inci s\u0131raya bak\u0131n\u0131z.<\/em><\/p>\n

Sayd\u0131\u011f\u0131m alternatifleri s\u0131ra ile ele al\u0131rsam ortaya \u015f\u00f6yle bir tablo \u00e7\u0131kmaktad\u0131r; a) Torosyan\u2019\u0131n ABD\u2019ye ka\u00e7ak girdi\u011fi ve bu nedenle 1916 kayd\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia etmek \u00e7ok sorunludur ve tart\u0131\u015fmak bile gereksizdir;[22]<\/a> b) Torosyan\u2019\u0131n ABD\u2019ye kanuni yollarla, kendi pasaportu ile girdi\u011fi ve \u00e7\u0131k\u0131\u015f yapt\u0131\u011f\u0131 ama buna ili\u015fkin kay\u0131tlar\u0131n bulunamad\u0131\u011f\u0131 daha akla yak\u0131n bir se\u00e7enek olarak durabilir. En az\u0131ndan, konu \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fan uzmanlar\u0131n aktard\u0131klar\u0131ndan, baz\u0131 g\u00f6\u00e7menlere ait giri\u015f kay\u0131tlar\u0131n\u0131n bulunam\u0131yor oldu\u011funu biliyoruz. En b\u00fcy\u00fck neden ise, giri\u015f s\u0131ras\u0131nda isimlerin yanl\u0131\u015f yaz\u0131lmas\u0131d\u0131r. Fakat Torosyan i\u00e7in bu se\u00e7enek iki temel nedenden dolay\u0131 hemen hemen imk\u00e2ns\u0131z gibidir.<\/p>\n

Birincisi, bu durumda Torosyan\u2019\u0131n 1915 sonlar\u0131 veya 1916 ba\u015flar\u0131nda, Osmanl\u0131 topraklar\u0131n\u0131 kanuni yollarla, kendi pasaportu ile terk etmi\u015f olmas\u0131 gerekir ki, Ermenilerin \u00fclkeden giri\u015f \u00e7\u0131k\u0131\u015flar\u0131 yasak oldu\u011fu i\u00e7in bu imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r. Torosyan\u2019\u0131n, Talat Pa\u015fa\u2019n\u0131n \u00f6zel izni ve ald\u0131\u011f\u0131 pasaport ile \u00fclkeyi terk etmi\u015f oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmek bile gereksizdir.<\/p>\n

\u0130kincisi, Torosyan 1916\u2019da resmi yollarla ABD\u2019ye girmi\u015f olsayd\u0131, bu bilgi daha sonraki beyanlar\u0131nda da yer al\u0131rd\u0131. Yani Torosyan, 1920 giri\u015finde, do\u011fru bilgi verip \u201c1916\u2019da girdim\u201d demi\u015f olsayd\u0131, ileriki y\u0131llarda da bu bilgiyi tekrar etmesi gerekirdi. Saklamas\u0131 i\u00e7in hi\u00e7bir gerek\u00e7esi yoktur ve \u00fcstelik saklamas\u0131 kendi aleyhinedir. Oysa Torosyan daha sonraki beyanlar\u0131nda 1916 y\u0131l\u0131ndan hi\u00e7 s\u00f6z etmemi\u015f ve giri\u015f y\u0131l\u0131 olarak sadece 1920 y\u0131l\u0131n\u0131 vermi\u015ftir. (C) ve (D) \u015f\u0131klar\u0131 \u00fczerine istedi\u011fimiz kadar spek\u00fclasyon yapabiliriz.<\/p>\n

Burada spek\u00fclasyon yaparak konuyu uzatmak yerine elimizde var olan ba\u015fka belgelere ba\u015fvurmak daha do\u011fru olur.[23]<\/a> Torosyan\u2019\u0131n 23 Aral\u0131k 1920\u2019de ABD\u2019ye girdi\u011fi konusunda elimizde resmi bir kay\u0131t zaten mevcuttur. Bunun d\u0131\u015f\u0131ndaki belgeler \u015funlard\u0131r: Birincisi,1930 n\u00fcfus say\u0131m\u0131 bilgileridir. Bu say\u0131mda Torosyan, ABD\u2019ye giri\u015f y\u0131l\u0131 olarak 1920 y\u0131l\u0131n\u0131 vermektedir.[24]<\/sup><\/a> (Bak\u0131n\u0131z Belge 2) E\u011fer 1920 y\u0131l\u0131nda giri\u015fi s\u0131ras\u0131ndaki el yaz\u0131s\u0131 (1916 giri\u015fi) do\u011fru olsayd\u0131, Torosyan\u2019\u0131n 1930 y\u0131l\u0131nda da ayn\u0131 bilgiyi tekrar etmesi gerekirdi. Aksi, girerken do\u011fru bilgi veren Torosyan\u2019\u0131n, 1930\u2019da yalan s\u00f6yledi\u011fi anlam\u0131na gelir ki bu hi\u00e7 inand\u0131r\u0131c\u0131 de\u011fil.<\/p>\n

\"Belge<\/a>Belge 2: 1930 N\u00fcfus Say\u0131m\u0131, <\/strong>Torosyan 40\u2019\u0131nc\u0131 s\u0131radad\u0131r.<\/em><\/p>\n

Elimizdeki ikinci ve as\u0131l \u00f6nemli belge, Torosyan\u2019\u0131n Amerikan vatanda\u015fl\u0131\u011f\u0131na ba\u015fvuru s\u0131ras\u0131nda, \u00c7al\u0131\u015fma Bakanl\u0131\u011f\u0131 taraf\u0131ndan kendisine verilmi\u015f, \u00fclkeye giri\u015f tarihini resmi olarak g\u00f6steren belgedir. Bakanl\u0131k, orijinalini yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z bu belgede, kendi ellerindeki kay\u0131tlara g\u00f6re de Torosyan\u2019\u0131n 23 Aral\u0131k 1920\u2019de \u00fclkeye resmen giri\u015f yapm\u0131\u015f oldu\u011funu bildirmektedir. Belgenin verili\u015f tarihi 11 Ekim 1930\u2019dur.[25]<\/a> (Bak\u0131n\u0131z Belge 3)<\/p>\n

\"Belge<\/a>Belge 3: \u00c7al\u0131\u015fma Bakanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n Resmi Giri\u015f Belgesi<\/strong><\/p>\n

Asl\u0131nda Amerikan \u00c7al\u0131\u015fma Bakanl\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131n Sarkis Torosyan\u2019\u0131n \u00fclkeye 23 Aral\u0131k 1920\u2019de girdi\u011fine ili\u015fkin verdi\u011fi bilgi ile bu konuyu kapanm\u0131\u015f sayabiliriz. Fakat ben elimde olan bir ba\u015fka belgeye daha ba\u015fvurmak istiyorum. Bu belgenin \u00f6nemi \u015furadad\u0131r ki, belge sadece 1916 giri\u015f tarihinin yanl\u0131\u015f oldu\u011funu g\u00f6stermekle kalm\u0131yor ayr\u0131ca Torosyan\u2019\u0131n sava\u015flara ili\u015fkin aktard\u0131\u011f\u0131 baz\u0131 bilgilerin do\u011fru oldu\u011funu da g\u00f6steriyor. S\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fim belge, Sarkis Torosyan\u2019\u0131n 1942 y\u0131l\u0131na ait askerlik yoklama kayd\u0131 ve sa\u011fl\u0131k karnesidir. (Bak\u0131n\u0131z Belge 4)<\/p>\n

\"Belge<\/a>Belge 4: Askerlik Yoklamas\u0131 Sa\u011fl\u0131k Karnesi<\/strong><\/p>\n

Yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131m belgede g\u00f6r\u00fclebilece\u011fi gibi sa\u011fl\u0131k raporunda, Torosyan\u2019\u0131n fiziki \u00f6zellikleri aktar\u0131l\u0131r ve ba\u015f\u0131n\u0131n sol taraf\u0131nda yara izi oldu\u011fu bilgisi verilir.[26]<\/a> Bu yaran\u0131n nereden oldu\u011funu tahmin edebiliyoruz. Torosyan, an\u0131lar\u0131nda Romanya cephesinde iken, yaraland\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yler ve \u201cbir \u015farapnel par\u00e7as\u0131 ba\u015f\u0131m\u0131 s\u0131y\u0131rd\u0131\u201d, der ve devam eder, \u201cyere kapakland\u0131m ve kafam\u0131n tuhaf bir vaziyette oldu\u011funu hissettim. Korkun\u00e7 bir a\u011fr\u0131 \u00e7ekiyordum. Yaradan f\u0131\u015fk\u0131ran kan, g\u00f6zlerimi \u00f6rt\u00fcp \u00fcniformam\u0131n \u00f6n\u00fcn\u00fc kaplam\u0131\u015ft\u0131.\u201d Bu iki bilgi birbiriyle uyu\u015fmaktad\u0131r. Torosyan bir de tarih veriyor, 30 Kas\u0131m 1916.[27]<\/a><\/p>\n

T\u00fcm bu bilgileri bir araya getirdi\u011fimizde, elimizdeki d\u00f6rt ayr\u0131 resmi belgeye dayanarak Torosyan\u2019\u0131n 1916\u2019da Amerika\u2019ya giri\u015f yapmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve Romanya\u2019da sava\u015fmakta oldu\u011funu s\u00f6ylemekte bir mahsur yoktur zannederim.<\/p>\n

\"Belge<\/a><\/p>\n

Torosyan\u2019\u0131n Sahtek\u00e2r Olmas\u0131 Durumunda Yapmas\u0131 Gerekenler<\/strong><\/p>\n

“Y\u00fczba\u015f\u0131 Torosyan\u2019\u0131n kitab\u0131n\u0131n akl\u0131nda kald\u0131\u011f\u0131 kadar, eksik\u2013fazla, do\u011fru\u2013yanl\u0131\u015f ya\u015fad\u0131klar\u0131n\u0131n aktar\u0131lmas\u0131d\u0131r\u201d tezim \u00e7ok basit bir temele dayanmaktad\u0131r. Anlatt\u0131\u011f\u0131 cephelerde bulunmam\u0131\u015f bir insan t\u00fcmen, kararg\u00e2h, kolordu, komutanlar ve cephe detaylar\u0131n\u0131 i\u00e7eren bilgileri (do\u011fru ve yanl\u0131\u015flar\u0131yla) bu kadar detayl\u0131 anlatamaz, uyduramaz; kitaptaki kendi elinden \u00e7\u0131kma sava\u015f \u00e7izimlerini yapamaz, cephelerdeki resimleri \u00e7ektiremez. Kitab\u0131n tamamland\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildi\u011fimiz 1929 y\u0131l\u0131nda, Torosyan\u2019\u0131n anlatt\u0131\u011f\u0131 cephelere ili\u015fkin bu t\u00fcr detay bilgileri ihtiva eden kaynaklar\u0131n mevcut oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmeye kalkmak bile sa\u00e7mal\u0131kt\u0131r.<\/p>\n

E\u011fer Halil Berktay ve Hakan Erdem gibi, Torosyan an\u0131lar\u0131n\u0131n bir sahtek\u00e2r\u0131n hayal mahsul\u00fc uydurma eser oldu\u011funu kabul edersek; yine onlar\u0131n iddias\u0131 ile Everek\u2019teki Ermeni Cemaat Okulu\u2019na gitti\u011fini \u201ckesinlikle s\u00f6yleyebiliriz\u201d[28]<\/a> dedi\u011fimiz orta bir tahsilli bir insandan \u015funlar\u0131 yapmas\u0131n\u0131 bekliyoruz demektir:<\/p>\n

1. Bir tek \u00c7anakkale’ye de\u011fil, be\u015f ayr\u0131 askeri cepheye ait tak\u0131m, t\u00fcmen, komutan isimleri de d\u00e2hil (do\u011fru\u2013yanl\u0131\u015f) detayl\u0131 bilgileri bulmas\u0131, \u00f6\u011frenmesi ve ezberlemesi; hatta baz\u0131 askeri operasyonlar\u0131n saatlerini bile s\u0131ralamas\u0131;<\/p>\n

2. Cephelere ili\u015fkin son derece detayl\u0131 \u00e7izimler yapmas\u0131 veya bunlar\u0131 bir yerlerden \u00e7almas\u0131;<\/p>\n

3. Sahte belge \u00fcretmesi; sadece Enver Pa\u015fa imzal\u0131 metindeki resmi antetli ka\u011f\u0131d\u0131 bulmas\u0131 yetmiyor. Enver\u2019in imzas\u0131n\u0131n neye benzedi\u011fini bilerek taklit etmesi de gerekiyor. Yine bunun gibi, Abd\u00fclkerim Pa\u015fa evrak\u0131n\u0131 \u00fcretmek ve \u00f6zellikle \u00fcst\u00fcndeki s\u0131cak m\u00fchr\u00fc de yapmak zorunda.[29]<\/a><\/p>\n

4. Kitapta 17 adet resimden 11 tanesinde Torosyan, asker elbiseleri ile de\u011fi\u015fik cephelerde ya tek ba\u015f\u0131na ya da di\u011fer askerlerle birlikte g\u00f6r\u00fclmektedir. Demek ki, Torosyan\u2019\u0131n askeri subay elbiseleri bulmas\u0131 ve T\u00fcrkiye\u2019de farkl\u0131 cephelerde oldu\u011funu da g\u00f6sterebilecek resimler \u00e7ektirmesi gerekiyor.[30]<\/a><\/p>\n

5. T\u00fcm hayat\u0131 boyunca \u201cTravma Sonras\u0131 Stres Bozuklu\u011fu\u201d hastal\u0131\u011f\u0131n\u0131n belirtilerini g\u00f6sterecek bir hastal\u0131\u011fa sahip olmas\u0131 veya bilerek bu rol\u00fc oynamas\u0131;<\/p>\n

6. Adana’da evlendi\u011fi kar\u0131s\u0131na kim oldu\u011funa ili\u015fkin yalan s\u00f6ylemesi ve t\u00fcm ailesini bu yalanla sonuna kadar kand\u0131rmay\u0131 ba\u015farmas\u0131; veya t\u00fcm aileyi \u00f6zellikle karde\u015flerini kendisiyle bu yalan\u0131 oynamaya ikna etmi\u015f olmas\u0131;<\/p>\n

7. \u00c7ocuklar\u0131na geceleri \u201csahte\u201d sava\u015f hik\u00e2yeleri anlatmas\u0131;<\/p>\n

8. T\u00fcm Ermeni \u00e7evrelerine hayat\u0131n\u0131 ve sava\u015f hik\u00e2yelerini anlatmas\u0131; kitab\u0131 yay\u0131nlad\u0131ktan sonra da konu\u015fmalar yapmas\u0131 ve r\u00f6portajlar vermesi…<\/p>\n

Listemin eksi\u011fi var, fazlas\u0131 yok… Tabii yukar\u0131da sayd\u0131\u011f\u0131m noktalardan baz\u0131lar\u0131n\u0131n ge\u00e7erli olabilmesi i\u00e7in Louise Schreiber\u2019in \u015fahitli\u011fini ve Ermeni diasporas\u0131nda Torosyan hakk\u0131nda \u00e7\u0131kan yay\u0131nlar\u0131 ciddiye almak gerekiyor.[31]<\/a><\/p>\n

G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi, bir Ermeni okulunun 6\u2019\u0131nc\u0131 s\u0131n\u0131f\u0131ndan terk bir boyac\u0131n\u0131n, t\u00fcm bir hayat\u0131n\u0131 sahte ve hayal mahsul\u00fc yaratt\u0131\u011f\u0131 bir ki\u015filik i\u00e7in sadece bilgi ve belge bulmas\u0131-\u00fcretmesi, st\u00fcdyolar bulup resimler \u00e7ektirmesi yetmiyor. Bir de senaryo yazmas\u0131 gerekiyor; hatta senaryo yazmas\u0131 da yetmiyor, bunun da \u00f6tesinde bir \u00f6m\u00fcr boyu bu senaryoyu oynamas\u0131 gerekiyor. Ortadaki tablonun tuhafl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in fazla bir \u015fey s\u00f6ylemem gerekmiyor san\u0131yorum.<\/p>\n

Ama bu tuhafl\u0131ktan kurtulman\u0131n bir yolu var; torununun da aktard\u0131\u011f\u0131 gibi Torosyan\u2019\u0131n akl\u0131nda kald\u0131\u011f\u0131 kadar\u0131yla kendi hayat hik\u00e2yesini anlatm\u0131\u015f oldu\u011funu kabul etmek. Renkli hayat\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda, s\u0131radan bir an\u0131 ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yay\u0131z.<\/p>\n

Soyk\u0131r\u0131m \u00dczerine Yaz\u0131lan An\u0131lar Hakk\u0131nda S\u0131n\u0131rl\u0131 G\u00f6zlemler<\/strong><\/p>\n

Hakan Erdem\u2019in kitab\u0131nda, son derece \u00f6nemli, temel bir mant\u0131ksal hata dikkat \u00e7ekicidir. Kitapta Torosyan, elinde geni\u015f imkanlar\u0131 olan, ara\u015ft\u0131rma yapan, kaynak kullanan bir entelekt\u00fcel gibi sunulmakta ve an\u0131lar\u0131n\u0131 da esas olarak yapt\u0131\u011f\u0131 ara\u015ft\u0131rmalar sonucu kaleme ald\u0131\u011f\u0131 ileri s\u00fcr\u00fclmektedir. Hakan Erdem\u2019in Torosyan\u2019\u0131, t\u0131pk\u0131 bir \u00fcniversite profes\u00f6r\u00fc gibi, diasporada, elinin alt\u0131nda bir\u00e7ok imk\u00e2n\u0131 olan, okuyan, ara\u015ft\u0131rma yapan ve kitab\u0131n\u0131 yazarken de kaynak kullanan bir entelekt\u00fceldir.[32]<\/a><\/p>\n

Bu anlat\u0131ma g\u00f6re, Torosyan ya\u015fam sava\u015f\u0131, ayakta kalma kavgas\u0131 vermiyor; rahat ve huzurlu bir ortamda, bizim akademisyenlerimiz gibi ara\u015ft\u0131rmalar yaparak tarihi bir roman yaz\u0131yor ve \u00fcstelik Hakan Erdem\u2019e g\u00f6re bu i\u015f i\u00e7in bolca vakti de vard\u0131r.[33]<\/a> Hakan Erdem\u2019in kitab\u0131 tamam\u0131yla bu mant\u0131k hatas\u0131 \u00fczerine in\u015fa edilmi\u015ftir. Louise Schreiber g\u00f6r\u00fc\u015fmesi ve bilgileri ile birlikte \u201cara\u015ft\u0131rmac\u0131 Torosyan\u201d tezinin akademik \u00f6mr\u00fcn\u00fcn tamamlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul etmek ve bu sayfay\u0131 kapatmak gerekir.<\/p>\n

Ba\u015fta Hakan Erdem olmak \u00fczere tart\u0131\u015fmada b\u00f6yle bir hata niye yap\u0131ld\u0131? \u00dc\u00e7 temel neden var gibi g\u00f6z\u00fck\u00fcyor. Birincisi, yaz\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda da bahsetti\u011fim gibi, konunun bir milyonun \u00fczerinde insan\u0131n imhas\u0131 ile ilgili oldu\u011funun tamamen unutulmas\u0131 ve soyk\u0131r\u0131m ba\u011flam\u0131ndan kopart\u0131larak tart\u0131\u015f\u0131lmas\u0131d\u0131r. \u0130kincisi, T\u00fcrk akademi d\u00fcnyas\u0131n\u0131n, b\u00fcy\u00fck kitlesel katliamlardan sonra, \u201csa\u011f kalanlar\u0131n ge\u00e7mi\u015fleri ile u\u011fra\u015fma tarz\u0131 olarak an\u0131 yazma\u201d gelene\u011fine \u00e7ok yabanc\u0131 olmas\u0131d\u0131r. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, \u00fclkemizde egemen diaspora ve Ermeni imaj\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Torosyan\u2019\u0131n 1914\u20138 d\u00f6neminde ailesi ve ulusu imha edilmi\u015f bir toplulu\u011fun \u00fcyesi oldu\u011fu ger\u00e7e\u011fi bu nedenle yok say\u0131ld\u0131. Onun ve \u00f6zellikle ailesinin b\u00fcy\u00fck bir dram\u0131n kurban\u0131 oldu\u011fu g\u00f6z ard\u0131 edildi. Bu durum asl\u0131nda, b\u00fcy\u00fck kitlesel katliam ne demektir; bundan sa\u011f kurtulmak ne demektir; diasporada hayatta kalma m\u00fccadelesi vermek ne demektir gibi son derece esasa ili\u015fkin sorunlardan habersiz olmak anlam\u0131na gelir ki bu T\u00fcrk bilim d\u00fcnyas\u0131 i\u00e7in b\u00fcy\u00fck bir eksiklik olarak kabul edilmelidir.<\/p>\n

Ermeni An\u0131lar\u0131 ve An\u0131lar\u0131 Nas\u0131l Okumak Gerek<\/strong><\/p>\n

Burada Y\u00fczba\u015f\u0131 Torosyan\u2019\u0131n kitab\u0131n\u0131 anlayabilmek i\u00e7in, soyk\u0131r\u0131m sonras\u0131 yaz\u0131lm\u0131\u015f Ermeni an\u0131lar\u0131na ili\u015fkin s\u0131n\u0131rl\u0131 baz\u0131 genel bilgiler vermek istiyorum. Bu an\u0131lar\u0131n tamam\u0131na yak\u0131n\u0131 ak\u0131lda kalanlar\u0131n anlat\u0131lmas\u0131 \u00fczerine kurulmu\u015ftur. Anlatan\u0131n haf\u0131zas\u0131na dayanman\u0131n \u00f6tesinde kullan\u0131lan ba\u015fka kaynak pek yoktur. Daha \u00f6nce var olsa bile ki\u015fisel ar\u015fivler yok olmu\u015f, insanlar tesad\u00fcfen hayatta kalm\u0131\u015flard\u0131r. Bir\u00e7ok durumda bir akraba ya da tan\u0131d\u0131\u011fa Ermenice (nadir baz\u0131 durumlarda T\u00fcrk\u00e7e) aktar\u0131lan an\u0131lar, o akraba veya tan\u0131d\u0131k taraf\u0131ndan \u0130ngilizceye kazand\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130ngilizce bilememesi veya az bilmesi \u00e7eviriyi tam kontrol edememesi ve bazen ana hat\u0131radan kaymalara yol a\u00e7abilmektedir. Tarihlerde hatalar, isimleri yanl\u0131\u015f hat\u0131rlamalar veya yer ve ki\u015fi isimlerini \u0130ngilizceye aktar\u0131rken yanl\u0131\u015fl\u0131k yap\u0131lmas\u0131 bu an\u0131lar\u0131n ortak \u00f6zelli\u011fidir. Ayr\u0131ca, bir\u00e7ok durumda an\u0131 sahibi kendi rol\u00fcn\u00fc a\u015f\u0131r\u0131 abartan bir dil kullan\u0131r.<\/p>\n

An\u0131 yazman\u0131n \u00f6nemli ama\u00e7lar\u0131ndan birisi, yazan ki\u015filerin ba\u015f\u0131na gelenleri gelecek ku\u015faklara aktarmak arzusu kadar, kendi i\u00e7lerini bo\u015faltma iste\u011fidir de… An\u0131 yazmak bir nevi terapi say\u0131l\u0131r yazanlar i\u00e7in. \u00d6zellikle bu nedenledir ki, an\u0131 sahipleri, an\u0131lar\u0131n\u0131 her ne pahas\u0131na olursa olsun yay\u0131nlamak isterler. Ya\u015fan\u0131lan \u00fclkede, konuya ilgi duyan bir kamuoyu bulmak zordur. Bu nedenle, \u00f6rne\u011fin ABD\u2019de oldu\u011fu gibi, bu an\u0131lar\u0131 basacak bir yay\u0131nevi bulmak hemen hemen imk\u00e2ns\u0131z gibidir. Bir\u00e7ok durumda, insanlar yazd\u0131klar\u0131n\u0131 \u00f6zel yollarla, bulabildikleri herhangi bir matbaada basar ve sadece tan\u0131d\u0131klar\u0131na, yak\u0131n \u00e7evrelerine da\u011f\u0131t\u0131rlar. Yay\u0131nevi bulundu\u011fu nadir durumlarda ise, an\u0131 sahibi, bask\u0131 paras\u0131na ortak olma ve belli bir say\u0131da kitab\u0131 sat\u0131n alma s\u00f6z\u00fc verir. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar da d\u00e2hil, bir\u00e7ok ki\u015finin bu t\u00fcr an\u0131lar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131ndan habersiz olmalar\u0131n\u0131n nedeni budur.<\/p>\n

Y\u00fczba\u015f\u0131 Torosyan\u2019\u0131n kitab\u0131, yukarda anlatt\u0131\u011f\u0131m\u0131z tarza \u00e7ok uygun bir \u00f6rnek te\u015fkil eder. Hik\u00e2yesini Ermenice olarak anlatm\u0131\u015f, eve gelen ve iyi \u0130ngilizce bilen bir han\u0131m anlat\u0131lanlar\u0131 \u00e7evirip daktilo etmi\u015ftir. Nitekim burada belgesini yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z Y\u00fczba\u015f\u0131 Torosyan\u2019\u0131n an\u0131lar\u0131n\u0131n 1929 y\u0131l\u0131nda Library of Congress\u2019e teslim belgesinde de g\u00f6r\u00fclece\u011fi gibi, kitab\u0131n Y\u00fczba\u015f\u0131 Torosyan taraf\u0131ndan \u201cg\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc ve anlat\u0131ld\u0131\u011f\u0131\u201d gibi oldu\u011fu ifadesi yer almaktad\u0131r.<\/p>\n

\"Belge<\/a>Belge 5: 1929 Library of Congress Teslim Belgesi<\/strong><\/p>\n

Torosyan\u2019\u0131n, B\u00fcy\u00fck Buhran y\u0131llar\u0131nda paras\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 ve yay\u0131nevi de bulamad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in 1947 y\u0131l\u0131na kadar bekledi\u011fini anl\u0131yoruz. 1954 y\u0131l\u0131nda New York\u2019taki hastane taraf\u0131ndan verilen \u00f6l\u00fcm belgesinde mesle\u011finin m\u00fcteahhit olarak ge\u00e7mesinden i\u015f kurdu\u011fu ve para kazand\u0131\u011f\u0131 sonucunu \u00e7\u0131kartmak m\u00fcmk\u00fcn. Nitekim 1947 y\u0131l\u0131nda Boston\u2019da buldu\u011fu yay\u0131nevi ile yapt\u0131\u011f\u0131 antla\u015fman\u0131n be\u015finci maddesine g\u00f6re Torosyan kitab\u0131n bas\u0131m masraflar\u0131na kat\u0131lmay\u0131 kabul etmi\u015f ve 1650 Amerikan dolar\u0131 \u00f6deme s\u00f6z\u00fc vermi\u015ftir. (Bak\u0131n\u0131z Belge 6) Elimizdeki makbuzlardan ise Torosyan\u2019\u0131n 1950 dolar \u00f6dedi\u011fi anla\u015f\u0131l\u0131yor. Yani, anla\u015fmada olandan fazla \u00f6deme yapm\u0131\u015ft\u0131r. Muhtemel ki e\u015fe\u2013dosta da\u011f\u0131tabilmek i\u00e7in kendi kitab\u0131n\u0131 sat\u0131n alm\u0131\u015ft\u0131r. Torosyan\u2019\u0131n yay\u0131nevine \u00f6dedi\u011fi para, bug\u00fcn\u00fcn de\u011ferleri ile 20,000 dolar civar\u0131ndad\u0131r ve bu olduk\u00e7a b\u00fcy\u00fck bir mebla\u011fd\u0131r.<\/p>\n

Bu yeni bilgiler bize \u00e7ok \u00f6nemli bir \u015fey hat\u0131rlat\u0131yor. Tart\u0131\u015fmalar boyunca, Torosyan\u2019\u0131n an\u0131lar\u0131n\u0131 yazmas\u0131n\u0131n en \u00f6nemli nedenlerinden birisi olarak, onun para kazanmak, zengin olmak istemesini g\u00f6sterenler oldu[34]<\/a>. Oysa anl\u0131yoruz ki b\u0131rak\u0131n zengin olmay\u0131, Torosyan kendi cebinden, hem de anla\u015fmada yer alandan fazlas\u0131n\u0131 \u00f6deyerek kitab\u0131n\u0131 bast\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Bunu yapmas\u0131n\u0131n tek nedeni vard\u0131r ve bu soyk\u0131r\u0131mda sa\u011f kalan insanlarda g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz ortak bir duygudur; ba\u015f\u0131na gelenleri ba\u015fkalar\u0131 ile payla\u015fmak arzusu. Torosyan sava\u015fta ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 travman\u0131n etkisindedir ve ya\u015fad\u0131klar\u0131n\u0131n bilinmesini istemektedir.<\/p>\n

Ermeni Ta\u015fnak Partisi yay\u0131n organ\u0131 Hairenik gazetesine verdi\u011fi bir r\u00f6portajda s\u00f6yledi\u011fi \u015fu c\u00fcmle, i\u00e7inde bulundu\u011fu haleti ruhiyeyi anlamam\u0131z bak\u0131m\u0131ndan \u00f6nemli; \u201cBenim kitab\u0131m T\u00fcrklerin ger\u00e7ek karakterini g\u00f6stermeyi ama\u00e7lamaktad\u0131r. T\u00fcrkler onlara verdi\u011fim hizmetlere kar\u015f\u0131l\u0131k bana nank\u00f6rl\u00fck ettiler. Bu benim onlara kar\u015f\u0131 d\u00f6nmemin gerek\u00e7esidir.\u201d[35]<\/a>Amerika\u2019da me\u015fhur olmak veya para kazanmak arzusu gibi iddialar\u0131 ciddiye almak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.<\/p>\n

\"Belge-6\"<\/a>Belge 6: Yay\u0131nevi ile yap\u0131lan antla\u015fma ve 5. Madde H\u00fckm\u00fc<\/strong><\/p>\n

Amerika\u2019da b\u00f6yle bir pazar yoktur; yay\u0131nevinin bu denli y\u00fckl\u00fc bir para talep etmesinin nedeni de budur.[36]<\/a><\/p>\n

1929 y\u0131l\u0131ndaki taslak metinde, Torosyan\u2019\u0131n anlatt\u0131klar\u0131 ile \u0130ngilizce metin aras\u0131nda kaymalar olmu\u015f mudur, olmu\u015f ise nelerdir? Veya 1947 bask\u0131s\u0131 ile 1929 y\u0131l\u0131ndaki metin aras\u0131nda bir fark var m\u0131d\u0131r, bu sorular\u0131n cevab\u0131n\u0131 galiba hi\u00e7 bilemeyece\u011fiz. T\u00fcm aramalar\u0131m\u0131za ra\u011fmen bu metni bulamad\u0131k. Library of Congress\u2019in, 1947 y\u0131l\u0131nda kitap yay\u0131nland\u0131ktan sonra kendisine teslim edilen daktilo metni imha etmi\u015f olmas\u0131 kuvvetle muhtemeldir.<\/p>\n

Asl\u0131nda Torosyan bir konuda \u015fansl\u0131 say\u0131lmal\u0131d\u0131r. Kitab\u0131 i\u00e7in bir yay\u0131nevi bulmas\u0131n\u0131n \u00f6tesinde, d\u00f6nemin Ermeni bas\u0131n\u0131 da kitab\u0131na ilgi g\u00f6stermi\u015ftir. \u0130ngilizce ve Ermenice yay\u0131nlanan Hairenik, Baikar<\/em> ve Mirror Spectator, Groong<\/em> gibi gazetelerde kitab\u0131n ilanlar\u0131 \u00e7\u0131km\u0131\u015f, kitap tan\u0131t\u0131m yaz\u0131lar\u0131na yer verilmi\u015f ve Torosyan ile r\u00f6portaj yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6rne\u011fin Ramgavar \u00f6rg\u00fct\u00fcn\u00fcn resmi gazetesi Mirror Spectator<\/em>; Ta\u015fnaklar\u0131n resmi yay\u0131n organ\u0131 Hairenik<\/em> gazeteleri, kitap hakk\u0131nda son derece olumlu tan\u0131t\u0131m yaz\u0131s\u0131 yay\u0131nlam\u0131\u015flard\u0131r. Hairenik<\/em> ayr\u0131ca \u201cola\u011fan\u00fcst\u00fc bir insan\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 ile Y\u00fczba\u015f\u0131 Torosyan ile yap\u0131lan bir r\u00f6portaja yer vermi\u015ftir.<\/p>\n

T\u00fcm bu yay\u0131nlardan anl\u0131yoruz ki, Ta\u015fnaklar\u0131n veya \u201cErmeni milliyet\u00e7i \u00e7evrelerin\u201d kitab\u0131 yok sayd\u0131klar\u0131, \u201c\u00fct\u00fcledikleri\u201d, g\u00f6rmezden geldikleri, hatta Torosyan\u2019\u0131n Osmanl\u0131 ordusunda sava\u015ft\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in d\u0131\u015fland\u0131\u011f\u0131 gibi tezler t\u00fcm\u00fcyle yanl\u0131\u015ft\u0131r. Torosyan \u00fczerinde tart\u0131\u015fma yapan akademisyenlerin, ula\u015f\u0131lmas\u0131 son derece kolay bu malzemelere bakmadan, konu hakk\u0131nda spek\u00fclasyon yapmalar\u0131 kolay a\u00e7\u0131klanmayacak bir hatad\u0131r.[37]<\/a><\/p>\n

Ana problem s\u00f6yledi\u011fim gibi, tart\u0131\u015fmay\u0131 soyk\u0131r\u0131m ba\u011flam\u0131ndan kopartarak yapmak, b\u00fcy\u00fck kitlesel katliamlardan kurtulman\u0131n ne demek oldu\u011fu konusunda en k\u00fc\u00e7\u00fck bir bilgi sahibi olmamak ve hayatta kalanlarla en k\u00fc\u00e7\u00fck bir empati kurma giri\u015fiminde bulunmamakt\u0131r. Buna bir de Ermeni diasporas\u0131 hakk\u0131nda bilgisizlik ve var olan g\u00fc\u00e7l\u00fc \u00f6n yarg\u0131lar\u0131 eklemek gerekir. Art\u0131k g\u00f6r\u00fclmesi gerekiyor ki, akademisyenlerimiz, yukar\u0131da sayd\u0131\u011f\u0131m hususlar\u0131 de\u011ferlendirmedikleri m\u00fcddet\u00e7e, bu konularda bilimsel eser kaleme almamal\u0131d\u0131rlar.<\/p>\n

Torosyan\u2019\u0131n An\u0131lar\u0131n\u0131 Kaynak Olarak Kullan\u0131l\u0131p Kullan\u0131lmama<\/strong><\/p>\n

G\u00f6rebildi\u011fim kadar\u0131yla, bir de ortada, bana g\u00f6re tart\u0131\u015fma konusu olmayan ve ama tart\u0131\u015fma konusuymu\u015f gibi g\u00f6sterilen bir husus var: Torosyan\u2019\u0131n an\u0131lar\u0131n\u0131n tarihsel kaynak olarak kullan\u0131l\u0131p kullan\u0131lamayaca\u011f\u0131. Halil Berktay, baz\u0131 yaz\u0131lar\u0131nda, bu hususun tart\u0131\u015fman\u0131n esas konusu oldu\u011funu iddia etti. Ona g\u00f6re, ben \u201cBu an\u0131 tarihsel kaynak olarak kullan\u0131l\u0131r\u201d, diyormu\u015fum ve kendisi de \u201cHay\u0131r, kullan\u0131lamaz\u201d diyormu\u015f. Benim a\u00e7\u0131mdan tart\u0131\u015fma bu de\u011fildir, hi\u00e7 de olmad\u0131.<\/p>\n

Burada Torosyan tart\u0131\u015fmas\u0131 itibar\u0131yla bir hususun alt\u0131n\u0131n \u00f6zel olarak \u00e7izilmesi gerekir. Bir an\u0131n\u0131n uydurma ve hayal mahsul\u00fc olup olmad\u0131\u011f\u0131 tart\u0131\u015fmas\u0131 ile bir an\u0131n\u0131n kaynak olarak nas\u0131l kullan\u0131labilece\u011fi birbirlerinden tamam\u0131yla ayr\u0131 konulard\u0131r. Halil Berktay ve Hakan Erdem bu an\u0131n\u0131n t\u00fcm\u00fcyle hayal mahsul\u00fc ve uydurma oldu\u011funu iddia ediyorlar. Bu durumda \u201ctarihsel kaynak olarak kullanma\u201d tart\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 yapman\u0131n zaten hi\u00e7bir anlam\u0131 yoktur. \u00c7\u00fcnk\u00fc b\u00f6ylesi bir tart\u0131\u015fma, ancak ve ancak s\u00f6z konusu an\u0131, ya\u015fanm\u0131\u015f bir hayat hik\u00e2yesini aktar\u0131yorsa yap\u0131labilir. Buradaki kural da \u00e7ok basittir; bir an\u0131 ger\u00e7ek hayat hik\u00e2yesini aktar\u0131yor olsa bile, bu onun do\u011frudan tarihsel bir kaynak olarak kullan\u0131laca\u011f\u0131 anlam\u0131na gelmez.<\/p>\n

Birincisi, bir an\u0131 kitab\u0131n\u0131n bir b\u00fct\u00fcn olarak<\/b><\/em> tarihsel kaynak olarak kullan\u0131l\u0131p kullan\u0131lamayaca\u011f\u0131 sorusu kendi ba\u015f\u0131na anlaml\u0131 bir soru de\u011fil. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131, konusu ve sorusuna ba\u011fl\u0131 olarak, herhangi bir an\u0131daki \u015fu veya bu bilgiyi kullanabilir. \u00d6rne\u011fin, Torosyan\u2019\u0131n Suriye \u00e7\u00f6llerinde Ermeni s\u00fcrg\u00fcnler hakk\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 bir g\u00f6zlemi kullanabilirim ama bir ba\u015fka konuda s\u00f6yledi\u011fini yanl\u0131\u015f bulurum, kullanmam. \u0130kincisi, herhangi resmi bir Osmanl\u0131 belgesine nas\u0131l ele\u015ftirel g\u00f6zle bak\u0131yorsam, an\u0131da kullanaca\u011f\u0131m bilgiye de ayn\u0131 ele\u015ftirel g\u00f6zle bakar\u0131m. Taraf<\/em>\u2019taki yaz\u0131mda bunu aynen b\u00f6yle de yazd\u0131m.<\/p>\n

An\u0131lar\u0131n nas\u0131l okunmas\u0131 ve nas\u0131l kullan\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fi sadece soyk\u0131r\u0131m ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan de\u011fil, genel olarak sosyal bilimlerde son derece ciddi bir sorundur ve konunun boyutlar\u0131, burada tart\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z s\u0131n\u0131rlar\u0131n \u00f6tesine ta\u015far. \u00d6zellikle Holocaust ekseninde de g\u00f6zledi\u011fimiz gibi, ba\u015flang\u0131\u00e7ta tarih bilimi an\u0131lara olduk\u00e7a so\u011fuk ve uzak durmu\u015ftur. Daha \u00e7ok psikoloji ve sosyolojinin ilgi alan\u0131 olan an\u0131lar, \u00f6zellikle s\u00f6zl\u00fc tarih alan\u0131n\u0131n yeni bir bilim dal\u0131 olarak geli\u015fmesi ile birlikte tarih\u00e7iler a\u00e7\u0131s\u0131ndan da \u00f6nemli bir kaynak olarak de\u011ferlendirmeye ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r.[38]<\/a><\/p>\n

Tart\u0131\u015fmaya kat\u0131lan di\u011fer akademisyenlerle aramdaki fark \u015fudur ki, Ermeni soyk\u0131r\u0131m\u0131 \u00f6ncesi ve sonras\u0131na ili\u015fkin an\u0131lar, 1990\u2019dan beri benim do\u011frudan ilgi ve \u00e7al\u0131\u015fma alan\u0131md\u0131r. Tez hocam Vahakn Dadrian<\/strong> ile daha konu \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131m 1990\u2019l\u0131 y\u0131llar\u0131n ba\u015flar\u0131nda, uzun tart\u0131\u015fmalar\u0131m olmu\u015ftu. Dadrian, bana, Ermeni an\u0131lar\u0131n\u0131n \u00f6nemi ve ama onlar\u0131n kullan\u0131lmas\u0131nda dikkat edilmesi gereken hususlar konusunda uzun tavsiyelerde bulunurdu. An\u0131larda, tarih, yer, isim vb. daima sorunludur. Ki\u015filer genel olarak kendi rollerini fazla abart\u0131rlar. Bu nedenle verilen bilgilerin kesinlikle kontrol edilmeleri \u015fartt\u0131r; paralel okuma gereklidir. Ba\u015fka kaynaklardan teyit edilmedik\u00e7e do\u011frudan kaynak olarak kullan\u0131lmamas\u0131nda fayda vard\u0131r vb. Bunlar bizim alan\u0131n kabul edilmi\u015f kurallar\u0131d\u0131r ve \u00fczerinde tart\u0131\u015fma bile gereksizdir. Dadrian\u2019\u0131n ve benim Ermeni soyk\u0131r\u0131m\u0131 hakk\u0131nda yazd\u0131\u011f\u0131m\u0131z eserlere \u015fimdi bir de bu g\u00f6zle bak\u0131n\u0131z; kaynak olarak an\u0131lara fazla ba\u015fvurmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 g\u00f6receksiniz.<\/p>\n

Fakat an\u0131lar hakk\u0131nda burada s\u00f6ylediklerim, tarih yaz\u0131m\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan da fazla klasik bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na denk d\u00fc\u015fer. Bu klasik bak\u0131\u015f, an\u0131lara, \u201ctek bir hakikati\u201d ne kadar yans\u0131tt\u0131\u011f\u0131 ve olgular ile tarihleri ne denli do\u011fru verdi\u011fi noktas\u0131ndan yakla\u015f\u0131r ki art\u0131k bu bak\u0131\u015f da yava\u015f yava\u015f a\u015f\u0131lmaktad\u0131r. An\u0131lar \u201ctarihi hakikat\u201d denilen \u015feyin tek olmad\u0131\u011f\u0131, \u00e7ok daha karma\u015f\u0131k oldu\u011funu bize hat\u0131rlat\u0131rlar. Ya\u015fanan dram\u0131n \u201cba\u015fka tarihlerinin\u201d de oldu\u011funu bize g\u00f6sterirler. An\u0131lar, bizi motive eden, bize ilgin\u00e7 sorular sordurtan ve yeni yollar g\u00f6steren kaynaklard\u0131r. Ayr\u0131ca d\u00f6nemin insanlar\u0131n\u0131n zihniyet d\u00fcnyas\u0131n\u0131, neleri nas\u0131l d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcklerini ve nas\u0131l ya\u015fad\u0131klar\u0131n\u0131 anlaman\u0131z\u0131 sa\u011flarlar. Torosyan an\u0131lar\u0131 benim i\u00e7in b\u00f6yle bir kaynakt\u0131r da.[39]<\/a><\/p>\n

Tekrar etmekte fayda vard\u0131r; bizim tart\u0131\u015fma konumuz bu de\u011fildir. Zaten, Cemil Ko\u00e7ak\u2019\u0131n \u201cEski Defterler\u201d program\u0131nda bu konu enine boyuna tart\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f ve taraflar konu hakk\u0131nda genel olarak mutabakat sa\u011flam\u0131\u015flard\u0131. Hakan Erdem\u2019in kitab\u0131 ve Halil Berktay\u2019\u0131n k\u00f6\u015fe yaz\u0131lar\u0131nda dile getirdikleri ile tart\u0131\u015f\u0131lan konu, Torosyan\u2019\u0131n palavrac\u0131 olup olmad\u0131\u011f\u0131, anlatt\u0131klar\u0131n\u0131 kendi hayat hik\u00e2yesi olup olmad\u0131\u011f\u0131d\u0131r. \u201cPalavra ve uydurma\u201d oldu\u011fu iddia edilen bir kitap \u00fczerinden, bu kitab\u0131n tarihsel kaynak olarak kullan\u0131l\u0131p kullan\u0131lamayaca\u011f\u0131 tart\u0131\u015fmas\u0131 zaten yap\u0131lamaz.<\/p>\n

Bitirirken<\/strong><\/p>\n

Y\u00fczba\u015f\u0131 Torosyan\u2019\u0131n an\u0131lar\u0131n\u0131n, onun kendi ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 hayat hik\u00e2yesi olup olmad\u0131\u011f\u0131 tart\u0131\u015fmas\u0131 bence art\u0131k son bulmal\u0131d\u0131r. An\u0131n\u0131n, \u201ctamam\u0131 hayal \u00fcr\u00fcn\u00fc olan bir fantezi, bilimkurgu metni\u201d oldu\u011fu; Torosyan\u2019\u0131n mezar\u0131 ve 6\u2019\u0131nc\u0131 s\u0131n\u0131f mezunu olmas\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda her \u015feyin sahte oldu\u011fu, Torosyan\u2019\u0131n 1916\u2019da Amerika\u2019ya gitti\u011fi bu nedenle t\u00fcm anlatt\u0131klar\u0131n\u0131n palavra oldu\u011fu yolundaki tezlerin art\u0131k savunulacak hi\u00e7bir taraf\u0131 kalmam\u0131\u015ft\u0131r. Benim i\u00e7in, \u00c7anakkale sava\u015flar\u0131 \u00fczerine yay\u0131n yapan bir sitede yer alan \u015fu s\u00f6zler, konuyu tart\u0131\u015fabilmek i\u00e7in makul bir ba\u015flang\u0131\u00e7 noktas\u0131 olu\u015fturuyor; \u201c\u00d6ncelikle \u015funu belirtelim ki, Serkis Torosyan\u2019\u0131 t\u00fcm\u00fcyle yok say\u0131p, anlatt\u0131klar\u0131n\u0131 t\u00fcmden reddetmek objektif bir tutum olmaz. Serkis Torosyan, di\u011fer gayr\u2013i M\u00fcslim subay ve erler gibi Osmanl\u0131 ordusunda hakikaten yer alm\u0131\u015f, \u00c7anakkale, Makedonya, Irak Filistin Cephelerine gitmi\u015f olabilir. Ordu i\u00e7inde astsubay da olabilir, te\u011fmen de, y\u00fczba\u015f\u0131 da.\u201d[40]<\/a><\/p>\n

Torosyan\u2019\u0131n bu cephelerde bulundu\u011funu ve ba\u015f\u0131ndan ge\u00e7enleri eksik\u2013do\u011fru yazd\u0131\u011f\u0131n\u0131 art\u0131k tart\u0131\u015fmalar\u0131n ba\u015flang\u0131\u00e7 noktas\u0131 yapmam\u0131z gerekir.<\/p>\n

T\u00fcm tart\u0131\u015fmada a\u00e7\u0131kta kalan, hi\u00e7 konu\u015fulmayan ve benim tart\u0131\u015fmaya d\u00e2hil olmama neden olan ise, Osmanl\u0131 ordusundaki H\u0131ristiyan askerlerin ve onlar\u0131n ailelerinin ba\u015flar\u0131na neler geldi\u011fi sorusudur. Tart\u0131\u015fmaya buradan devam etmek hepimizin hayr\u0131nad\u0131r. Ger\u00e7ekten, onlara ne oldu?<\/p>\n

\u00a0D \u0130 P N O T L A R<\/strong><\/p>\n

\n
\n<\/div>\n

[1]<\/a>Argus gazetesi, 20 A\u011fustos 1915 aktaran, Vahe G. Kateb, \u2018Australianpresscoverage of theArmeniangenocide 1915-1923\u2019, University of Wollongong, 2003, Bas\u0131lmam\u0131\u015f MA, 383.<\/p>\n

[2]<\/a> Elimde, \u00c7anakkale\u2019de esir al\u0131nm\u0131\u015f Ermeni askerlerin aktard\u0131klar\u0131na dayan\u0131larak Anzak subaylar\u0131 taraf\u0131ndan, yaz\u0131lm\u0131\u015f, fakat hen\u00fcz yay\u0131nlanmam\u0131\u015f ba\u015fka raporlar da mevcuttur.<\/p>\n

[3]<\/a> Anlat\u0131lanlar\u0131 ne kadar\u0131n\u0131n do\u011fru oldu\u011fu elbette ayr\u0131 bir tart\u0131\u015fma konusudur. \u00d6nemli olan, bunun yayg\u0131n bir kan\u0131 oldu\u011funun bilinmesidir. Bu durum belki bize, \u00c7anakkale\u2019yi bir kahramanl\u0131k destan\u0131 olarak de\u011fil, T\u00fcrk, K\u00fcrt, Ermeni, Arap, Anzak, \u0130ngiliz ile, insanlar\u0131n imha edildi\u011fi bir mezbaha olarak ele alma imkan\u0131 verebilir.<\/p>\n

[4]<\/a> Hakan Erdem, Ger\u00e7ek ile Kurmaca Aras\u0131nda Torosyan’\u0131n Acayip Hikayesi<\/em>, (\u0130stanbul: Do\u011fan Yay\u0131nevi, 2012), bu fark\u0131nda olmamaya verilebilecek en \u00f6nemli \u00f6rnektir. Baz\u0131lar\u0131n\u0131 burada ele alaca\u011f\u0131m, son derece ciddi hatalarla dolu olan kitab\u0131n belki de en problemli taraf\u0131 dilidir. T\u00fcm kitaba, ba\u015fta Torosyan ailesi olmak \u00fczere soyk\u0131r\u0131mdan kurtulmu\u015f insanlar\u0131 a\u015fa\u011f\u0131layan son derece alayc\u0131 bir dil egemendir. Kitab\u0131n ba\u015fta T\u00fcrk bas\u0131n\u0131 olmak \u00fczere \u00e7ok geni\u015f bir \u00e7evre taraf\u0131ndan b\u00fcy\u00fck be\u011feni ile kar\u015f\u0131lanm\u0131\u015f olmas\u0131 da kendi ba\u015f\u0131na ele al\u0131nmas\u0131 gereken bir sosyal vakad\u0131r. Burada \u015fu kadar\u0131n\u0131 s\u00f6ylemekle yetineyim ki, bu a\u015f\u0131r\u0131 ilgi ve ele\u015ftirisiz kabul, T\u00fcrk toplumunun kitlesel katliamlar konusundaki tutumunun bir g\u00f6stergesi olarak da alg\u0131lanabilir ve bu son derece vahim bir duruma i\u015faret eder.<\/p>\n

[5]<\/a> BOA\/DH.\u015eFR., 53\/334, Dahiliye Nez\u00e2reti\u00a0 Emniyet-i Um\u00fbmiye M\u00fcd\u00fcriyeti\u2019nden (EUM)<\/p>\n

Edirne, Erzurum, Adana, Ankara, Ayd\u0131n, Bitlis, Basra, Ba\u011fdad, Beyrut, Haleb, H\u00fcd\u00e2vendigar, Diyarbak\u0131r, Suriye, Sivas, Trabzon, Kastamonu, Konya, Mamuret\u00fclaziz, Musul, Van vil\u00e2yetleriyle Urfa, \u0130zmit, Ni\u011fde, \u0130\u00e7il, Bolu, Canik, \u00c7atalca, Zor, Karesi, Kud\u00fcs-i \u015eer\u00eef, Kale-i Sult\u00e2niye, Mente\u015fe, Teke, K\u00fctahya, Mara\u015f, Eski\u015fehir Mutasarr\u0131fl\u0131klar\u0131na 13 Haziran 1915 tarihli \u015fifre telgraf.<\/p>\n

[6]<\/a> Teorik olarak, yabanc\u0131 \u00fclke vatanda\u015f\u0131 olmu\u015f Ermeniler hem s\u00fcrg\u00fcnden muaf idiler, hem de onlar\u0131n mallar\u0131na el konulmuyordu. Fakat \u0130ttihat ve Terakki h\u00fck\u00fcmeti 1869 Vatanda\u015fl\u0131k Kanunu\u2019nu gerek\u00e7e g\u00f6stererek, Ermenilerin ba\u015fka \u00fclke vatanda\u015fl\u0131\u011f\u0131na ge\u00e7mi\u015f olmalar\u0131n\u0131 tan\u0131m\u0131yor ve bu insanlar\u0131n da mallar\u0131na el\u00a0 koyarak s\u00fcrg\u00fcne, \u00f6l\u00fcme g\u00f6nderiyordu. Bu konuda daha fazla bilgi i\u00e7in bak\u0131n\u0131z; Taner Ak\u00e7am \u00dcmit Kurt, Kanunlar\u0131n Ruhu, Emval-i Metruke Kanunlar\u0131nda Soyk\u0131r\u0131m\u0131n \u0130zini S\u00fcrmek <\/em>(\u0130stanbul: \u0130leti\u015fim Yay\u0131nlar\u0131, 2012)<\/p>\n

[7]<\/a>H\u00fcrriyet<\/em>, 18 Aral\u0131k 2012.<\/a><\/p>\n

[8]<\/a>Taraf<\/em>, 6<\/a> ve 8 Aral\u0131k 2012.<\/a><\/p>\n

[9]<\/a>J\u00fcrgenHabermas, \u201cDie \u00dctopiedesguten Herrschers,\u201d in: Habermas, Kulturand Kritik (Frankfurt a.M., 1973)<\/em>, p. 386-7<\/p>\n

[10]<\/a>Elias Siberski, Untergrundund Offene Geselschaft, Zur Fragen der strukturellen Deutungdessozialen Phaenomens, <\/em>(Stutgart, 1967), p. 51.<\/p>\n

[11]<\/a> Hakan Erdem, Ger\u00e7ek ile Kurmaca Aras\u0131nda Torosyan’\u0131n Acayip Hikayesi<\/em>, 228\u201329.<\/p>\n

[12]<\/a> Burada, \u201cEnver\u2019e \u015f\u00f6yle dedim\u201d, \u201cLawrence zaten \u015f\u00f6yleydi\u201d falan gibi an\u0131 yazarlar\u0131nda g\u00f6r\u00fclen a\u015f\u0131r\u0131 abartmalar\u0131n olmas\u0131, benim i\u00e7in \u00fczerinde kafa yorulacak de\u011fil, \u00fczerinde durulmayacak ayr\u0131nt\u0131lard\u0131r.<\/p>\n

[13]<\/a> Bu vesile ile Halil Berktay\u2019\u0131n Louise Schreiber ve dedesi hakk\u0131nda sarf etti\u011fi s\u00f6zlerin (Taraf<\/em>, 9 Ocak 2012) <\/a>\u00a0hi\u00e7 ho\u015f olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek istiyorum. Sonu\u00e7ta birileri kendisi ve dedesi Halil Nam\u0131k Bey<\/strong> hakk\u0131nda da benzeri ithamlarda bulunabilir. Halil Berktay\u2019\u0131n s\u00f6ylediklerinin, art\u0131k \u00e7ok iyi bildi\u011fimiz terbiye s\u0131n\u0131rlar\u0131 \u00f6tesi \u00fcslubunun bir \u00fcr\u00fcn\u00fc, maksad\u0131 a\u015fan ifadeler oldu\u011funu \u00fcmit etmek istiyorum. \u00c7\u00fcnk\u00fc bizden, dedesinin kendisine aktard\u0131klar\u0131na inanmam\u0131z\u0131 ama Louise Schreiber\u2019in anlatt\u0131klar\u0131n\u0131 ciddiye almamam\u0131z\u0131 istemesinin T\u00fcrkiye co\u011frafyas\u0131ndaki \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131mlar\u0131 \u00e7ok k\u00f6t\u00fc maalesef.<\/p>\n

[14]<\/a>Burada verilebilecek en ilgin\u00e7 \u00f6rnek Auschwitz toplama kamp\u0131ndan kurtulan bir ki\u015finin an\u0131lar\u0131nda, Auschwitz\u2019deki ayaklanma s\u0131ras\u0131nda d\u00f6rt f\u0131r\u0131n\u0131n imha edildi\u011fini yazmas\u0131d\u0131r. Konu \u00fczerine yap\u0131lan tart\u0131\u015fmalarda, verilen bilginin \u201cger\u00e7ekli\u011fe uymad\u0131\u011f\u0131\u201d ve bu nedenle \u201cpalavra\u201d say\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fi yolundaki tezlerin konuyu kavramaktan uzak oldu\u011fu ve bu t\u00fcr bilgilerin hayatta kalanlar i\u00e7in ba\u015fka bir ger\u00e7ekli\u011fin ifade edili\u015f tarz\u0131 oldu\u011fu ileri s\u00fcr\u00fcld\u00fc. [Tom Lawson, Debates on the Holocaust<\/em>, (Manchester and New York: Manchester University Press, 2010), 284-5] Torosyan tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n T\u00fcrkiye\u2019deki s\u00fcrd\u00fcr\u00fcl\u00fc\u015f tarz\u0131 nedeniyle, bu t\u00fcr tart\u0131\u015fmalar\u0131 yapma \u015fans\u0131ndan olduk\u00e7a uza\u011f\u0131z.<\/p>\n

[15]<\/a> Bu konuda en ayr\u0131nt\u0131l\u0131 analizi Edhem Eldem yapt\u0131. Eldem, her iki belgenin de ayn\u0131 elden \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131, hem baz\u0131 kelimelerin yanl\u0131\u015f yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131, hem de Osmanl\u0131 b\u00fcrokratik dilinde kullan\u0131lmayan ifadelerin kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stererek, belgelerin sahte olduklar\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrd\u00fc. Edhem Eldem\u2019e g\u00f6re m\u00fch\u00fcr ve antet de sahtedir, ve belgeler muhtemelen ABD\u2019de \u00fcretilmi\u015flerdir; bak\u0131n\u0131z; \u201cTorosyan Belgeleri ve Sonras\u0131\u201d, Toplumsal Tarih<\/em>, \u015eubat 2013. Muzaffer Albayrak, Abd\u00fclkerim Pa\u015fa\u2019ya ait belgenin dilindeki hatalara dikkat \u00e7ekmekle birlikte, \u201c\u015fahsi kanaatim sahte oldu\u011fu y\u00f6n\u00fcnde\u201d diyerek daha dikkatli bir ifade kullanmay\u0131 tercih etti; bak\u0131n\u0131z; http:\/\/www.geliboluyuanlamak.com\/415_Serkis-Torosyan-in-Tasdikn%C3%A2me-Belgesi-Uzerine-Bir-Inceleme-(Muzaffer-Albayrak).html<\/a> Bu sitede, belgelerin sahteli\u011fi konusunda ba\u015fka yaz\u0131lar da bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n

[16]<\/a> Burada, Osmanl\u0131 belgeleri konusunda uzman olan akademisyenlerimizin, belgedeki dil hatalar\u0131 ve standart yaz\u0131ma ayk\u0131r\u0131 ifade kullan\u0131mlar\u0131 konular\u0131nda s\u00f6ylediklerini \u00f6nemsemedi\u011fim gibi bir intiba vermek istemem. Aksine, bu bilgilerin son derece de\u011ferli olduklar\u0131n\u0131 ve bir belgenin sosyal tarihini anlamam\u0131z a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemli ipu\u00e7lar\u0131 sunduklar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. \u00d6te yandan eklemek isterim ki, bu belgelerin sahteli\u011fi \u00fczerine bir tart\u0131\u015fma, e\u011fer Genel Kurmay ar\u015fivlerinde mevcut oldu\u011funu tahmin etti\u011fim benzeri nitelikteki harp belgeleri ile k\u0131yaslama yap\u0131lmadan yap\u0131l\u0131rsa \u00e7ok verimli olmaz ve do\u011fru sonu\u00e7 al\u0131namaz. Salt bu nedenle bile bu ar\u015fivlerin tarih\u00e7ilere a\u00e7\u0131lmas\u0131 gerekir.<\/p>\n

[17]<\/a> Bunlar\u0131 sadece ka\u011f\u0131tlar\u0131 kendi elimle tuttu\u011fum i\u00e7in s\u00f6ylemiyorum. 1976\u2019l\u0131 y\u0131llarda, arkada\u015flar\u0131yla birlikte sahte m\u00fch\u00fcr yapmak i\u00e7in olduk\u00e7a fazla u\u011fra\u015fm\u0131\u015f bir ki\u015fi olarak s\u00f6yl\u00fcyorum.<\/p>\n

[18]<\/a> Y\u00fczba\u015f\u0131 Sarkis Torosyan, \u00c7anakkale\u2019den Filistin Cephesine<\/em>, (yay. haz. Ayhan Aktar), (\u0130stanbul: \u0130leti\u015fim Yay\u0131nlar\u0131, 2012), 136, 147.<\/p>\n

[19]<\/a>a.g.e., 149.<\/p>\n

[20]<\/a>Bryan Mark Rigg, Hitler’sJewish Soldiers: theuntoldstory of Nazi raciallawsand men of Jewishdescent in theGermanmilitary<\/em>, (Kansas: UniversityPress of Kansas), 2002.<\/p>\n

[21]<\/a> \u00d6rne\u011fin, 22 Haziran 1915\u2019de \u0130stanbul\u2019da tutuklanan ve 26 A\u011fustos 1915\u2019de, \u00c7ank\u0131r\u0131\u2019dan Aya\u015f\u2019a g\u00f6t\u00fcr\u00fclmek \u00fczere iken yolda i\u015fkence edilerek \u00f6ld\u00fcr\u00fclen Dr. Rupen Sevag \u00c7ilingiryan, baz\u0131 Osmanl\u0131 belgelerine g\u00f6re, affa u\u011fram\u0131\u015f ve serbest kalarak Ankara\u2019ya yola \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. [BOA\/DH.EUM., 2. \u015eube, 10\/73 20 L 1333, Kastamonu Valili\u011finden Dahiliye Nezaretine 18 A\u011fustos 1331 [31 A\u011fustos 1915] tarihli telgraf.] Yusuf Sar\u0131nay\u2019\u0131n benzeri iddialarda bulundu\u011fu makalesi i\u00e7in bak\u0131n\u0131z; \u201cWhat Happened on April 24, 1915?: The Circular of April 24, 1915, and the Arrest of the Armenian Committee Members in Istanbul\u201d International Journal of Turkish Studies,<\/em> Volume 14, Nos. 1-2 Fall (2008): 75-103.<\/p>\n

[22]<\/a> Burada teknik bir bilgi vermek gerekir. ABD\u2019ye giri\u015fler i\u00e7in kaynak olarak kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z yolcu listeleri, gemilerin hareket etti\u011fi limanlarda haz\u0131rlan\u0131rd\u0131. Gemilere ka\u00e7ak binerek ABD\u2019ye girmek isteyenler, vard\u0131klar\u0131 limanlarda ayr\u0131 listelere kaydedilirlerdi. Torosyan\u2019\u0131n ABD\u2019ye, bu iki listeye de kay\u0131t edilmeden ka\u00e7ak girdi\u011fini ilan edecek birisinin ona baya\u011f\u0131 uzun bir senaryo yazd\u0131rmas\u0131 gerekir ki bu ger\u00e7ekten bizim konumuz de\u011fildir.<\/p>\n

[23]<\/a>Burada bir k\u0131sm\u0131n\u0131 yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131m bu belgelere ula\u015fma konusunda b\u00fcy\u00fck yard\u0131mlar\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm Mark Arslan, Janet Andreopoulos ve Louise Schreiber\u2019e \u00f6zel te\u015fekk\u00fcr\u00fc bir bor\u00e7 bilirim.<\/p>\n

[24]<\/a> Hakan Erdem, SarkisTorosyan ailesinin 1930 N\u00fcfus say\u0131m\u0131 bilgilerine sahip de\u011fil. Bunu bulamam\u0131\u015f, ama bu son derece normal, \u00e7\u00fcnk\u00fc n\u00fcfus memurlar\u0131 t\u00fcm ailenin soyad\u0131n\u0131 Sarkis yazm\u0131\u015f ve bu nedenle de Torosyan aramalar\u0131 bir sonu\u00e7 vermiyor. Araman\u0131n Sarkis soy ismi ile yap\u0131lmas\u0131 gerekiyor.<\/p>\n

[25]<\/a> Bu resmi belge, 1916 giri\u015fi s\u0131ras\u0131nda, Torosyan\u2019\u0131n isminin yanl\u0131\u0219 yaz\u0131lm\u0131\u015f olabilece\u011fi ihtimalini de ge\u00e7ersiz k\u0131lmaktad\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc, \u00f6rne\u011fin Torosyan\u2019\u0131n e\u015fi Celile\u2019nin soy ismi 1920 y\u0131l\u0131nda giri\u015fi s\u0131ras\u0131nda yanl\u0131\u015fl\u0131kla Forossian yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7al\u0131\u015fma Bakanl\u0131\u011f\u0131, 1937 y\u0131l\u0131nda, vatanda\u015fl\u0131\u011fa ba\u015fvuran Celile\u2019ye, \u00fclkeye resmi giri\u0219 tarihi belgesi verirken, giri\u015f s\u0131ras\u0131ndaki ismini gene Forossian olarak yazm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

[26]<\/a> Hakan Erdem, kitab\u0131n\u0131n belgeler b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde, Torosyan\u2019a ait oldu\u011funu iddia etti\u011fi 1942 y\u0131l\u0131nda yap\u0131lan Askerlik yoklamas\u0131 ile sa\u011fl\u0131k kart\u0131n\u0131 da yay\u0131nlam\u0131\u015ft\u0131r. Onun yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131 belgede bu bilgi yoktur. Hakan Erdem bir talihsizlik eseri ba\u015fka bir ki\u015fiye ait belgeyi Torosyan\u2019a ait zannetmi\u015f ve yay\u0131nlam\u0131\u015ft\u0131r. Ve bu yanl\u0131\u015f bilgilere dayanarak da, Torosyan\u2019\u0131n \u201cal yanakl\u0131\u2013pembe tenli… (ve) \u00e7illi\u201d oldu\u011funu iddia etmi\u015ftir. (Hakan Erdem, Torosyan\u2019\u0131n Acayip Hikayesi, <\/em>297\u20138).<\/p>\n

[27]<\/a> \u0130fadesinden, Torosyan\u2019\u0131n 28 Kas\u0131m 1916\u2019da ba\u0219layan sald\u0131r\u0131n\u0131n 2. g\u00fcn\u00fcnde yaraland\u0131\u011f\u0131n\u0131 anl\u0131yoruz. Y\u00fczba\u015f\u0131 SarkisTorosyan, \u00c7anakkale\u2019den Filistin Cephesine<\/em>, 203\u201304.<\/p>\n

[28]<\/a> Hakan Erdem, a.g.e., s. 354.<\/p>\n

[29]<\/a> Polemik amac\u0131yla de\u011fil, bilgi amac\u0131yla s\u00f6yl\u00fcyorum. 1977 y\u0131l\u0131nda, cezaevi firar\u0131m sonras\u0131nda Ankara\u2019da, bir\u00e7ok arkada\u015f\u0131mla birlikte \u00e7ok u\u011fra\u015ft\u0131k ama Torosyan\u2019\u0131nkine yak\u0131n kalitede bir patates m\u00fch\u00fcr bile yapamad\u0131k. Ayr\u0131ca, Torosyan\u2019\u0131n, bunca zahmetle \u00fcretti\u011fi bir sahte belgeyi yay\u0131nlamamas\u0131 da olduk\u00e7a tuhaf. Yay\u0131nevi istemedi, kendisi koymak istemedi gibi spek\u00fclasyonlar elbette yap\u0131labilir. Ama bu durumda, belgeleri ABD\u2019de kendisine bir paye \u00fcretmek i\u00e7in yaratt\u0131 arg\u00fcman\u0131 \u00e7ok zay\u0131flar. Hem cebinden 20,000 dolar vererek kitap bast\u0131racak, hem de onca zahmetle \u00fcretti\u011fi belgeyi kitaba koymayacak; bu \u00e7ok inand\u0131r\u0131c\u0131 bir fikir gibi durmuyor.<\/p>\n

[30]<\/a> Belki bir \u015faka gibi ama Hakan Erdem Torosyan\u2019\u0131n resimleri \u00c7ukurova\u2019da iken \u00e7ektirdi\u011fini iddia ediyor. \u201cMesela, bu subay k\u0131l\u0131\u011f\u0131ndaki foto\u011fraflar\u0131 Kilikya\u2019da bulundu\u011fu zaman \u00e7ektirmi\u015f olabilir\u201d, Hakan Erdem, Torosyan\u2019\u0131n Acayip Hikayesi, <\/em>348\u2013349. A\u00e7\u0131k itiraf etmem gerekirse, bir tarih\u00e7inin bu t\u00fcr bir iddiada bulunmas\u0131 elbette \u00fcz\u00fcc\u00fcd\u00fcr, ama belki daha \u00fcz\u00fcc\u00fc olan\u0131, kamuoyunun b\u00f6ylesi bir teze, sorgusuz sualsiz inanmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n

[31]<\/a> Bu noktada, Halil Berktay ve Louise Schreiber\u2019in dedeleri hakk\u0131nda aktard\u0131klar\u0131 bilgiler aras\u0131nda kategorik bir ay\u0131r\u0131m yapmad\u0131\u011f\u0131m\u0131 belirtmek isterim. Ne dede ne de torunlar\u0131n hangi ulusa mensup oldu\u011fu \u00f6nemlidir.<\/p>\n

[32]<\/a>Hatta Hakan Erdem h\u0131z\u0131n\u0131 alamay\u0131p, Torosyan\u2019\u0131n okudu\u011funu zannetti\u011fi eserlerin listesini bile vermektedir. (Hakan Erdem, a.g.e., 262\u2013263; 275).<\/p>\n

[33]<\/a>a.g.e, 345-46.<\/p>\n

[34]<\/a> Sadece bir \u00f6rnek; Hakan Erdem, a.g.e., 305<\/p>\n

[35]<\/a>Hairenik, <\/em>27 Kas\u0131m 1947.<\/p>\n

[36]<\/a> Durum bug\u00fcn bile farkl\u0131 de\u011fildir. H\u00e2l\u00e2 bir\u00e7ok an\u0131 kitab\u0131 \u00f6zel imkanlarla bas\u0131lmakta ve da\u011f\u0131t\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Bu t\u00fcr an\u0131lar i\u00e7in ABD\u2019de bir pazar\u0131n oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmek, \u00fczerinde durulmay\u0131 bile gerektirmeyecek yanl\u0131\u015f bir arg\u00fcmand\u0131r ve diaspora konusundaki bilgisizli\u011fin basit bir g\u00f6stergesi say\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

[37]<\/a> Gelinen noktada, verdi\u011fim bu bilgiler \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda Hakan Erdem\u2019in kitab\u0131nda, Torosyan ve Diaspora konusunda t\u00fcm ileri s\u00fcr\u00fclenlerin \u00e7\u00f6km\u00fc\u015f oldu\u011funu rahatl\u0131kla s\u00f6yleyebiliriz. (Sadece baz\u0131 \u00f6rnekler; Hakan Erdem, a.g.e., 268, 270, 349.)<\/p>\n

[38]<\/a> An\u0131lar\u0131n Holocaust tarihi a\u00e7\u0131s\u0131ndan anlam\u0131 ve yaratt\u0131\u011f\u0131 sorunlar konusunda olduk\u00e7a fazla kaynak vard\u0131r. Konuya genel bir giri\u015f sa\u011flamak a\u00e7\u0131s\u0131ndan bak\u0131n\u0131z; Lawrence L. Langer, Holocaust Testimonies, The Ruins of Memory<\/em>, (New Haven and London: Yale University Press, 1991); Tom Lawson,a.g.e., 270-312; James E. Young, \u201cToward a Received History of the Holocaust\u201d, History and Theory<\/em>, Vol. 36, No. 4, (Aral\u0131k 1997): 21-43.<\/p>\n

[39]<\/a> An\u0131lar\u0131n tarih yaz\u0131m\u0131nda ne t\u00fcr yeni perspektifler a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 konusunda Tom Lawson\u2019un eseri ger\u00e7ekten \u00f6nemlidir. Onun, \u00f6zellikle, an\u0131larda yer alan yanl\u0131\u015f bilgi aktar\u0131mlar\u0131n\u0131n bile asl\u0131nda ge\u00e7mi\u015f hakk\u0131nda bir t\u00fcr hakikati yans\u0131tt\u0131\u011f\u0131 konusunda ileri s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc tez olduk\u00e7a ilgin\u00e7tir. Benzeri bir tez de, tamam\u0131yla uydurma olarak yaz\u0131lm\u0131\u015f bile olsa, baz\u0131 an\u0131lar\u0131n, \u00fczerinde sessizlik h\u00fck\u00fcm s\u00fcren baz\u0131 konular\u0131n tart\u0131\u015f\u0131lmas\u0131na katk\u0131da bulanabilece\u011fidir.<\/p>\n

[40]<\/a>http:\/\/www.geliboluyuanlamak.com\/index.php<\/a> giri\u015f, 10 Ocak 2013.<\/p>\n

\u00a0<\/i><\/b><\/p>\n

\u00a0http:\/\/t24.com.tr\/haber\/yuzbasi-torosyan-tartismalari-ya-da-suskunlugun-sessiz-anlasmasi\/224224<\/i><\/b><\/p>\n

\u00a0<\/i><\/b><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Taner Ak\u00e7am \u201cGe\u00e7enlerde Gaba Tepe [Kabatepe]\u2019deki mevzilerimizden birine\u00a0y\u00f6nelik \u015fiddetli bir h\u00fccum d\u00fczenlendi. [D\u00fc\u015fman askerleri] \u00f6yle bir gayretle sald\u0131rm\u0131\u015flard\u0131 ki sald\u0131r\u0131 sonras\u0131nda siperler aras\u0131ndaki b\u00f6lge T\u00fcrk cesetleri ile doldu. Bu d\u00fc\u015fman taraf\u0131ndan Avustralya ve Yeni Zelanda hatt\u0131n\u0131 yarmak yap\u0131lm\u0131\u015f en cesur giri\u015fimdi. Sald\u0131ranlardan baz\u0131lar\u0131 Victoria birlikleri taraf\u0131ndan korunan siperlere kadar ula\u015ft\u0131lar; fakat bizim askerler bu cesur […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3,6,14,26],"tags":[],"class_list":["post-22044","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-belge","category-ermeni-soykirimi","category-haberler","category-makaleler"],"yoast_head":"\nY\u00fczba\u015f\u0131 Torosyan tart\u0131\u015fmalar\u0131: Ya da suskunlu\u011fun sessiz anla\u015fmas\u0131 - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/2013\/03\/02\/yuzbasi-torosyan-tartismalari-ya-da-suskunlugun-sessiz-anlasmasi\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Y\u00fczba\u015f\u0131 Torosyan tart\u0131\u015fmalar\u0131: Ya da suskunlu\u011fun sessiz anla\u015fmas\u0131 - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Taner Ak\u00e7am \u201cGe\u00e7enlerde Gaba Tepe [Kabatepe]\u2019deki mevzilerimizden birine\u00a0y\u00f6nelik \u015fiddetli bir h\u00fccum d\u00fczenlendi. [D\u00fc\u015fman askerleri] \u00f6yle bir gayretle sald\u0131rm\u0131\u015flard\u0131 ki sald\u0131r\u0131 sonras\u0131nda siperler aras\u0131ndaki b\u00f6lge T\u00fcrk cesetleri ile doldu. Bu d\u00fc\u015fman taraf\u0131ndan Avustralya ve Yeni Zelanda hatt\u0131n\u0131 yarmak yap\u0131lm\u0131\u015f en cesur giri\u015fimdi. Sald\u0131ranlardan baz\u0131lar\u0131 Victoria birlikleri taraf\u0131ndan korunan siperlere kadar ula\u015ft\u0131lar; fakat bizim askerler bu cesur […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/2013\/03\/02\/yuzbasi-torosyan-tartismalari-ya-da-suskunlugun-sessiz-anlasmasi\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2013-03-02T08:02:52+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/wp-content\/uploads\/sites\/5\/2013\/03\/Yuzbasi-Torosyan.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"620\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"310\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"kalem\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"kalem\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"53 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/2013\/03\/02\/yuzbasi-torosyan-tartismalari-ya-da-suskunlugun-sessiz-anlasmasi\/\",\"url\":\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/2013\/03\/02\/yuzbasi-torosyan-tartismalari-ya-da-suskunlugun-sessiz-anlasmasi\/\",\"name\":\"Y\u00fczba\u015f\u0131 Torosyan tart\u0131\u015fmalar\u0131: Ya da suskunlu\u011fun sessiz anla\u015fmas\u0131 - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/2013\/03\/02\/yuzbasi-torosyan-tartismalari-ya-da-suskunlugun-sessiz-anlasmasi\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/2013\/03\/02\/yuzbasi-torosyan-tartismalari-ya-da-suskunlugun-sessiz-anlasmasi\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"http:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/2013\/03\/Yuzbasi-Torosyan-300x150.jpg\",\"datePublished\":\"2013-03-02T08:02:52+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/#\/schema\/person\/135e7923d1aeb8887890799619969a6c\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/2013\/03\/02\/yuzbasi-torosyan-tartismalari-ya-da-suskunlugun-sessiz-anlasmasi\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/2013\/03\/02\/yuzbasi-torosyan-tartismalari-ya-da-suskunlugun-sessiz-anlasmasi\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/2013\/03\/02\/yuzbasi-torosyan-tartismalari-ya-da-suskunlugun-sessiz-anlasmasi\/#primaryimage\",\"url\":\"http:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/2013\/03\/Yuzbasi-Torosyan-300x150.jpg\",\"contentUrl\":\"http:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/2013\/03\/Yuzbasi-Torosyan-300x150.jpg\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/2013\/03\/02\/yuzbasi-torosyan-tartismalari-ya-da-suskunlugun-sessiz-anlasmasi\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Y\u00fczba\u015f\u0131 Torosyan tart\u0131\u015fmalar\u0131: Ya da suskunlu\u011fun sessiz anla\u015fmas\u0131\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/#website\",\"url\":\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/\",\"name\":\"Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi\",\"description\":\"\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/#\/schema\/person\/135e7923d1aeb8887890799619969a6c\",\"name\":\"kalem\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/a06875e4b25feb5674296adf8e8a7ae1e587cebce2493fe63c456109967e27d3?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/a06875e4b25feb5674296adf8e8a7ae1e587cebce2493fe63c456109967e27d3?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"kalem\"},\"url\":\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/author\/kalem\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Y\u00fczba\u015f\u0131 Torosyan tart\u0131\u015fmalar\u0131: Ya da suskunlu\u011fun sessiz anla\u015fmas\u0131 - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/2013\/03\/02\/yuzbasi-torosyan-tartismalari-ya-da-suskunlugun-sessiz-anlasmasi\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Y\u00fczba\u015f\u0131 Torosyan tart\u0131\u015fmalar\u0131: Ya da suskunlu\u011fun sessiz anla\u015fmas\u0131 - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","og_description":"Taner Ak\u00e7am \u201cGe\u00e7enlerde Gaba Tepe [Kabatepe]\u2019deki mevzilerimizden birine\u00a0y\u00f6nelik \u015fiddetli bir h\u00fccum d\u00fczenlendi. [D\u00fc\u015fman askerleri] \u00f6yle bir gayretle sald\u0131rm\u0131\u015flard\u0131 ki sald\u0131r\u0131 sonras\u0131nda siperler aras\u0131ndaki b\u00f6lge T\u00fcrk cesetleri ile doldu. Bu d\u00fc\u015fman taraf\u0131ndan Avustralya ve Yeni Zelanda hatt\u0131n\u0131 yarmak yap\u0131lm\u0131\u015f en cesur giri\u015fimdi. Sald\u0131ranlardan baz\u0131lar\u0131 Victoria birlikleri taraf\u0131ndan korunan siperlere kadar ula\u015ft\u0131lar; fakat bizim askerler bu cesur […]","og_url":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/2013\/03\/02\/yuzbasi-torosyan-tartismalari-ya-da-suskunlugun-sessiz-anlasmasi\/","og_site_name":"Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","article_published_time":"2013-03-02T08:02:52+00:00","og_image":[{"width":620,"height":310,"url":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/wp-content\/uploads\/sites\/5\/2013\/03\/Yuzbasi-Torosyan.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"kalem","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"kalem","Est. reading time":"53 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/2013\/03\/02\/yuzbasi-torosyan-tartismalari-ya-da-suskunlugun-sessiz-anlasmasi\/","url":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/2013\/03\/02\/yuzbasi-torosyan-tartismalari-ya-da-suskunlugun-sessiz-anlasmasi\/","name":"Y\u00fczba\u015f\u0131 Torosyan tart\u0131\u015fmalar\u0131: Ya da suskunlu\u011fun sessiz anla\u015fmas\u0131 - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","isPartOf":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/2013\/03\/02\/yuzbasi-torosyan-tartismalari-ya-da-suskunlugun-sessiz-anlasmasi\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/2013\/03\/02\/yuzbasi-torosyan-tartismalari-ya-da-suskunlugun-sessiz-anlasmasi\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"http:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/2013\/03\/Yuzbasi-Torosyan-300x150.jpg","datePublished":"2013-03-02T08:02:52+00:00","author":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/#\/schema\/person\/135e7923d1aeb8887890799619969a6c"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/2013\/03\/02\/yuzbasi-torosyan-tartismalari-ya-da-suskunlugun-sessiz-anlasmasi\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/akunq.net\/turkish\/2013\/03\/02\/yuzbasi-torosyan-tartismalari-ya-da-suskunlugun-sessiz-anlasmasi\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/2013\/03\/02\/yuzbasi-torosyan-tartismalari-ya-da-suskunlugun-sessiz-anlasmasi\/#primaryimage","url":"http:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/2013\/03\/Yuzbasi-Torosyan-300x150.jpg","contentUrl":"http:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/2013\/03\/Yuzbasi-Torosyan-300x150.jpg"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/2013\/03\/02\/yuzbasi-torosyan-tartismalari-ya-da-suskunlugun-sessiz-anlasmasi\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Y\u00fczba\u015f\u0131 Torosyan tart\u0131\u015fmalar\u0131: Ya da suskunlu\u011fun sessiz anla\u015fmas\u0131"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/#website","url":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/","name":"Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","description":"","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/#\/schema\/person\/135e7923d1aeb8887890799619969a6c","name":"kalem","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/a06875e4b25feb5674296adf8e8a7ae1e587cebce2493fe63c456109967e27d3?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/a06875e4b25feb5674296adf8e8a7ae1e587cebce2493fe63c456109967e27d3?s=96&d=mm&r=g","caption":"kalem"},"url":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/author\/kalem\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22044","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=22044"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22044\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=22044"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=22044"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=22044"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}