{"id":1729,"date":"2010-07-24T01:47:19","date_gmt":"2010-07-24T06:47:19","guid":{"rendered":"http:\/\/akunq.net\/tr\/?p=1729"},"modified":"2010-07-24T01:47:19","modified_gmt":"2010-07-24T06:47:19","slug":"1914-1921-yillarinda-hemsinliler-pontus-ve-ermenistan","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/2010\/07\/24\/1914-1921-yillarinda-hemsinliler-pontus-ve-ermenistan\/","title":{"rendered":"1914-1921 YILLARINDA HEM\u015e\u0130NL\u0130LER, PONTUS VE ERMEN\u0130STAN"},"content":{"rendered":"

Ri\u00e7ard G. Hovhannisyan<\/strong><\/p>\n

Ermeni ve Ortado\u011fu Tarihi profes\u00f6r\u00fc, California<\/p>\n

\u00a0\u00a0<\/p>\n

1914\u20131921 y\u0131llar\u0131 aras\u0131ndaki d\u00f6nem, Pontus\u2019un \u00c7oruh Nehri vadisinden Trabzon, G\u00fcm\u00fc\u015fhane ve Samsun \u015fehirlerine kadar olan b\u00f6lgede ikamet eden Hem\u015finli Ermeniler i\u00e7in b\u00fcy\u00fck \u00f6nem ta\u015f\u0131m\u0131\u015ft\u0131r. Hem\u015fin n\u00fcfusu birka\u00e7 ku\u015fak \u00f6nce \u0130slamla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen, H\u0131ristiyan Hem\u015finlilerin \u00e7o\u011fu dinlerini koruyup \u00f6z vatanlar\u0131 olan Hem\u015fin yaylalar\u0131 ve Kara-Dere\u2019den (S\u00fcrmene \u00e7evresinde) Bat\u0131ya g\u00f6\u00e7 edip Trabzon, Ordu ve \u00c7ar\u015famba b\u00f6lgelerinde \u00e7ok say\u0131da k\u00f6yler kurmu\u015flard\u0131. Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 kisvesi alt\u0131nda ger\u00e7ekle\u015ftirilmi\u015f olan 1915 Soyk\u0131r\u0131m\u0131 esnas\u0131nda M\u00fcsl\u00fcman Hem\u015finliler tehcir ve katliamlara maruz kalmam\u0131\u015fken H\u0131ristiyan Hem\u015finliler Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019ndaki t\u00fcm Ermenilerin kaderini payla\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. Baz\u0131 b\u00f6lgelerde M\u00fcsl\u00fcman Hem\u015finli \u00f6nderler H\u0131ristiyan Hem\u015finlilere destek vermeye kalkm\u0131\u015f ve baz\u0131 verilere g\u00f6re Ermeni fedailere kat\u0131l\u0131p T\u00fcrk silahl\u0131 kuvvetlerine kar\u015f\u0131 koymay\u0131 denemi\u015flerdir. Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu, Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019nda ma\u011flup olup, J\u00f6n T\u00fcrkler Ekim 1918\u2019de yurt d\u0131\u015f\u0131na ka\u00e7t\u0131klar\u0131nda Pontus b\u00f6lgesi ve b\u00f6lgenin son derece karma\u015f\u0131k etnik-dini n\u00fcfusunun gelece\u011fiyle ilgili ciddi sorunlar ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Trabzon Vilayeti ve Canik Sanca\u011f\u0131<\/strong><\/p>\n

Karadeniz k\u0131y\u0131 b\u00f6lgesi, Lazistan\u2019dan Tireboli (Tirebolu) ve i\u00e7 k\u0131s\u0131mlara, \u00a0D\u0131bebelik ve G\u00fcm\u00fc\u015fhane\u2019ye kadar olan b\u00f6lge 1864 y\u0131l\u0131ndan itibaren idari a\u00e7\u0131dan Trabzon Vilayeti\u2019ne ba\u011flanm\u0131\u015ft\u0131. Bat\u0131 k\u0131y\u0131lar\u0131 ise, merkezi Samsun liman \u015fehri ile Canik Sanca\u011f\u0131 olarak belirlenmi\u015fti. Bu uzun ve dar koridor b\u00fcnyesinde XX. yy. ba\u015flar\u0131nda Trabzon ve \u00e7evresinde 15\u00a0000, G\u00fcm\u00fc\u015fhane\u2019de 2\u00a0500, Tirebolu\u2019da 800, Giresun\u2019da 1\u00a0500, Ordu\u2019da 5\u00a0000, \u00dcnye\u2019de 2\u00a0000, Samsun\u2019da 10\u00a0000 olmak \u00fczere yakla\u015f\u0131k 60 000 Hem\u015finli ve Hem\u015finli olmayan H\u0131ristiyan Ermeni ya\u015famaktayd\u0131.<\/p>\n

Hem\u015finlilerin dili ve gelenekleri, genelde insanlar\u0131n zorlukla ge\u00e7indikleri ta\u015frada korunmu\u015ftu. Her bir k\u00f6yde k\u00fc\u00e7\u00fck bir kilise veya \u015fapel olmas\u0131na ra\u011fmen IX. yy. sonlar\u0131na kadar okullar\u0131 bulunmamaktayd\u0131.<\/p>\n

\u00a0Ermeni n\u00fcfusun sadece bir k\u0131sm\u0131n\u0131n Hem\u015finli oldu\u011fu sahil \u015fehirleri, daha m\u00fcreffeh ve geli\u015fmi\u015f durumdayd\u0131. Trabzon\u2019daki ilk Ermeni Okulu IX. yy. ba\u015flar\u0131nda a\u00e7\u0131l\u0131rken ilk gazete 1850 y\u0131llar\u0131nda yay\u0131nlanm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6lgede Ermeni Katolik ve Protestan cemaatler de meydana gelmi\u015f ve Ermeni Apostolik kilisesi ile ciddi \u00e7at\u0131\u015fmalar ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Ermeniler, b\u00f6lgenin ekonomik hayat\u0131nda \u00f6nemli bir rol oynamaktayd\u0131. Trabzon\u2019un t\u00fcm ticaret ve zanaat kollar\u0131 Ermenilerin elinde bulunmakta Samsun\u2019daki t\u00fct\u00fcn ve un \u00fcretimi ise Ermenilerin tekelinde say\u0131l\u0131rd\u0131. Trabzon ve Samsun, Ermeni sancaklar\u0131ndan Bitlis, Van, Erzurum, Amasya, Tokat ve Sivas ile \u0130ran\u2019a giden ve gelen kervanlar\u0131n limanlar\u0131 olduklar\u0131ndan dolay\u0131 buradaki arac\u0131lar, bankerler ve yabanc\u0131 \u015firketlerin terc\u00fcmanlar\u0131 da Ermeniydi.<\/p>\n

XIX. yy.da birbirini takip eden reform ve bask\u0131lar d\u00f6nemi, 1890\u2019larda zirveye ula\u015ft\u0131. II. Abd\u00fclhamit, 1878 San Stefano ve Berlin antla\u015fmalar\u0131na istinaden h\u00fck\u00fcmeti g\u00fc\u00e7lendirecek ve imparatorlu\u011fu kurtaracak reformlar\u0131 uygulamak yerine kand\u0131rmacaya ve katliamlara ba\u015fvurdu. Bu durum, Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nda k\u00f6kten sosyoekonomik ve siyasi de\u011fi\u015fimler ger\u00e7ekle\u015ftirebilmek amac\u0131 g\u00fcden ve \u00f6zellikle de Ermeni halk\u0131n\u0131n ferdi ve toplu geli\u015fmesini ger\u00e7ekle\u015ftirebilmeyi ama\u00e7 edinen H\u0131n\u00e7ak partisi (1887) ve Ermeni Devrimci Federasyonu (1890) gibi, Ermeni savunma birliklerinin kurulmas\u0131na yol a\u00e7t\u0131.<\/p>\n

1894 y\u0131l\u0131ndaki Sasun katliamlar\u0131ndan sonra Sultan Abd\u00fclhamit, Avrupa devletlerinin bask\u0131lar\u0131 sonucunda reformlar\u0131 ilan etti di\u011fer taraftan da Ermenilere bir ders vermek istedi. Reform program\u0131n\u0131n kabul\u00fcn\u00fcn Avrupal\u0131lara ilan edilmesiyle e\u015fzamanl\u0131 olarak, Ekim 1895\u2019te Trabzon\u2019da katliamlar ba\u015flay\u0131p sonraki haftalar ve aylarda k\u0131y\u0131 boyunca Rize\u2019den Sasun\u2019a ve Ermeni Y\u00fcksek Platosu\u2019na kadar Ermenilerin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 y\u00fczlerce k\u00f6y ve kente ula\u015ft\u0131. Her yerde Ermenilere sald\u0131r\u0131l\u0131yor, erkekler \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcp, kurulu\u015flar talan edilip, d\u00fckk\u00e2nlar ate\u015fe verilerek Ermeniler sefalete terk ediliyordu.<\/p>\n

Trabzon\u2019daki Britanya konsolosunun raporu, 8 Ekim 1895\u2019te boru sesi ile ba\u015flam\u0131\u015f olan vah\u015fetleri anlatmaktad\u0131r. \u201cSokaklarda y\u00fcr\u00fcyen habersiz insanlar kur\u015funland\u0131. D\u00fckk\u00e2nlar\u0131n\u0131n kap\u0131s\u0131nda oturan erkekler ba\u015flar\u0131na veya kalplerine y\u00f6neltilen kur\u015funlarla an\u0131nda yere devrildi… Baz\u0131lar\u0131n\u0131 \u00f6ld\u00fcrene kadar b\u0131\u00e7aklad\u0131lar… Bu korkun\u00e7, insanl\u0131kd\u0131\u015f\u0131 katliam kesintisiz be\u015f saat s\u00fcrd\u00fc… Daha sonra ate\u015f sesleri sustu ve ya\u011fma ba\u015flad\u0131. \u00c7ar\u015f\u0131daki, Ermenilere ait t\u00fcm ma\u011fazalar yak\u0131ld\u0131, bu al\u00e7ak ve hunharca sava\u015f\u0131n galipleri ise elde ettikleri ganimetle seviniyorlard\u0131. Kuma\u015f ve pamuk balyalar\u0131 ve her \u00e7e\u015fit mal, hi\u00e7bir engellemeyle kar\u015f\u0131la\u015fmadan, saatler boyunca talanc\u0131lar\u0131n evlerine naklediliyordu. Ama\u00e7lar\u0131n\u0131n, m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu kadar \u00e7ok Ermeniyi iflas ettirip bu \u015fehirden ka\u00e7\u0131rmak oldu\u011fu apa\u00e7\u0131kt\u0131. G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi, polis ve askerler a\u00e7\u0131k\u00e7a bu vah\u015fete destek vermekteydi ve silahl\u0131 insanlar\u0131n aras\u0131na kar\u0131\u015farak, onlar\u0131 durdurmak i\u00e7in en ufak bir harekette bulunmad\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyorduk\u201d.<\/p>\n

Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131<\/strong><\/p>\n

Bu darbeye ra\u011fmen Hem\u015finliler, \u201cH\u00fcrriyet, e\u015fitlik, adalet\u201d sloganl\u0131 1908 J\u00f6n T\u00fcrk devrimi sonucunda yeni bir iyimserlik d\u00f6nemine girip e\u011fitim, siyaset ve k\u00fclt\u00fcr hayat\u0131n\u0131 tekrar faaliyete ge\u00e7irdiler, fakat bu durum uzun s\u00fcrmedi. K\u0131sa zamanda devrim ba\u015far\u0131s\u0131z olup \u0130ttihad ve Terakki Komitesi\u2019nin a\u015f\u0131r\u0131 \u015fovenist kanad\u0131 1913 ba\u015flar\u0131nda iktidar\u0131 ele ge\u00e7irdi. Ard\u0131ndan, 1914 \u015eubat\u0131nda Rusya, B\u00fcy\u00fck Britanya ve Fransa\u2019n\u0131n da deste\u011fiyle, Osmanl\u0131 h\u00fck\u00fcmetine son bir reform plan\u0131 kabul ettirdi. Bu reform plan\u0131n\u0131n \u00f6nemli noktalar\u0131ndan biri, gerekli de\u011fi\u015fimleri uygulayabilmek amac\u0131yla, Avrupal\u0131 denet\u00e7iler kontrol\u00fcnde iki b\u00fcy\u00fck Ermeni eyaleti olu\u015fturmakt\u0131. Bu karara g\u00f6re Trabzon Vilayeti, Sivas ve Erzurum vilayetleriyle birle\u015fip iki Ermeni eyaletlerinden birini olu\u015fturacak, b\u00f6ylelikle Pontus ile Ermeni Y\u00fcksek Platosu aras\u0131ndaki ba\u011f sa\u011flanacakt\u0131.<\/p>\n

\u0130kinci eyalet Harput, Diyarbak\u0131r, Bitlis ve Van vilayetlerden olu\u015facakt\u0131. L\u00e2kin 1914 yaz\u0131nda Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131n ba\u015flamas\u0131 ve Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun birka\u00e7 ay sonra Alman \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun m\u00fcttefiki olarak sava\u015fa kat\u0131lmas\u0131yla, Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nda Ermenilerin can ve mal g\u00fcvenli\u011fini sa\u011flayacak olan me\u015fru reformlar\u0131n son \u00fcmitleri de bo\u015fa \u00e7\u0131kt\u0131. Enver, Talat ve Cemal pa\u015falar\u0131n y\u00f6netimindeki J\u00f6n T\u00fcrk h\u00fck\u00fcmeti reform projesini iptal etti\u011fini ilan ederek Ermeni sorununu Ermeni n\u00fcfusun imhas\u0131 sayesinde \u00e7\u00f6zmeye karar verdi.<\/p>\n

Nisan 1915\u2019te, silah saklamak gerek\u00e7esiyle Trabzon\u2019da Ermeni toplumunun \u00f6nde gelenleri tutukland\u0131. Ard\u0131ndan, 11 Haziran\u2019da, k\u0131rktan fazla Ermeni y\u00f6netici yarg\u0131lama gerek\u00e7esiyle Samsun\u2019a g\u00f6nderilip yolda katledildi. \u0130ki hafta sonra, 26 Haziran\u2019da h\u00fck\u00fcmet, Trabzonlu Ermenilerin tehcir edilmesiyle ilgili resmi karar\u0131 il\u00e2n etti. Bu karar\u0131 de\u011fi\u015ftirme veya hi\u00e7 de\u011filse uygulamay\u0131 ertelemeyle ilgili t\u00fcm ba\u015fvuru ve ricalar sonu\u00e7suz kald\u0131. Pontus\u2019un y\u0131k\u0131m\u0131 ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. \u0130talyan konsolosu Gorini, emirlerin merkezi h\u00fck\u00fcmetten geldi\u011fini ve bu durumun bir\u00e7ok kereler teyit edildi\u011fini yazmaktad\u0131r. \u201cKonsolosluk m\u00fcdahale edip hi\u00e7 de\u011filse kad\u0131n ve \u00e7ocuklar\u0131 kurtarabilmeyi denemekteydi. Baz\u0131 tavizler elde etmemize ra\u011fmen bunlarda hi\u00e7 biri uygulanmad\u0131, \u00e7\u00fcnk\u00fc \u0130ttihad ve Terakki Komitesi \u015fubesi m\u00fcdahale etmekte ve \u0130stanbul\u2019dan yeni emiler gelmekteydi\u201d.<\/p>\n

1 Temmuz\u2019da ile kervan \u015fehirden \u00e7\u0131kt\u0131, bunu 3 ve 5 Temmuz\u2019da ikinci ve \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc kervanlar takip etti. Temmuz sonlar\u0131nda Tranzon\u2019dan tehcir edilmi\u015f Ermenilerin say\u0131s\u0131 10\u00a0000\u2019e ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131. Bahts\u0131zlar\u0131n bir k\u0131sm\u0131 gemilere y\u00fcklenip denizde bo\u011fduruldu, b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131 ise yaya olarak da\u011flardan G\u00fcm\u00fc\u015fhane\u2019ye do\u011fru y\u00f6n ald\u0131. Da\u011flara s\u0131\u011f\u0131nabilen erkeklerin k\u00fc\u00e7\u00fck bir grubu haricinde, Trabzon Vilayeti ve Canik Sanca\u011f\u0131\u2019ndaki Ermenilerle mesk\u00fbn t\u00fcm \u015fehir ve k\u00f6ylerdeki insanlar ayn\u0131 kaderi payla\u015ft\u0131.<\/p>\n

Tehcire maruz kalan Ermenilerin sefil g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri \u0130talyan konsolosu Gorini \u00fczerinde silinmez bir izlenim b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131, \u201cNe yiyor ne i\u00e7iyordum, sinir gerginli\u011fi ve tiksintiden muzdariptim. Bu savunmas\u0131z ve su\u00e7suz insanlar\u0131n kitlesel imhas\u0131n\u0131 g\u00f6rmenin \u0131st\u0131rab\u0131 \u00e7ok korkun\u00e7tu.<\/p>\n

Ermeni s\u00fcrg\u00fcnlerin gruplar\u0131 konsoloslu\u011fun kap\u0131s\u0131 ve pencereleri yak\u0131n\u0131ndan ge\u00e7erken yard\u0131m diliyorlar fakat ne ben, ne de ba\u015fkas\u0131 bir \u015fey yapam\u0131yorduk. \u015eehir ablukadayd\u0131. \u00a015 bin ki\u015filik tam te\u00e7hizatl\u0131 ve silahl\u0131 ordu, binlerce polis ajan\u0131, \u00e7eteler ve \u0130ttihad ve Terakki komitesi \u00fcyeleri her \u015feyi kontrol alt\u0131na alm\u0131\u015flard\u0131.<\/p>\n

Ac\u0131 ve g\u00f6zya\u015flar\u0131, intiharlar ve korkudan ani \u00f6l\u00fcmler, birden \u00e7\u0131ld\u0131ranlar, yang\u0131nlar, kurbanlar\u0131n kur\u015funlanmalar\u0131, evler ve bah\u00e7elerin vah\u015fice aranmalar\u0131, tehcir yolunda her g\u00fcn y\u00fczlerce ceset, zorla \u0130slamla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f veya di\u011ferleri gibi tehcire maruz kalm\u0131\u015f gen\u00e7 kad\u0131nlar, ailelerinden veya H\u0131ristiyan okullar\u0131ndan zorla kopar\u0131lm\u0131\u015f ve M\u00fcsl\u00fcman ailelere teslim edilmi\u015f veya yal\u0131nayak ve bir tek g\u00f6mlekle y\u00fczlercesi gemilere y\u00fcklenip Karadeniz\u2019de yahut De\u011firmen Dere\u2019ye bo\u011fdurulmaya g\u00f6t\u00fcr\u00fclen \u00e7ocuklar…<\/p>\n

\u0130\u015fte, Tranon\u2019daki benim son ve silinmez hat\u0131ralar\u0131m bunlard\u0131r. Bir ay ge\u00e7tikten sonra dahi ruhumun \u0131zd\u0131rap \u00e7ekti\u011fi ve \u00e7\u0131ld\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131 zannetti\u011fim hat\u0131ralar bunlard\u0131r\u201d.<\/p>\n

Antant Devletleri\u2019nin (Rusya, B\u00fcy\u00fck Britanya ve Fransa) gizli anla\u015fmas\u0131, Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun gelecekteki kaderiyle ilgili olarak Ermeni Y\u00fcksek Platosu\u2019nun do\u011fu k\u0131sm\u0131 ve Trabzon Vilayeti\u2019nin b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131n\u0131n Rusya\u2019ya ba\u011flanmas\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6rmekteydi.<\/p>\n

1916 bahar\u0131nda Rus ordular\u0131n\u0131n bu b\u00f6lgelere sarkmas\u0131 Van, Mu\u015f, Erzurum ve Erzincan\u2019\u0131n fethiyle sonu\u00e7land\u0131. Ayn\u0131 zamanda, Nisan ay\u0131nda General Leakhov\u2019un birlikleri Rize, S\u00fcrmene, Of ve Trabzon\u2019a girdi. Bunun sonucunda Ermeni fedailer da\u011flardan inip M\u00fcsl\u00fcman evlerinden \u00e7ok say\u0131da Ermeni kad\u0131n ve \u00e7ocuklar\u0131 toplayabildiler. Bu \u00e7al\u0131\u015fmalara Rusya ve Kafkasya\u2019daki Ermeni hay\u0131rsever kurulu\u015flar\u0131 destek vermekteydi. Kurtar\u0131lanlar Batum ve So\u00e7i aras\u0131nda veya K\u0131r\u0131m Yar\u0131madas\u0131\u2019ndaki liman \u015fehirlerine g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcyorlard\u0131. Bu s\u00fcre zarf\u0131nda baz\u0131 Hem\u015finli \u00f6nderler Ermeni k\u00f6kenlerine d\u00f6nme konusunda ilgi g\u00f6stermekteydi ve bu b\u00f6lge Rusya etkisi alt\u0131nda kalm\u0131\u015f oldu\u011fu takdirde b\u00fcy\u00fck bir ihtimalle Hem\u015finliler tekrar H\u0131ristiyan Hem\u015finlilere d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcrlerdi.<\/p>\n

1917 y\u0131l\u0131 Rus devrimi ve bunun neticesinde Rus ordular\u0131n\u0131n Kafkas cephesini terk etmesiyle durum aniden de\u011fi\u015fti. Tiflis\u2019teki, G\u00fcney Kafkasya Komiserli\u011fi ve Seym\u2019in, Trabzon ve Lazistan cepheleri ile ele ge\u00e7irilmi\u015f Erzurum, Bitlis ve Van b\u00f6legelerini elde tutma te\u015febb\u00fcsleri ba\u015far\u0131s\u0131z oldu. Rus ordusunun terk etti\u011fi yollar\u0131 tutmaya \u00e7al\u0131\u015fan az say\u0131daki G\u00fcrc\u00fc ve Ermeni g\u00fc\u00e7leri T\u00fcrk silahl\u0131 kuvvetleri ile e\u015fit de\u011fildi. 1918 y\u0131l\u0131 \u015eubat sonunda Sovyet Rusya, Almanya ve m\u00fcttefikleri ile bar\u0131\u015f g\u00f6r\u00fc\u015fmeleri yaparken T\u00fcrk ordusu Trabzon\u2019u yeniden ele ge\u00e7irdi.<\/p>\n

Daha sonra Sovnarkom (Sovyet Halk Komiserli\u011fi) 3 Mart 1918 Brest-Litovsk antla\u015fmas\u0131na g\u00f6re Kars, Ardahan ve Batum ile birlikte t\u00fcm Bat\u0131 Ermenistan\u2019\u0131 Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019na teslim etti. T\u00fcrk ordusu Batum\u2019a ula\u015f\u0131rken, di\u011fer birlikler t\u00fcm Bat\u0131 Ermenistan\u2019\u0131 i\u015fgal edip Kars Vilayetine ve Tiflis ile Yerevan vilayetlerinin bat\u0131 b\u00f6lgelerine girdiler.<\/p>\n

T\u00fcrk h\u00fck\u00fcmeti, ancak Ermenilerin bu kay\u0131plar\u0131 sonucunda, May\u0131s 1918\u2019de Erivan \u00e7evresinde olu\u015fturulmu\u015f k\u00fc\u00e7\u00fck Ermenistan Cumhuriyeti\u2019ni tan\u0131maya raz\u0131 oldu. Bu k\u0131r\u0131lgan devlet, Osmanl\u0131 ve Alman imparatorluklar\u0131n\u0131n Antant g\u00fc\u00e7lerine yenilmesi sonucu biraz nefes alana kadar son derece g\u00fcvensiz \u015fartlar alt\u0131nda varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 korudu. Osmanl\u0131 ordular\u0131 Transkafkasya\u2019dan \u00e7ekildiklerinde t\u00fcm Yerevan Vilayeti ve Kars B\u00f6lgesi\u2019nin b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc Ermenistan Cumhuriyeti\u2019ne dahil oldu.<\/p>\n

Ermenistan Cumhuriyeti ve Pontus<\/strong><\/p>\n

M\u00fcttefik g\u00fc\u00e7lerin Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131nda elde etti\u011fi galibiyet Ermeni halk\u0131 i\u00e7in yeni ufuklar a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131. \u0130ttifak devletleri y\u00f6neticileri, Ermeni halk\u0131n\u0131n yeniden yap\u0131lanmas\u0131 ve yeniden hayat bulmas\u0131yla ilgili vaatler ve Ermenilerin art\u0131k hi\u00e7 bir zaman T\u00fcrklerin zorbal\u0131klar\u0131na maruz kalmayacaklar\u0131na dair garantiler vermi\u015flerdi. D\u00fcnyadaki t\u00fcm Ermeniler, m\u00fcttefiklerin a\u00e7\u0131klamalar\u0131n\u0131n Ermeniler i\u00e7in ba\u011f\u0131ms\u0131z veya \u00f6zerk devlet kurma ve Bat\u0131 Ermenistan\u2019\u0131n alt\u0131 vilayetleri olan Van, Bitlis, Diyarbark\u0131r, Erzurum, Harput ve Sivas\u2019\u0131n, hatta belki de Kilikya\u2019n\u0131n, Akdeniz limanlar\u0131yla birlikte, birle\u015ftirilece\u011fine yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131na inand\u0131lar.\u00a0<\/strong><\/p>\n

Erivan y\u00f6netimi, Avetis Aharonyan\u2019\u0131 Paris Bar\u0131\u015f Zirvesi\u2019ne Ermeni taleplerini sunmaya g\u00f6ndermeye haz\u0131rlan\u0131rken Ermenistan Konseyi bu talepleri, Karadenize \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 olan bir Do\u011fu Ermenistan (Rusya Ermenistan\u0131) ve Bat\u0131 Ermenistan (T\u00fcrkiye Ermenistan\u0131) olarak form\u00fcle etti. Pontus b\u00f6lgesinde Ermenilerin az\u0131nl\u0131k olmalar\u0131na ra\u011fmen, bu b\u00f6lgenin de yeni Ermenistan Cumhuriyeti\u2019ne eklenmesi ekonomik a\u00e7\u0131dan gerekliydi.<\/p>\n

G\u00fcrcistan Cumhuriyeti, Ermeni taleplerine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131p, Trabzon vilayetinin do\u011fu k\u0131sm\u0131 olan Lazistan\u2019da zorla \u0130slamla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f G\u00fcrc\u00fclerin ikamet etti\u011fini ve onlar\u0131n anayurtlar\u0131yla birle\u015fme gereklili\u011fini a\u00e7\u0131klad\u0131. Ermenilerden daha \u00e7ok say\u0131da olan Pontus Yunanl\u0131lar\u0131\u2019n\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131n\u0131n Ermeni devletine tabi olmak istememeleri daha ciddi bir itiraz idi. Liderleri ba\u015fepiskopos Krizantos, Paris Bar\u0131\u015f Zirvesi\u2019ne ba\u015fvurarak, ayr\u0131 bir Yevksin Pontus devleti olu\u015fturulma ricas\u0131nda bulundu. Fakat ger\u00e7ekte oradaki n\u00fcfusun \u00e7o\u011funlu\u011fu ne H\u0131ristiyan Ermeniler, ne de Yunanl\u0131lar olup, -her ne kadar Laz, Hem\u015finli, T\u00fcrk, K\u00fcrt ve di\u011ferleri gibi etnik-dil gruplar\u0131na b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015f olsalar da- M\u00fcsl\u00fcmanlard\u0131.<\/p>\n

Ermenistan temsilcisi Avetis Aharonyan ve Bat\u0131 Ermenilerini temsil eden Po\u011fos Nubar \u015eubat 1919\u2019da Paris\u2019te m\u00fcttefik devletleri y\u00f6neticileri nezdinde bulunduklar\u0131nda, Balt\u0131k Denizi\u2019ne a\u00e7\u0131lan Danzig Bo\u011faz\u0131\u2019n\u0131n yeni Polonya devletine verildi\u011fi gibi Ermenistan\u2019a da Trabzon\u2019un verilmesini talep ettiler. Yunanistan ba\u015fbakan\u0131 Elefterios Venizelos\u2019un, Yunanistan\u2019\u0131n Trabzon hakk\u0131nda hi\u00e7bir talebi olmad\u0131\u011f\u0131na dair a\u00e7\u0131klamalar\u0131 ve b\u00f6ylelikle Ermenistan\u2019\u0131n ekonomik geli\u015fmesini bu topraklar \u00fczerinden sa\u011flamas\u0131n\u0131 kabul etmesi, Ermeni temsilcilerini te\u015fvik etmi\u015fti. Venizelos, Ermenilerin Pontus b\u00f6lgesine m\u00fcmk\u00fcn olan en geni\u015f \u00e7apl\u0131 \u00f6zerklik verecekleri vaatleriyle yetinmekteydi.<\/p>\n

Po\u011fos Nubar\u2019\u0131n telkiniyle Avetis Aharonyan\u2019\u0131n, Kilikya B\u00f6lgesini de birle\u015ftirmekle ilgili Ermeni taleplerini geni\u015fletmeye raz\u0131 olmas\u0131 g\u00fcn\u00fcm\u00fcz bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131ndan ger\u00e7ek d\u0131\u015f\u0131 gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor olsa dahi, asl\u0131nda bu r\u00fcyan\u0131n Amerika ve Britanya\u2019n\u0131n gizli bar\u0131\u015f \u00f6n planlar\u0131na uydu\u011funu belirtmek gerekir. Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019yla bar\u0131\u015f antla\u015fmas\u0131 imzalamas\u0131 konusunda dan\u0131\u015fmanl\u0131k sorumlulu\u011fu, d\u0131\u015fi\u015fleri bakan\u0131 Lord G.N. Curson y\u00f6netimindeki Britanya h\u00fck\u00fcmeti Do\u011fu \u0130\u015fleri Komitesi\u2019ne verilmi\u015fti.<\/p>\n

Komite, K\u00fc\u00e7\u00fck Asya\u2019da bir T\u00fcrk Devleti\u2019nin kurulmas\u0131 fikrine taraftar olmakla birlikte, bu devletin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n Karadeniz Samsun\u2019dan Akdeniz Selevkia\u2019ya (Silifke) kadar uzanan \u00e7izginin do\u011fusuna yay\u0131lmamas\u0131n\u0131 \u00f6nermekteydi. Giresun-S\u0131vas-Mersin \u00e7izgisinin do\u011fusuna d\u00fc\u015fen ve kar\u0131\u015f\u0131k n\u00fcfusa sahip b\u00f6lgeler ayr\u0131larak, tarihi ismi olan Ermenistan olarak an\u0131lmal\u0131yd\u0131. Ermeni Devleti\u2019nin Bat\u0131 s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131n Trabzon ve Tirebolu aras\u0131nda Karadeniz\u2019e \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131n olmas\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fclmekteydi. Memorandum\u2019a eklenen haritada Ermenistan Ordu\u2019dan Toros Da\u011flar\u0131 \u00fczerindenAkdeniz\u2019in Kilikya k\u0131y\u0131lar\u0131na kadar uzanmaktayd\u0131. Daha sonra, Do\u011fu Komitesi, Trabzon, Batum, Poti ve hatta Bak\u00fc\u2019n\u00fcn serbest liman b\u00f6lgelerine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmesini \u00f6nerdi.<\/p>\n

Paris Bar\u0131\u015f Zirvesi\u2019nin, Amerikan heyeti Bat\u0131 Asya Dairesi de Ermenistan\u2019\u0131, do\u011fu s\u0131n\u0131r\u0131 Transtoros Da\u011flar\u0131 olacak olan, gelecekteki T\u00fcrk devletinden ay\u0131rmay\u0131 tavsiye etmekteydi. Profes\u00f6r William Westerman\u2019\u0131n y\u00f6netti\u011fi bu daire, Ermenistan\u2019\u0131n Transkafkasya b\u00f6lgelerinin de Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu Ermeni vilayetlerine birle\u015ftirilmesi gerekti\u011fini belirtmekteydi. Bu yeni devletin Bat\u0131 ve G\u00fcney s\u0131n\u0131rlar\u0131 zaten do\u011fa taraf\u0131ndan Transtoros ve Toros S\u0131rada\u011flar\u0131 sayesinde belirlenmi\u015fti.<\/p>\n

B\u00f6ylelikle Ermenistan, Kilikya\u2019dan Trabzon \u00e7evresine, Kars, Ah\u0131ska, Ahalkelek ve Yerevan\u2019a kadar uzanmaktayd\u0131. Korkun\u00e7 katliamlar ve tehcir ile Ermenilere y\u00f6nelik tarihi adaletsizlik ortam\u0131nda, bu durumda kendi kaderini kendi belirlenme hakk\u0131n\u0131n liberal yorumlanmas\u0131 gerekti\u011fi kaydedildi. Ermenistan, Milletler Cemiyeti taraf\u0131ndan mandaya sahip bir \u00fclke himayesi alt\u0131na al\u0131nacakt\u0131.<\/p>\n

Daha sonra, Amerikan King Crane Komisyonu 1919 yaz\u0131nda \u0130stanbul, Kilikya ve S\u00fcrye-L\u00fcbnan-Filistin\u2019i ziyaret ettikten sonra, Ermenilerin a\u015f\u0131r\u0131 taleplerinin \u00e7o\u011funluk ilkesini ihl\u00e2l etti\u011fi hakk\u0131ndaki kayg\u0131lar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klad\u0131. Komisyon, Ermenilerin kendi \u00e7\u0131karlar\u0131 u\u011fruna, devletlerinin, Rusya Ermenistan\u0131 ve Rus ordular\u0131n\u0131n 1916 y\u0131l\u0131nda i\u015fgal etti\u011fi Do\u011fu Vilayetleri ile yetinmesini \u00f6nerdi. Bu durum, bu denli k\u00fc\u00e7\u00fck bir Ermeni Devleti\u2019nin dahi Hem\u015finlilerin b\u00f6lgesini, Trabzon \u015fehri ve liman\u0131na kadar i\u00e7erece\u011fi anlam\u0131na gelmekteydi.<\/p>\n

M\u00fcttefiklerin \u00e7ekilmesi<\/strong><\/p>\n

Ermenistan\u2019\u0131n gelece\u011fine ili\u015fkin b\u00fct\u00fcn bu programlar\u0131n ger\u00e7ekle\u015fmesi ve denize \u00e7\u0131k\u0131\u015f m\u00fcttefiklerin, o topraklardan T\u00fcrk silahl\u0131 kuvvetlerini \u00e7\u0131karma kararl\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve kabiliyetine ba\u011fl\u0131yd\u0131. Daha \u00f6nemlisi ise, Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131ndan sonra T\u00fcrk y\u00f6neticilerini kaplam\u0131\u015f olan kadercilik ve k\u00f6t\u00fcmserlik, yerini sava\u015fkan lider Mustafa Kemal Pa\u015fa\u2019n\u0131n, T\u00fcrk halk\u0131na yeni ilham verdi\u011fi yeni hayata b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131. O, irade ve kurnazl\u0131\u011f\u0131yla Ermeniler ve Yunanl\u0131lara toprak tavizlerini engelleyen bir direni\u015f te\u015fkil etmeye muvaffak oldu.<\/p>\n

1919 yaz\u0131nda Erzurum ve Sivas M\u00fcsl\u00fcman \u00f6nde gelenlerinin toplant\u0131s\u0131nda Kemal, T\u00fcrk devletinin do\u011fal s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n t\u00fcm Do\u011fu Vilayetleri\u2019ni ve Trabzon\u2019u i\u00e7erdi\u011fini iddia etmekteydi. T\u00fcrk milliyet\u00e7ileri, m\u00fcttefik devletlerin T\u00fcrk vatanlar\u0131yla ilgili t\u00fcm par\u00e7alama te\u015febb\u00fcslerini reddetmekteydi.<\/p>\n

M\u00fcttefik Devletler aras\u0131ndaki gergin rekabet ve Kemalist hareketine darbe vurmak i\u00e7in silahl\u0131 g\u00fc\u00e7ler g\u00f6nderme isteksizli\u011fi 1919 y\u0131l\u0131nda Ermeni Sorunu\u2019nda geri ad\u0131m at\u0131lmas\u0131na yol a\u00e7t\u0131. Do\u011fu vilayetlerinde T\u00fcrk ordusunu silahs\u0131zland\u0131rmak ve katliamlardan kurtulmu\u015f g\u00f6\u00e7menleri vatanlar\u0131na geri getirmak i\u00e7in Ermeniler taraf\u0131ndan m\u00fcttefiklere yap\u0131lan t\u00fcm ba\u015fvurular olumsuz sonu\u00e7land\u0131. Dahas\u0131, ABD\u2019nin Ermeni mandas\u0131n\u0131 kabul etmedi\u011fi ve T\u00fcrkiye ile bar\u0131\u015f antla\u015fmas\u0131 haz\u0131rlanmas\u0131na kat\u0131lmak istemedi\u011fi belli oldu. Amerikal\u0131lar Avrupa\u2019ya s\u0131rtlar\u0131n\u0131 \u00e7evirip \u201cmutlu izolasyon\u201d d\u00f6nemine girdiler. Ba\u015fkan Woodrow Wilson, Amerikan Kongresi\u2019ni Ermeni mandas\u0131n\u0131 kabul etme veya hi\u00e7 de\u011filse Almanya ile Versail antla\u015fmas\u0131n\u0131 tasdik etme konusunda ikna edemedi. Versail antla\u015fmas\u0131, 1919 Haziran\u2019da imzalan\u0131p eski s\u00f6m\u00fcrge \u00fclkeleri – yeni devletlere y\u00f6nelik geli\u015fmi\u015f devletler taraf\u0131ndan himaye veya mandalar\u0131 tasdik eden Milletler Cemiyeti konvensiyonunu i\u00e7ermekteydi.<\/p>\n

\u0130ngiliz, Frans\u0131z ve \u0130talyan liderleri, ABD\u2019nin kat\u0131l\u0131m\u0131ndan yoksun olarak hem \u0130stanbul\u2019daki resmi T\u00fcrk h\u00fck\u00fcmetini, hem de Angora\u2019daki (Ankara) muhalif Kemalist h\u00fck\u00fcmetini rahatlatmaya y\u00f6nelik bir politika benimsediler. T\u00fcrkleri Konstantnopolis\u2019ten (\u0130stanbul) ve kalan Avrupa topraklardan \u00e7\u0131karmayla ilgili ilk d\u00fc\u015f\u00fcncelerinden vazge\u00e7ip, Kilikya b\u00f6lgesinin de T\u00fcrk h\u00e2kimiyeti alt\u0131nda kalmas\u0131n\u0131 kabul ettiler. Ermenistan s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n da k\u00fc\u00e7\u00fclt\u00fcl\u00fcp Transkafkasya\u2019da var olan Ermeni devleti topraklar\u0131 ve T\u00fcrkiye Ermenistan\u0131\u2019n\u0131n eski vilayetlerinin do\u011fu k\u0131sm\u0131n\u0131 i\u00e7ine almas\u0131 kararla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131. 1920 y\u0131l\u0131 ba\u015flar\u0131nda \u0130ngiltere D\u0131\u015fi\u015fleri bakan\u0131 Curson\u2019un s\u00f6zlerine g\u00f6re Ermenistan\u2019\u0131n kompakt olaca\u011f\u0131 ve sorunun, bu devletin b\u00fcy\u00fck veya k\u00fc\u00e7\u00fck olmas\u0131yd\u0131.<\/p>\n

\u015eubat 1920 Londra g\u00f6r\u00fc\u015fmelerinde Curson, Akdeniz\u2019e \u00e7\u0131kacak olan B\u00fcy\u00fck Ermenistan fikrinin art\u0131k olanaks\u0131z oldu\u011funu kabul etti. \u015eimdi art\u0131k, Erzurum kale-\u015fehrinin ve Trabzon liman\u0131n\u0131n Ermenistan\u2019a ait olup olmamas\u0131 gereklili\u011fi tart\u0131\u015f\u0131lmaktayd\u0131. B\u00f6lge n\u00fcfusunun b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131n\u0131n G\u00fcrc\u00fc M\u00fcsl\u00fcmanlardan olu\u015fmu\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen Lazistan \u00fczerinden denize \u00e7\u0131k\u0131\u015f elde etmesi i\u00e7in bu liman Ermenistan\u2019a verilecekti. Batum da serbest liman olarak \u00f6ng\u00f6r\u00fclmekteydi. Fransa d\u0131\u015fi\u015fleri bakan\u0131 Phillipe Berteleau Ermenistan\u2019\u0131n \u0130\u015fvi\u00e7re\u2019den \u00f6rnek al\u0131p Karadeniz limanlar\u0131n\u0131 kullanmak i\u00e7in demiryolu ba\u011flant\u0131s\u0131 ve ticari ayr\u0131cal\u0131klardan faydalanmas\u0131n\u0131 \u00f6nerdi.<\/p>\n

\u0130ngiltere h\u00fck\u00fcmeti i\u00e7 yaz\u0131\u015fmalar\u0131ndan anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00fczere D\u0131\u015fi\u015fleri bakanl\u0131\u011f\u0131, Trabzon\u2019un Ermenistan\u2019a ba\u011flanmas\u0131 fikrine s\u0131cak bakmaktayd\u0131. V.S.Child, bu hususu, \u201cTrabzon\u2019u i\u00e7eren Ermenistan kompakt, komple ve ba\u011f\u0131ms\u0131z bir ekonomik birim olur ve sempatilerini bize y\u00f6neltir. Bu durum, devlet i\u00e7in geli\u015fen bir gelir kayna\u011f\u0131 olur, milli bilincin g\u00fc\u00e7lenmesine yard\u0131mc\u0131 olup Batum veya ba\u015fka bir yabanc\u0131 limanla ilgili anla\u015fma hakk\u0131 sa\u011flayamaz… Trabzon \u00fczerinden deniz \u00e7\u0131k\u0131\u015fla ilgili Ermenistan\u2019\u0131n ne etnik, ne de tarihi bir talebi yoktur ve bu b\u00f6lgenin eklenmesi sadece ekonomik fayda sa\u011flamaya y\u00f6neliktir. Fakat bu faydan\u0131n b\u00fcy\u00fck oldu\u011funa eminim ve Trabzon gibi bir \u015fehre sahip olman\u0131n (Trabzon, co\u011frafi a\u00e7\u0131dan Ermenistan\u2019\u0131n do\u011fal liman\u0131d\u0131r), bu devletin istikrar\u0131, birli\u011fi ve geli\u015fimi i\u00e7in her hangi bir b\u00f6lgeye sahip olmaktan daha fazla fayda sa\u011flayaca\u011f\u0131na eminim\u201d olarak a\u00e7\u0131klamaktayd\u0131.<\/p>\n

Bu ve di\u011fer sorunlar\u0131n incelenmesi ve bu konuda \u00f6nerilerin sunulmas\u0131 i\u00e7in Londra Konferans\u0131, \u201cErmenistan Komisyonu\u201dnu kurdu. Aharonyan, Nubar ve di\u011fer ilgili taraflarla g\u00f6r\u00fc\u015fmeler ve m\u00fcl\u00e2katlardan sonra komisyon, \u015eubat sonunda \u00f6nerilerini sundu. Trabzon\u2019u Ermenistan topraklar\u0131 d\u00e2hilinde g\u00f6rmek her ne kadar arzu edilen bir durum ise de, Ermeniler, t\u00fcm b\u00f6lgelere tekrar yerle\u015fmelerine imk\u00e2n vermeyecek bir \u015fekilde imha edilmi\u015f olduklar\u0131ndan dolay\u0131 benzer bir \u00e7\u00f6z\u00fcm ger\u00e7eklerle ba\u011fda\u015fmamaktad\u0131r. Trabzon\u2019un Ermenistan\u2019a ba\u011flanmas\u0131 stratejik a\u00e7\u0131dan Ermeni Y\u00fcksek Platosu\u2019nu elde tutmaya ve savunmas\u0131n\u0131 sa\u011flamaya yard\u0131mc\u0131 olabilirdi, fakat siyasi ve etnik a\u00e7\u0131dan bunun ger\u00e7ekle\u015ftirmek imk\u00e2ns\u0131zd\u0131. Ermenistan\u2019a verilecek olan b\u00f6lgenin, Ermenilerin k\u0131sa bir s\u00fcre i\u00e7inde burada \u00e7o\u011funlu\u011fu sa\u011flayabilmeleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan k\u00fc\u00e7\u00fck olmal\u0131yd\u0131. T\u00fcrklere kalan topraklar\u0131n Trabzon ve Tirebolu aras\u0131nda kalan k\u0131sm\u0131 g\u00fcvenlik a\u00e7\u0131s\u0131ndan silahlardan ar\u0131nd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f olmal\u0131 ve Trabzon\u2019daki t\u00fcm istihk\u00e2mlar\u0131n ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131 gerekmekteydi. B\u00f6ylece, Ermenistan s\u0131n\u0131r\u0131 Trabzon ve Erzurum vilayetleri s\u0131n\u0131r\u0131ndaki Pontus Da\u011flar\u0131\u2019ndan g\u00fcneye, Bayburt, Mu\u015f, Sasun, Bitlis ve Van\u2019a uzanacakt\u0131. Ermenistan\u2019\u0131n, denize \u00e7\u0131k\u0131\u015f talebi \u00c7oruh Nehri vadisinden, Kars-Ardahan-Artvin \u00e7izgisi \u00fczerinden demiryolu veya karayolu in\u015fa etmekle sa\u011flanacakt\u0131. Batum ise uluslar aras\u0131 serbest b\u00f6lge olacakt\u0131. Lazistan\u2019\u0131n da \u00f6zerk b\u00f6lge olarak Ermenistan\u2019a ba\u011flanmas\u0131 ihtimal d\u00e2hilindeydi. Lazlar\u0131n, G\u00fcrc\u00fcleri sevmedi\u011fi ve m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu kadar h\u00fcr olmay\u0131 ye\u011fledikleri belirtilmekteydi. Benzer bir \u00e7\u00f6z\u00fcm Ermenistan\u2019a Bayburt, Rize ve Of\u2018taki k\u00fc\u00e7\u00fck limanlara giden yollardan faydalanma imk\u00e2n\u0131 vermekteydi. T\u00fcm bunlara ek olarak Ermenistan, Erzurum veBayburt\u2019tan Trabzon\u2019a \u00f6zel transit imtiyazlar\u0131ndan faydalan\u0131p bu liman \u00fczerinden ihracat ve ithalat i\u00e7in garanti alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015f transit hakk\u0131 elde edebilirdi.<\/p>\n

Amerikan etkeni<\/strong><\/p>\n

ABD, bar\u0131\u015f s\u00fcrecinden geri \u00e7ekilmesine ra\u011fmen, Ermeni yanl\u0131s\u0131 lobinin bask\u0131lar\u0131 alt\u0131nda Avrupal\u0131 m\u00fcttefiklerinden yeni kurulan Ermeni Devletine kar\u015f\u0131 m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu kadar elia\u00e7\u0131k olmalar\u0131n\u0131 talep etmekteydi.<\/p>\n

Mart 1920\u2019de, Senato, Versail antla\u015fmas\u0131n\u0131 onaylamay\u0131 ikinci defa reddetti\u011finde, d\u0131\u015fi\u015fleri bakan\u0131 Banebridge Colby, Ermeni halk\u0131n\u0131n me\u015fru taleplerini tan\u0131ma \u201c\u00f6zellikle de Ermenistan\u2019a serbest ve engelsiz denize \u00e7\u0131k\u0131\u015f imk\u00e2n\u0131 verme\u201d\u00a0 \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131 yapt\u0131. Sadece Lazistan\u2019la ilgili verilen \u00f6zel haklar\u0131n Ermenistan\u2019a benzer bir \u00e7\u0131k\u0131\u015f sa\u011flayamayaca\u011f\u0131n\u0131 belirtmekteydi. Trabzon\u2019un, her zaman i\u00e7in Ermenistan\u2019dan ge\u00e7en yollar\u0131n \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131 olmu\u015f oldu\u011funu ve ba\u015fbakan Venizelos\u2019un Pontus Yunanl\u0131lar\u0131 ad\u0131na bu \u015fehrin T\u00fcrkiye\u2019den ziyade Ermenistan\u2019a birle\u015fmesinden yana oldu\u011funu hesaba katarak, Birle\u015fik Devletler\u2019in, Avrupal\u0131 m\u00fcttefiklerinden Trabzon\u2019u Ermenistan\u2019a vermeleri konusunda \u0131srar etmekte oldu\u011funu belirtmekteydi.<\/p>\n

Nisan 1920\u2019de, \u0130talyan San Remo tatil beldesinde m\u00fcttefikler g\u00f6r\u00fc\u015fmelerine devam ederken Washington\u2019a, ba\u011f\u0131ms\u0131z Ermeni Devleti kurma y\u00f6n\u00fcndeki duygular\u0131na kat\u0131ld\u0131klar\u0131n\u0131 ve Ermenistan\u2019a ihtiya\u00e7lar\u0131 ve ileri d\u00f6nemlerdeki geli\u015fmesine gerekli olan talep edilen b\u00f6lgeleri vermek arzusunda olduklar\u0131n\u0131, fakat Birle\u015fik Devletler\u2019in, T\u00fcrk ordular\u0131n\u0131 uzakla\u015ft\u0131rma konusunda yard\u0131m edemeyip Ermenistan\u2019\u0131n g\u00fcvenli\u011fini sa\u011flayamad\u0131\u011f\u0131ndan dolay\u0131, yeni kurulan Ermenistan Devleti\u2019nin \u00e7ok b\u00fcy\u00fck b\u00f6lgelere sahip olmas\u0131n\u0131n elveri\u015fli olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirdiler. Ermenilere azami olarak Batum \u00fczerinden, ayr\u0131ca Lazistan\u2019\u0131 (Trabzon\u2019un do\u011fusu) Ermenistan\u2019a ba\u011flayarak ve Trabzon liman\u0131nda transit haklar\u0131 ve imtiyazlara sahip olma sayesinde denize \u00e7\u0131k\u0131\u015f verilebilirdi.<\/p>\n

M\u00fcttefiklerin San Remo g\u00f6r\u00fc\u015fmeleri esnas\u0131nda Britanya d\u0131\u015fi\u015fleri ve sava\u015f bakanl\u0131klar\u0131 aras\u0131nda \u00f6nemli g\u00f6r\u00fc\u015f ayr\u0131l\u0131klar\u0131 ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Lord Curson Erzurum\u2019u Ermenistan\u2019a verme taraftar\u0131yd\u0131, sava\u015f bakan\u0131 Winston Churchill ise buna kar\u015f\u0131yd\u0131. Erzurum\u2019u veya Trabzon\u2019u Ermenistan\u2019a vermenin do\u011furabilece\u011fi sonu\u00e7lar\u0131n sorumlulu\u011fundan kurtulmak i\u00e7in ba\u015fbakan Lloyd George kurnazca bir manevra yaparak 24 Nisan 1920 tarihinde, d\u00f6rt do\u011fu vilayetleri olan Trabzon, Erzurum, Bitlis ve Van\u2019da Ermenistan\u2019\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 belirleme konusunda ABD ba\u015fkan\u0131 Wilson\u2019a, hakem rol\u00fcn\u00fc \u00fcstlenmesi ricas\u0131yla ba\u015fvurdu.<\/p>\n

Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019yla gelecekte yap\u0131lacak bar\u0131\u015f anla\u015fmas\u0131nda ABD\u2019nin bu d\u00f6rt vilayetlerde \u00f6nerdi\u011fi s\u0131n\u0131r d\u00fczenlemesini T\u00fcrk Devleti \u00f6nceden kabul etmeye mecbur oluyordu.<\/p>\n

Her ne kadar \u015fa\u015f\u0131lacak olsa da ba\u015fkan Wilson 17 May\u0131s\u2019ta m\u00fcttefiklerin bu davetini kabul etti.<\/p>\n

D\u0131\u015fi\u015flerinin bu sorunu incelenmesi ve \u00f6neriler sunmas\u0131 i\u00e7in uzmanlardan olu\u015fan bir grup haz\u0131rlanmas\u0131 i\u00e7in birka\u00e7 hafta gerekliydi.<\/p>\n

10 A\u011fustos 1920\u2019de, Sevr Antla\u015fmas\u0131\u2019n\u0131 imzalamak \u00fczere Osmanl\u0131 h\u00fck\u00fcmeti heyeti Paris\u2019e davet edildi. Bu antla\u015fman\u0131n 89. maddesi \u201cT\u00fcrkiye, Ermenistan ve antla\u015fmay\u0131 imzalayan t\u00fcm devletler, Amerika Birle\u015fik Devletleri ba\u015fkan\u0131n\u0131n T\u00fcrkiye ve Ermenistan aras\u0131nda Erzurum, Trabzon, Van ve Bitlis vilayetlerinde s\u0131n\u0131rlar\u0131n belirlenmesi konusunda ve bu konudaki verece\u011fi t\u00fcm kararlar\u0131n\u0131 kabul etmekte, ayr\u0131ca, Ermenistan\u2019\u0131n denize \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131 ve belirtilen s\u0131n\u0131rlara bile\u015fik t\u00fcm T\u00fcrk b\u00f6lgelerinin silahlardan ar\u0131nd\u0131r\u0131lmas\u0131 konusundaki talimatlara uymay\u0131 kabul etmektedirler\u201d.<\/p>\n

Bu esnada, William Westerman ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131ndaki Amerikal\u0131 uzmanlar grubu ba\u015fkan\u0131n verdi\u011fi g\u00f6revi yerine getiriyordu ve 28 Eyl\u00fcl 1920\u2019de (Sevr Antla\u015fmas\u0131\u2019n\u0131n imzalanmas\u0131ndan alt\u0131 hafta sonra) d\u0131\u015fi\u015flerine raporunu sundu. Heyetin a\u00e7\u0131klamas\u0131nda, \u00f6nerilerin haz\u0131rlanmas\u0131nda co\u011frafi, ekonomik ve demografik kriterlerin g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 belirtilmekteydi. Ermeniler i\u00e7in \u00f6ng\u00f6r\u00fclen b\u00f6lge, talep edilenin yar\u0131s\u0131ndan da azd\u0131, fakat son aylarda vuku bulan geli\u015fmeler bu d\u00fczenlemeleri yapmay\u0131 zorunlu k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

Heyet, Ermenistan\u2019\u0131n denize \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131yla ilgili birka\u00e7 olana\u011f\u0131 incelemeye alm\u0131\u015ft\u0131. \u00c7oruh Nehri vadisi \u00fczerinden Batum\u2019a giden yol sadece eski Rus \u0130mparatorlu\u011fu b\u00fcnyeside bulunmu\u015f olan b\u00f6lgeler i\u00e7in ticari yol niteli\u011findeydi, bu ise \u00fclkenin i\u00e7inde bulundu\u011fu siyasi istikrars\u0131zl\u0131k ortam\u0131nda \u015f\u00fcpheliydi.<\/p>\n

Bat\u0131da, Lazistan k\u0131y\u0131lar\u0131 boyunca iki k\u00fc\u00e7\u00fck liman vard\u0131, Of ve Rize, fakat buralar\u0131n sert iklim \u015fartlar\u0131 ve son derece k\u00f6t\u00fc r\u0131ht\u0131m olanaklar\u0131 y\u00fcz\u00fcnden baz\u0131 aylar s\u00fcresince ta\u015f\u0131mac\u0131l\u0131k duruyor, ayr\u0131ca \u00fclke i\u00e7lerine giden uygun yollar da yoktu.<\/p>\n

Ba\u015fkan Wilson\u2019un yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurarak komisyon Ermenistan\u2019a denize \u00e7\u0131k\u0131\u015f imk\u00e2n\u0131 sa\u011flamak i\u00e7in, ne \u015fehirde ve ne de vilayette Ermenilerin etnik \u00e7o\u011funlu\u011fa sahip olmamalar\u0131na ra\u011fmen Trabzon\u2019un Ermenilere verilmesi gerekti\u011fi sonucuna vard\u0131.<\/p>\n

Ekonomik ihtiya\u00e7 kesin ve karar verici nitelikteydi. Trabzon liman\u0131ndan do\u011frudan Bayburt ve Erzurum\u2019a giden kervan yolu boyunca demiryolu in\u015fa etme konusundaki herhangi bir projenin a\u015f\u0131lamaz zorluklarla kar\u015f\u0131la\u015faca\u011f\u0131ndan dolay\u0131, denizi Ermeni Platosu\u2019na ba\u011flayan tek ya\u015fam yolu olarak Tireboli\u2019ye (Tirebolu) kadar uzayan Kelkit \u00c7ay\u0131 vadisini Ermenistan\u2019a ba\u011flamak gerekmekteydi.<\/p>\n

Bu b\u00f6lgelerle ilgili T\u00fcrk ve Yunan talepleri ise \u201c\u00fc\u00e7 vilayetlerdeki Van, Bitlis ve Erzurum\u2019daki K\u00fcrt, T\u00fcrk ve Ermeni n\u00fcfusun \u00e7\u0131karlar\u0131na istinaden ikincil olarak kabul edilmeliydi\u201d.<\/p>\n

Bu sebeple Trabzon ve Tireboli (Tirebolu) Ermenistan\u2019 verilmeli ve T\u00fcrk taraf\u0131nda s\u0131n\u0131r b\u00f6lgesi yaratma vas\u0131tas\u0131yla silahlardan ar\u0131nd\u0131r\u0131lmal\u0131yd\u0131.<\/p>\n

Heyetin \u00f6nerdi\u011fi s\u0131n\u0131rlar\u0131n son \u015fekli Ermenistan\u2019a Trabzon ve Erzurum vilayetlerinin (Erzurum \u015fehri d\u00e2hil olmak \u00fczere) b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131n\u0131, ayr\u0131ca Van ve Bitlis vilayetlerinin \u00fc\u00e7te ikisini b\u0131rakmaktayd\u0131. Ermenistan s\u0131n\u0131r\u0131 Tireboli (Tirebolu)\u00a0 ve Giresun aras\u0131nda ba\u015flayarak Pontus Da\u011flar\u0131 \u00fczerinden G\u00fcm\u00fc\u015fhane\u2019den bat\u0131ya ve \u015eebin-Karahisar\u2019dan do\u011fuya d\u00fc\u015fen Kelkit Nehri\u2019nin \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131na varmaktayd\u0131. B\u00f6ylelikle, Trabzon\u2019un bat\u0131s\u0131nda bulunan Kelkit \u00c7ay\u0131 vadisi Ermenistan Cumhuriyeti b\u00fcnyesinde bulundu\u011fundan ve Trabzon ve Lazistan\u2019\u0131n di\u011fer liman \u015fehirleri sayesinde denize \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 sa\u011flanm\u0131\u015f olaca\u011f\u0131ndan dolay\u0131 Ermenistan i\u00e7in \u00f6zel liman ve transit ayr\u0131cal\u0131klar\u0131 yaratma konusunda bir \u00e7al\u0131\u015fma yapmaya gerek kalm\u0131yordu.<\/p>\n

Sonu\u00e7<\/strong><\/p>\n

1920 y\u0131l\u0131n\u0131n Eyl\u00fcl sonunda rapor d\u0131\u015fi\u015fleri bakanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n eline ge\u00e7mi\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen, ba\u015fkan Wilson\u2019un bu talimatlar\u0131 m\u00fcttefiklere ula\u015ft\u0131rmas\u0131 iki ay s\u00fcrd\u00fc. Bu arada, m\u00fcttefiklerin ne bu talimatlar\u0131, ne de Sevr anla\u015fmas\u0131n\u0131n farkl\u0131 bir\u00e7ok b\u00f6l\u00fcmlerini ger\u00e7ekle\u015ftirmeyecekleri belli olmu\u015ftu. Mustafa Kemal\u2019in Sovyet Rusya\u2019dan ald\u0131\u011f\u0131 deste\u011fin ve daha sonra, ortak emperyalist d\u00fc\u015fmanlara kar\u015f\u0131 sunulan Sovyet silah ve para yard\u0131m\u0131n\u0131n tam da Trabzon ve Lazistan\u2019\u0131n k\u00fc\u00e7\u00fck limanlar\u0131 \u00fczerinden alm\u0131\u015f oldu\u011fu ise Ermeniler i\u00e7in ac\u0131 bir alay niteli\u011findeydi.<\/p>\n

1920 yaz\u0131nda Bekir Sami Bey ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131ndaki heyet, Sovnarkom\u2019un (Sovyet Halk Komiserli\u011fi) deste\u011fini almak ve antla\u015fma imzalamak amac\u0131yla Moskova\u2019ya geldi.<\/p>\n

Ka\u00e7ak Gen\u00e7t\u00fcrklerden Enver ve Cemal pa\u015falar\u0131n yapm\u0131\u015f oldu\u011fu \u00f6n \u00e7al\u0131\u015fmalardan faydalanan Bekir Sami, 24 A\u011fustosta imzalanacak olan Sovyet-T\u00fcrk antla\u015fmas\u0131 tasla\u011f\u0131 konusunda ba\u015far\u0131l\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fmelerde bulundu<\/p>\n

Antla\u015fman\u0131n ilk maddesi, iki taraftan herhangi birine bask\u0131 alt\u0131nda yap\u0131lacak hi\u00e7bir antla\u015fmay\u0131 veya dikte edilecek konuyu iki taraf\u0131n da tan\u0131mamas\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6rmekteydi.<\/p>\n

Rusya, \u00f6zellikle Milli Ankara H\u00fck\u00fcmeti\u2019ni T\u00fcrkiye\u2019nin tek temsilcisi olarak tan\u0131makta ve bu y\u00f6netim taraf\u0131ndan onaylanmam\u0131\u015f t\u00fcm uluslar aras\u0131 anla\u015fmalar\u0131, \u00f6rne\u011fin Sevr Antla\u015fmas\u0131\u2019n\u0131, me\u015fru kabul etmeyece\u011fini taahh\u00fct etmekteydi.<\/p>\n

Taslak, Sovyet askeri ve mali yard\u0131mlar\u0131yla ilgli gizli eklerle birlikte heyet \u00fcyesi Ali Kemal Bey vas\u0131tas\u0131yla Tuapse\u2019den Lazistan\u2019a g\u00f6nderildi.<\/p>\n

Ali Kemal, Eyl\u00fcl ortalar\u0131nda antla\u015fma \u015fartlar\u0131n\u0131 Ankara\u2019da bulunan Mustafa Kemal\u2019e telgrafla iletti ve var olan Ermenistan Cumhuriyeti\u2019ne kar\u015f\u0131 T\u00fcrk taraf\u0131ndan yap\u0131lacak askeri hareketlerin ba\u015flamas\u0131 durumunda Rusya\u2019n\u0131n m\u00fcdahale etmeyece\u011fi konusunda garanti verdi.<\/p>\n

Ancak bu iyi haberleri ald\u0131ktan sonra Kemal, General Kaz\u0131m Karabekir komutanl\u0131\u011f\u0131ndaki on be\u015finci kolorduya, Sevr Antla\u015fmas\u0131 ve bu antla\u015fman\u0131n taleplerine y\u00f6nelik etkili bir cevap olarak, Kars\u2019a girip Ermeni ordusunu k\u0131rma emri verdi.<\/p>\n

1920 y\u0131l\u0131n\u0131n Eyl\u00fcl sonunda Ekime kadar devam eden k\u0131sa s\u00fcreli Ermeni-T\u00fcrk sava\u015f\u0131 esnas\u0131nda Avrupa\u2019n\u0131n Ermeni yanl\u0131s\u0131 \u00e7evreleri m\u00fcttefiklerin veya Yunan g\u00fc\u00e7lerinin, Trabzon\u2019a y\u00f6nelen T\u00fcrk g\u00fc\u00e7lerin ileri hareketini durdurmak amac\u0131yla denizden \u00e7\u0131karma yap\u0131lmas\u0131 i\u00e7in rica ediyorlard\u0131.<\/p>\n

Benzer \u00e7a\u011fr\u0131lar Milletler Cemiyeti\u2019nin salonlar\u0131nda yank\u0131lan\u0131p baz\u0131 Bat\u0131 gazetelerinde de yer bulmalar\u0131na ra\u011fmen herhangi bir fiili ad\u0131m at\u0131lmad\u0131 ve yenilmi\u015f Ermenistan h\u00fck\u00fcmetine, bug\u00fcn hukuk d\u0131\u015f\u0131 olan Aleksandrapol Antla\u015fmas\u0131\u2019n\u0131 imzalayarak, y\u00f6netimi Sovyetlere teslim etme suretiyle elde kalan\u0131 kurtarmaktan ba\u015fka \u00e7\u0131kar yol kalmam\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

Bu sayede, Osmanl\u0131 topraklar\u0131yla ilgili t\u00fcm Ermeni talepleri ortadan kalk\u0131yor ve Rusya Ermenistan\u0131\u2019n\u0131n da yar\u0131s\u0131 elden gitmi\u015f oluyordu.<\/p>\n

Sovyet Askeri-Devrimci Komitesi, Ermenistan Cumhuriyeti\u2019nin son h\u00fck\u00fcmetiyle yapt\u0131\u011f\u0131 anla\u015fmaya Yerevan\u2019da ihanet etti\u011finden, Sovyet Rusya\u2019n\u0131n taahh\u00fctlerini yerine getirip T\u00fcrk ordular\u0131n\u0131 sava\u015f \u00f6ncesi mevzilerine d\u00f6nmeye zorlayaca\u011f\u0131 \u00fcmidi de k\u0131sa zamanda s\u00f6nd\u00fc.<\/p>\n

Mustafa Kemal, m\u00fcttefikleri ve Sovnarkom\u2019u birbirine d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcp, her bir taraftan kendi i\u00e7in azami yararlar sa\u011flayarak muzaffer gidi\u015fat\u0131na devam etti.<\/p>\n

1921 Mart ve Ekim aylar\u0131nda Sovyetlerle imzalanan Moskova ve Kars antla\u015fmalar\u0131yla T\u00fcrk milliyet\u00e7ilerinin ba\u015far\u0131lar\u0131 zirveye ula\u015ft\u0131.<\/p>\n

Bat\u0131da, Ekim 1921\u2019de Kilikya b\u00f6lgesiyle ilgili olarak Fransa-T\u00fcrkiye antla\u015fmas\u0131 imzaland\u0131, 1923 Temmuzunda ise Lozan Antla\u015fmas\u0131. Bu antla\u015fma Sevr Antla\u015fmas\u0131\u2019n\u0131 ge\u00e7ersiz k\u0131lmaktayd\u0131. Ermeni Sorunu Lozan\u2019da ayaklar alt\u0131na al\u0131nd\u0131, \u00e7\u00fcnk\u00fc Lozan\u2019da art\u0131k ne Ermenistan, ne de Ermeni kelimesi ge\u00e7iyordu.<\/p>\n

\u00dc\u00e7 y\u0131l s\u00fcren T\u00fcrk-Yunan \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131 ve \u0130zmir \u015fehrinin ate\u015fe verilmesinin ard\u0131ndan, 1922 y\u0131l\u0131nda toplumlar\u0131n kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 takas edilmesi H\u0131ristiyan Pontus\u2019un yeniden dirilmesiyle ilgili t\u00fcm r\u00fcya ve projelere son noktas\u0131n\u0131 koydu. Yunan toplumu zorla Yunanistan\u2019a yerle\u015ftirildi, hayatta kalan Hem\u015finli Ermeni n\u00fcfus ise Karadeniz\u2019in Do\u011fu ve Kuzey k\u0131y\u0131lar\u0131na ge\u00e7erek Sovyet sisteminin ekonomik ve ideolojik bask\u0131s\u0131 alt\u0131nda benli\u011fini ve ya\u015fam \u015feklini tekrar canland\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

Di\u011fer taraftan, M\u00fcsl\u00fcman Hem\u015finliler, milli-dini kimliklerine geri d\u00f6nme imk\u00e2n\u0131ndan mahrum olarak, kendilerini devletin asimilasyon politikas\u0131n\u0131n bekledi\u011fi, T\u00fcrk ger\u00e7ekli\u011finin yeralt\u0131na ge\u00e7tiler.<\/p>\n

Herne kadar Kemalist rejim T\u00fcrkle\u015ftirme alan\u0131nda genel olarak ba\u015far\u0131ya ula\u015fm\u0131\u015fsa da Hem\u015finliler tamamen yok olmad\u0131lar ve g\u00fcn\u00fcm\u00fczde K\u00fcrt, T\u00fcrkmen, Laz, Alevi ve di\u011fer etnik gruplar\u0131n benlik sorunu g\u00fcndemdeyken Hem\u015finlilerin Ermeni tarih-k\u00fclt\u00fcr, dil, hatta dini k\u00f6klerine tekrar d\u00f6nme ve ara\u015ft\u0131rma imk\u00e2nlar\u0131 yeni cazip ufuklar a\u00e7maktad\u0131r.<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

HEM\u015e\u0130N VE HEM\u015e\u0130NL\u0130 ERMEN\u0130LER<\/strong><\/p>\n

(k o n f e r a n s\u00a0\u00a0 m a k a l e l e r i)<\/strong><\/p>\n

ERIVAN\u00a0 – 2 0 0 7<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ri\u00e7ard G. Hovhannisyan Ermeni ve Ortado\u011fu Tarihi profes\u00f6r\u00fc, California \u00a0\u00a0 1914\u20131921 y\u0131llar\u0131 aras\u0131ndaki d\u00f6nem, Pontus\u2019un \u00c7oruh Nehri vadisinden Trabzon, G\u00fcm\u00fc\u015fhane ve Samsun \u015fehirlerine kadar olan b\u00f6lgede ikamet eden Hem\u015finli Ermeniler i\u00e7in b\u00fcy\u00fck \u00f6nem ta\u015f\u0131m\u0131\u015ft\u0131r. Hem\u015fin n\u00fcfusu birka\u00e7 ku\u015fak \u00f6nce \u0130slamla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen, H\u0131ristiyan Hem\u015finlilerin \u00e7o\u011fu dinlerini koruyup \u00f6z vatanlar\u0131 olan Hem\u015fin yaylalar\u0131 ve Kara-Dere\u2019den (S\u00fcrmene […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[16],"tags":[],"class_list":["post-1729","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-hamsen-hemsin"],"yoast_head":"\n1914-1921 YILLARINDA HEM\u015e\u0130NL\u0130LER, PONTUS VE ERMEN\u0130STAN - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/2010\/07\/24\/1914-1921-yillarinda-hemsinliler-pontus-ve-ermenistan\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"1914-1921 YILLARINDA HEM\u015e\u0130NL\u0130LER, PONTUS VE ERMEN\u0130STAN - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Ri\u00e7ard G. Hovhannisyan Ermeni ve Ortado\u011fu Tarihi profes\u00f6r\u00fc, California \u00a0\u00a0 1914\u20131921 y\u0131llar\u0131 aras\u0131ndaki d\u00f6nem, Pontus\u2019un \u00c7oruh Nehri vadisinden Trabzon, G\u00fcm\u00fc\u015fhane ve Samsun \u015fehirlerine kadar olan b\u00f6lgede ikamet eden Hem\u015finli Ermeniler i\u00e7in b\u00fcy\u00fck \u00f6nem ta\u015f\u0131m\u0131\u015ft\u0131r. Hem\u015fin n\u00fcfusu birka\u00e7 ku\u015fak \u00f6nce \u0130slamla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen, H\u0131ristiyan Hem\u015finlilerin \u00e7o\u011fu dinlerini koruyup \u00f6z vatanlar\u0131 olan Hem\u015fin yaylalar\u0131 ve Kara-Dere\u2019den (S\u00fcrmene […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/2010\/07\/24\/1914-1921-yillarinda-hemsinliler-pontus-ve-ermenistan\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2010-07-24T06:47:19+00:00\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"kalem\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"kalem\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"30 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/2010\/07\/24\/1914-1921-yillarinda-hemsinliler-pontus-ve-ermenistan\/\",\"url\":\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/2010\/07\/24\/1914-1921-yillarinda-hemsinliler-pontus-ve-ermenistan\/\",\"name\":\"1914-1921 YILLARINDA HEM\u015e\u0130NL\u0130LER, PONTUS VE ERMEN\u0130STAN - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/#website\"},\"datePublished\":\"2010-07-24T06:47:19+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/#\/schema\/person\/135e7923d1aeb8887890799619969a6c\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/2010\/07\/24\/1914-1921-yillarinda-hemsinliler-pontus-ve-ermenistan\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/2010\/07\/24\/1914-1921-yillarinda-hemsinliler-pontus-ve-ermenistan\/\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/2010\/07\/24\/1914-1921-yillarinda-hemsinliler-pontus-ve-ermenistan\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"1914-1921 YILLARINDA HEM\u015e\u0130NL\u0130LER, PONTUS VE ERMEN\u0130STAN\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/#website\",\"url\":\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/\",\"name\":\"Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi\",\"description\":\"\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/#\/schema\/person\/135e7923d1aeb8887890799619969a6c\",\"name\":\"kalem\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/a06875e4b25feb5674296adf8e8a7ae1e587cebce2493fe63c456109967e27d3?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/a06875e4b25feb5674296adf8e8a7ae1e587cebce2493fe63c456109967e27d3?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"kalem\"},\"url\":\"https:\/\/akunq.net\/turkish\/author\/kalem\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"1914-1921 YILLARINDA HEM\u015e\u0130NL\u0130LER, PONTUS VE ERMEN\u0130STAN - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/2010\/07\/24\/1914-1921-yillarinda-hemsinliler-pontus-ve-ermenistan\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"1914-1921 YILLARINDA HEM\u015e\u0130NL\u0130LER, PONTUS VE ERMEN\u0130STAN - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","og_description":"Ri\u00e7ard G. Hovhannisyan Ermeni ve Ortado\u011fu Tarihi profes\u00f6r\u00fc, California \u00a0\u00a0 1914\u20131921 y\u0131llar\u0131 aras\u0131ndaki d\u00f6nem, Pontus\u2019un \u00c7oruh Nehri vadisinden Trabzon, G\u00fcm\u00fc\u015fhane ve Samsun \u015fehirlerine kadar olan b\u00f6lgede ikamet eden Hem\u015finli Ermeniler i\u00e7in b\u00fcy\u00fck \u00f6nem ta\u015f\u0131m\u0131\u015ft\u0131r. Hem\u015fin n\u00fcfusu birka\u00e7 ku\u015fak \u00f6nce \u0130slamla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen, H\u0131ristiyan Hem\u015finlilerin \u00e7o\u011fu dinlerini koruyup \u00f6z vatanlar\u0131 olan Hem\u015fin yaylalar\u0131 ve Kara-Dere\u2019den (S\u00fcrmene […]","og_url":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/2010\/07\/24\/1914-1921-yillarinda-hemsinliler-pontus-ve-ermenistan\/","og_site_name":"Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","article_published_time":"2010-07-24T06:47:19+00:00","author":"kalem","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"kalem","Est. reading time":"30 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/2010\/07\/24\/1914-1921-yillarinda-hemsinliler-pontus-ve-ermenistan\/","url":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/2010\/07\/24\/1914-1921-yillarinda-hemsinliler-pontus-ve-ermenistan\/","name":"1914-1921 YILLARINDA HEM\u015e\u0130NL\u0130LER, PONTUS VE ERMEN\u0130STAN - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","isPartOf":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/#website"},"datePublished":"2010-07-24T06:47:19+00:00","author":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/#\/schema\/person\/135e7923d1aeb8887890799619969a6c"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/2010\/07\/24\/1914-1921-yillarinda-hemsinliler-pontus-ve-ermenistan\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/akunq.net\/turkish\/2010\/07\/24\/1914-1921-yillarinda-hemsinliler-pontus-ve-ermenistan\/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/2010\/07\/24\/1914-1921-yillarinda-hemsinliler-pontus-ve-ermenistan\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"1914-1921 YILLARINDA HEM\u015e\u0130NL\u0130LER, PONTUS VE ERMEN\u0130STAN"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/#website","url":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/","name":"Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","description":"","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/#\/schema\/person\/135e7923d1aeb8887890799619969a6c","name":"kalem","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/a06875e4b25feb5674296adf8e8a7ae1e587cebce2493fe63c456109967e27d3?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/a06875e4b25feb5674296adf8e8a7ae1e587cebce2493fe63c456109967e27d3?s=96&d=mm&r=g","caption":"kalem"},"url":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/author\/kalem\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1729","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1729"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1729\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1729"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1729"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/turkish\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1729"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}