![\"\"](\"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/Kurt-Meselesi-Lozan-360x203.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
Ay\u015fe H\u00fcr<\/strong><\/p>\n 1Kas\u0131m 1922\u2019de Saltanat\u2019\u0131n \u0130lgas\u0131\u2019ndan hemen sonra resmi ad\u0131yla Yak\u0131n Do\u011fu \u0130\u015flerine \u0130li\u015fkin Lozan Konferans\u0131 (bundan b\u00f6yle k\u0131saca Lozan) i\u00e7in Murahhaslar (Delegeler) Heyeti\u2019nin se\u00e7imine ge\u00e7ilmi\u015fti. 2 Kas\u0131m 1922 tarihli gizli celsede, \u0130kinci Grup ate\u015fli bi\u00e7imde heyetin TBMM taraf\u0131ndan se\u00e7ilmesini \u00f6nermesine ra\u011fmen Mustafa Kemal\u2019in iste\u011fiyle, heyeti Heyet-i Vekile\u2019nin se\u00e7mesi \u00f6nerisi 61 ret, 8 \u00e7ekimser oya kar\u015f\u0131 121 oyla kabul edilmi\u015fti.<\/p>\n 4 Kas\u0131m 1922 tarihinde TBMM\u2019de Lozan Heyeti\u2019nin yapaca\u011f\u0131 i\u015flerin g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fclmesi s\u0131ras\u0131nda Dersim Milletvekili Diyap A\u011fa s\u00f6z alm\u0131\u015f ve \u015f\u00f6yle demi\u015fti:<\/p>\n Allah muinleri olsun. Hangisini m\u00fcnasip g\u00f6rm\u00fc\u015f ise \u00f6yle eylesin. Hamdolsun gidenler dinini, diyanetini bilir adamlard\u0131r. Heyet i\u00e7inde bulunanlar zannederim, kendi dinine, diyanetine hiyanet etmek istemez. (Alk\u0131\u015flar) Hepimiz biriz. Ne T\u00fcrk, ne K\u00fcrtl\u00fck davas\u0131 vard\u0131r. Hep biriz, karde\u015fiz. (Bravo sesleri, alk\u0131\u015flar) Bir ki\u015finin be\u015f on o\u011flu olur. Biri Hasan, biri Ahmed, biri H\u00fcseyin, biri Mehmed isimli olabilir. Fakat hep bir insand\u0131rlar. Biz de \u00f6yleyiz. Yoksa ayr\u0131, gayrimiz yoktur\u2026<\/em><\/p>\n Bu tavr\u0131n bir \u201cyol kazas\u0131\u201d olmad\u0131\u011f\u0131 dokuz y\u0131l sonra, Enver Behnan \u015eapolyo\u2019nun \u201cHi\u00e7 Millet Meclisi k\u00fcrs\u00fcs\u00fcne \u00e7\u0131kt\u0131n m\u0131?\u201d sorusuna Diyap A\u011fa verdi\u011fi \u015fu cevaptan da anla\u015f\u0131lacakt\u0131r:<\/p>\n Bir kere de Lozan Konferans\u0131 s\u0131ras\u0131nda k\u00fcrs\u00fcye \u00e7\u0131kt\u0131m. Aha bizim memleket ahalisi K\u00fcrtm\u00fc\u015f, orada bir K\u00fcrt H\u00fck\u00fcmeti kuracaklarm\u0131\u015f, bunu duyunca k\u0131zd\u0131m k\u00fcrs\u00fcye \u00e7\u0131k\u0131<\/em>verdim. Gene sustular:\u00a0<\/em>\u2018L\u00e2ilaheill\u00e2h Muhammed\u00fc<\/em>nresull<\/em>\u00e2llah<\/em>\u2019\u00a0<\/em>dedim.\u00a0<\/em>\u2018Gerek \u015eafi\u00ee, gerek Hambel\u00ee, gerek Hanef\u00ee hepimizin k\u0131blesi birdir. Meclisimiz, kul\u00fcb\u00fcm\u00fcz, dinimiz, milletimiz birdir. Biz T\u00fcrk\u2019\u00fcz. Hepiniz L\u00e2ilaheill\u00e2<\/em>h demi<\/em>\u015fsiniz. \u015eimden sonra m\u0131, ayr\u0131 bir din, ayr\u0131 bir millet olaca\u011f\u0131z.<\/em>\u2019\u00a0<\/em>dedim. Gene el\u00a0<\/em>\u00e7\u0131rpt\u0131lar, \u0130<\/em>smet Pa<\/em>\u015fa ayakta k\u00fcrs\u00fcn\u00fcn yan\u0131na gelmi\u015f, sakal\u0131m\u0131n dibine yakla\u015fm\u0131\u015ft\u0131<\/em>. O da co<\/em>\u015ftu, o da el vurdu.<\/em><\/p>\n Tekrar 4 Kas\u0131m 1922\u2019ye d\u00f6nersek, ayn\u0131 oturumda s\u00f6z alan Erzurum Milletvekili S\u00fcleyman Necati (G\u00fcneri) ise \u015f\u00f6yle diyecekti:<\/p>\n Bendenizi buraya g\u00f6nderenlerin b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 da K\u00fcrt oldu\u011fundan burada o vatan karde\u015flerimizin hissiyat\u0131na terc\u00fcman olmak \u00fczere bu kelime ile d\u00fc\u015fmanlar\u0131m\u0131z\u0131n ifade etmek istedi\u011fi maksad\u0131 dilimin d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fc kadar arz edece\u011fim. (\u2026) K\u00fcrtlerin tarihi daima T\u00fcrklerle beraberdir. (\u201c\u015eimdi de \u00f6yledir\u201d sedalar\u0131) Vaziyet-i i\u00e7timaya gelince: K\u00fcrt heyet-i i\u00e7timaiyesi as\u0131rlardan beri \u0130slamiyetten sonra gelen T\u00fcrklerle o kadar kar\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131r ki, bug\u00fcn ikiye tefrik edilen millet yine yek v\u00fccuttur. Bug\u00fcn \u00f6yle bir T\u00fcrk yoktur ki, day\u0131s\u0131, damad\u0131 veyahut ye\u011feni K\u00fcrt olmas\u0131n. Ve \u00f6yle bir K\u00fcrt yoktur ki nun damad\u0131, ye\u011feni veyahut day\u0131s\u0131 T\u00fcrk olmas\u0131n. Binaenaleyh benim annem K\u00fcrt\u2026 Beni annemden nas\u0131l ay\u0131r\u0131rs\u0131n\u0131z? Ve anneannem nas\u0131l olur da, Avrupal\u0131lar\u0131n bir tak\u0131m entrikalar\u0131 ve icat ettikleri bir tak\u0131m efsanelerin arkas\u0131ndan gider?<\/em><\/p>\n Ama en co\u015fkulu konu\u015fmay\u0131 ise Bitlis Milletvekili Yusuf Ziya Bey yapt\u0131:<\/p>\n Avrupal\u0131lar diyorlar ki \u201cT\u00fcrkiye\u2019de ya\u015fayan ekalliyetlerin en b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fc, en kesretlisi K\u00fcrtlerdir.\u201d Bendeniz K\u00fcrdo\u011flu K\u00fcrd\u00fcm. Binaenaleyh bir K\u00fcrt mebusu olmak s\u0131fat\u0131yla sizi temin ederim ki K\u00fcrtler hi\u00e7bir \u015fey istemiyorlar. Yaln\u0131z b\u00fcy\u00fck a\u011fabeyleri olan T\u00fcrklerin saadet ve selametlerini istiyorlar (alk\u0131\u015flar). Biz K\u00fcrtler vaktiyle Avrupa\u2019n\u0131n Sevr pa\u00e7avras\u0131 ile verdi\u011fi b\u00fct\u00fcn haklar\u0131, hukuklar\u0131 ayaklar\u0131m\u0131z alt\u0131nda \u00e7i\u011fnedik ve m\u00fct\u00fcn manasiyle bize hak vermek isteyenlere iade ettik. Nas\u0131l ki Elcezire Cephesi\u2019nde \u00e7arp\u0131\u015ft\u0131k (alk\u0131\u015flar), nas\u0131l ki T\u00fcrklerle beraber kan\u0131m\u0131z\u0131 d\u00f6kt\u00fck, onlardan ayr\u0131lmad\u0131k ve ayr\u0131lmak istemedik ve istemeyiz (alk\u0131\u015flar) binaenaleyh s\u00f6z\u00fcme hitam verirken heyet-i murahhasan\u0131zdan rica ederim ki, ekalliyetler mevzubahs edildi\u011fi zaman K\u00fcrtlerin hi\u00e7bir m\u00fctalebesi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve K\u00fcrtlerin kanaatine terc\u00fcman olarak buradan s\u00f6ylediklerimi s\u00f6ylesin ve iddia etsin. Binaenaleyh tekrar rica ederim ki Suriye\u2019de o mevhum Suriye\u2019de terk etti\u011fimiz hudutlar\u0131 kurtars\u0131nlar. Bu memleketin, bu vatan\u0131n eczas\u0131, en m\u00fchim par\u00e7as\u0131 olan Kerk\u00fck\u2019\u00fc, S\u00fcleymaniye\u2019yi, Musul\u2019u unutmas\u0131nlar. (\u201cZaten oras\u0131 bizimdir!\u201d sesleri)<\/em><\/p>\n Heyetin ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in Heyet-i Vekile (Bakanlar Kurulu) Reisi Rauf Bey ba\u015fta olmak \u00fczere Hariciye Vekili Yusuf Kemal Bey, sab\u0131k Dahiliye Vekili Fethi Bey ve hatta K\u00e2z\u0131m Karabekir Pa\u015fa gibi Milli M\u00fccadele\u2019nin a\u011f\u0131r toplar\u0131 beklenti i\u00e7ine girmi\u015flerdi. \u00d6zellikle Rauf Bey, Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun sonunu getiren Mondros M\u00fctarekesi\u2019ni imzalam\u0131\u015f olman\u0131n ezikli\u011fiyle, o k\u00f6t\u00fc hat\u0131ray\u0131 bir zaferle silmek arzusu i\u00e7indeydi. Ancak Mustafa Kemal\u2019in Lozan i\u00e7in uygun g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc isim, Saltanat\u2019a ve Halife\u2019ye ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131yla bilinen Rauf Bey de\u011fil; Mudanya M\u00fctarekesi\u2019nin ba\u015far\u0131l\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fmecisi, her daim kendisine sad\u0131k \u201cGarp Cephesi Kumandan\u0131\u201d \u0130smet Bey\u2019di. Lord Kinross bu se\u00e7imin nedenini \u015f\u00f6yle \u00f6zetleyecekti: \u201cAvrupa\u2019y\u0131 iyi tan\u0131yan ve uzla\u015fma e\u011filiminde olmayan Rauf Bey, kendi bildi\u011fini okuyacak, kolay idare edilemeyecekti. Oysa \u0130smet Pa\u015fa\u2019y\u0131 istedi\u011fi gibi y\u00f6netebilece\u011fini biliyordu.\u201d<\/p>\n S\u0131k\u0131nt\u0131l\u0131 bir s\u00fcre\u00e7 sonunda, \u201cBa\u015f Murahhas\u201d olarak atanan\/se\u00e7ilen \u0130smet Pa\u015fa sab\u0131rl\u0131 ve inat\u00e7\u0131 bir ki\u015filikti. Kendi \u00e7abas\u0131yla \u00f6\u011frendi\u011fi i\u00e7in az bu\u00e7uk Almanca ve Frans\u0131zca biliyordu.<\/p>\n Birinci Meclis\u2019in \u201c\u0131rk\u00e7\u0131-T\u00fcrk\u00e7\u00fc\u201d milletvekili Dr. R\u0131za Nur ise \u0130smet Bey\u2019i kendisinin se\u00e7tirdi\u011fini iddia eder hat\u0131rat\u0131nda. Kulland\u0131\u011f\u0131 terminoloji Lozan\u2019da K\u00fcrtler, Ermeniler ve di\u011fer halklar konusundaki tavr\u0131n\u0131n ipu\u00e7lar\u0131n\u0131 i\u00e7erir:<\/p>\n Rauf\u2019un Abaza gayretini g\u00fctt\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6zlerimle g\u00f6rd\u00fcm. T\u00fcrk\u2019\u00fcn i\u015fini g\u00f6recek bir T\u00fcrk yok mu? T\u00fcrkler bu kadar kabiliyetsiz mi de bir abaza b\u00f6yle m\u00fchim bir i\u015fin ba\u015f\u0131nda bulunacak? Bunu hele asla hazmedemedim. Vekillerin bir k\u0131sm\u0131 gitti. \u00dc\u00e7, d\u00f6rt ki\u015fi kald\u0131k. Herkes gitmi\u015f, ben bak\u0131yorum, Mustafa Kemal de kalkt\u0131 gidiyor. Halbuki onunla yaln\u0131z konu\u015fmak istiyorum. Kap\u0131n\u0131n yan\u0131ndan \u00e7ekip kenara ald\u0131m. Heyecan ve \u015fiddet i\u00e7inde dedim ki: \u201cPa\u015fa! Art\u0131k hi\u00e7 de\u011ferli bir T\u00fcrk yok mudur ki Abazal\u0131k gayretinde bir adam b\u00f6yle m\u00fchim bir mevkie tayin edildi. Hem de o adam bu i\u015fi yapamaz. Rezil oluruz.\u201d Durdu, durdu \u2018Hakk\u0131n var. Ben bu i\u015fi d\u00fczeltirim. Kimi yapal\u0131m ama?\u201d dedi. \u201c\u0130smet hepsinden m\u00fcnasiptir. Bir T\u00fcrkt\u00fcr\u2019 dedim. Mustafa Kemal \u201cPeki ben bu i\u015fi d\u00fczeltirim\u201d dedi. Ayr\u0131ld\u0131k, Mustafa Kemal gitti. Birg\u00fcn sonra Yusuf Kemal\u2019e \u2018istifa et, \u0130smet Hariciye Vekili olacakt\u0131r\u2019 diye telgraf \u00e7ekmi\u015f\u2026<\/em><\/p>\n Peki, K\u00fcrtleri bu kadar yak\u0131ndan ilgilendiren bir konuyu tart\u0131\u015facak 36 ki\u015filik heyette \u201cK\u00fcrt\u201d kadrosundan temsilci var m\u0131yd\u0131? G\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fte vard\u0131. Bu ki\u015fi \u201cdan\u0131\u015fman\u201d kadrosundan bizzat Mustafa Kemal taraf\u0131ndan atanan Diyarbak\u0131r Milletvekili Z\u00fclf\u00fc (Tigrel) Bey\u2019di. Z\u00fclf\u00fc Bey TBMM\u2019nin, Osmanl\u0131 Mebusan Meclisi\u2019nden devrald\u0131\u011f\u0131 \u0130ttihat\u00e7\u0131 mebuslardand\u0131. 30 Ekim 1918 Mondros M\u00fctarekesi\u2019nden sonra arkada\u015f\u0131 Diyarbak\u0131r Mebusu Pirin\u00e7cizade Fevzi Bey\u2019le birlikte 1915 Ermeni K\u0131r\u0131m\u0131 su\u00e7lusu olarak 15 Ocak 1919\u2019da \u0130ngilizler taraf\u0131ndan M\u0131s\u0131r\u2019daki Seydibe\u015fir kamp\u0131na, oradan Malta\u2019ya g\u00f6t\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f, s\u00fcrg\u00fcnden d\u00f6nd\u00fckten sonra do\u011frudan Ankara\u2019ya gelerek TBMM\u2019ye Diyarbak\u0131r Milletvekili olarak kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Daha sonra CHP ad\u0131n\u0131 alacak Halk F\u0131rkas\u0131\u2019n\u0131n kurucular\u0131ndan olan, 4 Mart 1925 tarihli Takrir-i S\u00fckun Kanunu\u2019na evet oyu veren, 1924\u2019te Terakkiperver Cumhuriyet F\u0131rkas\u0131 (TpCH) kurulu\u015f toplant\u0131lar\u0131na kat\u0131lan Z\u00fclf\u00fc Bey\u2019in Diyarbak\u0131r Milletvekilli\u011fi \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fc tarih olan 1940\u2019a kadar s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fc. Yani, Z\u00fclf\u00fc Bey K\u00fcrt as\u0131ll\u0131yd\u0131 ama K\u00fcrt toplumunu temsil eden biri de\u011fildi. Aksine Mustafa Kemal\u2019in ve \u0130smet \u0130n\u00f6n\u00fc\u2019n\u00fcn en yak\u0131n adam\u0131yd\u0131.<\/p>\n Mustafa Remzi Bucak\u2019\u0131n ve Kadri Cemil Pa\u015fa\u2019n\u0131n eserlerinde, Lozan\u2019\u0131n 23 Nisan 1923 tarihinde ba\u015flayan ikinci d\u00f6neminde T\u00fcrk heyetine dahil edildi\u011fini iddia ettikleri Fevzi (Pirin\u00e7\u00e7io\u011flu) Bey konusunda ise \u0130smail G\u00f6lda\u015f \u015funlar\u0131 s\u00f6yler:<\/p>\n Bu yanl\u0131\u015f bilginin kayna\u011f\u0131 Doza K\u00fcrdistan\u2019\u0131n anlat\u0131m\u0131, bug\u00fcne kadar ayn\u0131 bi\u00e7imde s\u00fcrd\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. K\u00fcrtlerle ilgili kaleme al\u0131nan bir\u00e7ok kitapta da bu bilginin do\u011frulu\u011fu ara\u015ft\u0131r\u0131lmadan aynen yeralm\u0131\u015ft\u0131r. Diyarbak\u0131r milletvekili, I. Grup \u00fcyesi ve CHF kurucular\u0131ndan \u201cK\u00fcrt\u201d Feyzi Bey, Lozan\u2019a gidecek olan ikinci d\u00f6nem T\u00fcrk delege heyetinde g\u00f6t\u00fcr\u00fclmemi\u015ftir.<\/em><\/p>\n Ba\u015f Murahhas \u0130smet Bey, \u0130kinci Murahhas Dr. R\u0131za Nur, \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc Muruhhas Hasan (Saka) Bey idi. Heyette \u201cdan\u0131\u015fman\u201d olarak 21 ki\u015fi, \u201cbas\u0131n dan\u0131\u015fman\u0131\u201d olarak \u00fc\u00e7 ki\u015fi, \u201csekreter\u201d olarak sekiz ki\u015fi, nihayet \u201cterc\u00fcman\u201d olarak bir ki\u015fi vard\u0131. H\u00fck\u00fcmet her sayfas\u0131 bakanlar\u0131n t\u00fcm\u00fc taraf\u0131ndan imzalanan 14 maddeden olu\u015fan \u00fc\u00e7 sayfal\u0131k bir \u201ctalimatname\u201d haz\u0131rlad\u0131. Heyet, talimatnameyi cebine koyup Ankara\u2019dan yola \u00e7\u0131kt\u0131. Yanlar\u0131nda, kendilerini Ermeni komitac\u0131lar\u0131n ve \u201c\u00c7erkes\u201d Ethem Bey\u2019in adamlar\u0131n\u0131n olas\u0131 sald\u0131r\u0131lar\u0131ndan koruyacak 10 kadar da asker vard\u0131. Be\u015f g\u00fcnl\u00fck bir tren yolculu\u011fundan sonra 11 Kas\u0131m\u2019da Lozan\u2019a varan heyeti istasyonda T\u00fcrk ve M\u0131s\u0131rl\u0131 \u00f6\u011frenciler sevin\u00e7 g\u00f6sterileriyle kar\u015f\u0131lad\u0131lar. Ayn\u0131 anda Ermeni ve Rumlar\u0131n da aleyhte g\u00f6sterileri s\u00fcr\u00fcyordu.<\/p>\n 13 Kas\u0131m\u2019da ba\u015flamas\u0131 planlanan konferans, Britanya\u2019daki se\u00e7imler ve \u0130talya\u2019daki kabine de\u011fi\u015fikli\u011fi bahanesiyle sebebiyle Britanya ve \u0130talya delegeleri gelemedi\u011fi i\u00e7in 20 Kas\u0131m 1922\u2019de, saat 15.30\u2019da ba\u015flad\u0131. Daha sonradan gecikme gerek\u00e7esinin uydurma oldu\u011fu \u00f6\u011frenilecekti. M\u00fcttefik delegeler, T\u00fcrklere kar\u015f\u0131 ortak politika olu\u015fturmak i\u00e7in Paris\u2019te toplanm\u0131\u015flar, hen\u00fcz sonuca ula\u015famad\u0131klar\u0131 i\u00e7in de bu bahaneleri ileri s\u00fcrm\u00fc\u015flerdi. Ancak bu g\u00fcnleri T\u00fcrk taraf\u0131 da davet \u00fczerine Paris\u2019e gitmi\u015f, Frans\u0131z Cumhurba\u015fkan\u0131 Raymond Poincar\u00e9 ile gayriresm\u00ee g\u00f6r\u00fc\u015fmeler yaparak de\u011ferlendirmi\u015fti.<\/p>\n Nihayet 20 Kas\u0131m 1922 g\u00fcn\u00fc Casino de Mont Benon\u2019da yap\u0131lan a\u00e7\u0131l\u0131\u015f t\u00f6reninde, \u0130smet Bey Britanya D\u0131\u015fi\u015fleri Bakan\u0131 Lord Curzon\u2019la birlikte salona girdi. \u0130talya Ba\u015fbakan\u0131 Benito Mussolini, Fransa Ba\u015fbakan\u0131 Raymond Poincar\u00e9 de salonda haz\u0131rd\u0131rlar. Konferans\u0131 \u0130svi\u00e7re Konfederasyonu Ba\u015fkan\u0131 Robert Haab ev sahibi s\u0131fat\u0131yla a\u00e7t\u0131.<\/p>\n \u201cK\u00fcrdistan\u201d terimi ilk kez 12 Aral\u0131k 1922 tarihindeki \u201cAz\u0131nl\u0131klar\u0131n Korunmas\u0131\u201d oturumunda kullan\u0131ld\u0131. Lord Curzon \u201cK\u00fcrdistan da\u011flar\u0131n\u0131n \u00e7e\u015fitli yerlerinde ve T\u00fcrk-\u0130ran s\u0131n\u0131r\u0131 \u00fczerinde ya\u015fayan\u201d \u00f6nemli bir Nesturi ya da Asuri Hristiyanlar\u0131ndan s\u00f6zetmi\u015f, \u0130smet Bey de cevap verirken Ermenilerin \u201cK\u00fcrtlere yapt\u0131\u011f\u0131 haks\u0131zl\u0131klar\u201ddan bahsetmi\u015fti. 15 Aral\u0131k 1922 tarihinde, bu konudaki alt komisyonda yine daha \u00f6nce belirtildi\u011fi gibi R\u0131za Nur\u2019un birka\u00e7 kez kulland\u0131\u011f\u0131 K\u00fcrt kelimesinden sonra, 9 Ocak 1923 tarihli oturumda K\u00fcrtler hakk\u0131nda Az\u0131nl\u0131klar Alt Komisyonu Ba\u015fkan\u0131 \u0130talyan temsilcisi M. G. Cesare Montagna\u2019n\u0131n 7 Ocak tarihli raporuna at\u0131fla \u015funlar s\u00f6ylenmekteydi:<\/p>\n Alt Komisyon \u00f6nce, b\u00fct\u00fcn etnik az\u0131nl\u0131klar\u0131n, ba\u015fka bir deyimle, M\u00fcsl\u00fcman olmayan az\u0131nlar gibi M\u00fcsl\u00fcman az\u0131nl\u0131klar\u0131n da -\u00f6rne\u011fin K\u00fcrtlerin, \u00c7erkezlerin ve Araplar\u0131n- tasar\u0131daki koruma tedbirlerinden yararlanmalar\u0131nda direnmi\u015fti. T\u00fcrk temsilci heyeti, bu az\u0131nl\u0131klar\u0131n korunmaya ihtiya\u00e7lar\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve T\u00fcrk y\u00f6netimi alt\u0131nda bulunmaktan tamamiyle memnun olduklar\u0131n\u0131 s\u00f6ylemi\u015ftir. Lord Curzon durumun ger\u00e7ekte b\u00f6yle oldu\u011funu ummak istedi\u011fini s\u00f6yledi. Ne olursa olsun, Alt Komisyon\u2019u inand\u0131r\u0131c\u0131 s\u00f6zler \u00fczerine koruma tedbirlerini yaln\u0131z M\u00fcsl\u00fcman olmayan az\u0131nl\u0131klara uygulamay\u0131 kabul etmi\u015ftir. Alt Komisyon, II. Maddenin bu az\u0131nl\u0131klara yeter \u00f6l\u00e7\u00fcde koruma sa\u011flayaca\u011f\u0131 umudundad\u0131r, Lord Curzon buna pek g\u00fcvenmemekle birlikte, b\u00f6yle oldu\u011funu ummak istemektedir.<\/em><\/p>\n G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi Montagna\u2019n\u0131n raporunda K\u00fcrtlerden \u201cM\u00fcsl\u00fcman az\u0131nl\u0131k\u201d olarak s\u00f6zedilmekte ancak T\u00fcrk taraf\u0131n\u0131n verdi\u011fi g\u00fcvencelere itimat edilerek, tedbirler \u201cM\u00fcsl\u00fcman olmayan az\u0131nl\u0131klarla\u201d s\u0131n\u0131rlanmakta, K\u00fcrtlerin komisyonlarda ifade edilen t\u00fcm haklar\u0131 kulland\u0131klar\u0131, bu y\u00fczden korunmaya ihtiya\u00e7lar\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenmekte idi.<\/p>\n Konferans s\u0131ras\u0131nda resmi celselerde Musul meselesi \u00e7ok az konu\u015fulmakla birlikte gayriresmi g\u00f6r\u00fc\u015fmelerde ve TBMM\u2019de en ate\u015fli tart\u0131\u015fmalar Musul konusunda ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131. Lozan tutanaklar\u0131na g\u00f6re \u0130smet Pa\u015fa 26 Kas\u0131m ak\u015fam\u0131 Lord Curzon\u2019dan bu konunun a\u00e7\u0131k bir toplant\u0131da tart\u0131\u015f\u0131lmas\u0131ndan vazge\u00e7ilmesini ve aralar\u0131nda \u00f6zel olarak g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fclmesini istemi\u015f, Lord Curzon da bu iste\u011fi memnuniyetle kabul etmi\u015fti.\u00a0<\/sup>Bu gizlili\u011fin nedeni, Musul Meselesi\u2019nin son derece girift tarih\u00e7esiydi.<\/p>\n Bu tarih\u00e7eyi \u015f\u00f6yle \u00f6zetleyebiliriz: Mondros M\u00fctarekesi imzaland\u0131\u011f\u0131nda Osmanl\u0131 ordular\u0131n\u0131n elindeydi. Ancak bu durum, Britanya\u2019n\u0131n \u201cKud\u00fcs Fatihi\u201d General Allenby\u2019nin Musul\u2019u almas\u0131n\u0131 beklemeye tahamm\u00fcl\u00fc olmamas\u0131ndan dolay\u0131yd\u0131. Yoksa Musul\u2019un d\u00fc\u015fmesi \u00e7ok yak\u0131nd\u0131. Nitekim Britanya H\u00fck\u00fcmeti, ancak M\u00fctareke\u2019nin 7. ve 16. maddelerinin daha sonraki bir asker\u00ee m\u00fcdahaleye izin verdi\u011fine kanaat getirdi\u011finde anla\u015fmay\u0131 imzalam\u0131\u015ft\u0131. 7. madde, \u0130tilaf Devletleri\u2019ne g\u00fcvenliklerini tehdit edecek durumda stratejik noktalar\u0131n\u0131 i\u015fgal etme hakk\u0131 tan\u0131rken, 16. madde\u2019de \u201cHicaz, Asir, Yemen, Suriye ve Irak\u2019taki kuvvetler en yak\u0131n \u0130tilaf Devletleri\u2019nin kumandanlar\u0131na teslim olunacakt\u0131r\u201d deniyor. Musul da Irak s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde oldu\u011funa g\u00f6re, herkes Musul\u2019daki g\u00fc\u00e7lerin de teslim olaca\u011f\u0131n\u0131n fark\u0131ndayd\u0131. Dahas\u0131, Musul Kumandan\u0131 Ali \u0130hsan (Sabis) Pa\u015fa, Musul\u2019un g\u00fcneyindeki bir k\u00f6y\u00fc basarak y\u00fcz kadar ki\u015fiyi \u00f6ld\u00fcr\u00fcnce, 7. maddenin uygulanmas\u0131 i\u00e7in bahane aramaya gerek bile kalmam\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n Ali \u0130hsan Sabis Pa\u015fa Musul\u2019u \u0130ngilizlere terk etmeye raz\u0131 olduktan hemen sonra \u201cK\u00fcrt Lawrence\u201d diye \u00fcnlenen \u0130ngiliz Binba\u015f\u0131 E. W. C. Noel, S\u00fcleymaniye\u2019ye giderek, ba\u015fta b\u00f6lgenin etkin liderlerinden \u015eeyh Mahmud Berzenci olmak \u00fczere K\u00fcrd a\u015firetleri ile bir K\u00fcrd federasyonu kurulmas\u0131 do\u011frultusunda anla\u015ft\u0131. \u015eeyh\u2019e silah, m\u00fchimmat ve y\u00fckl\u00fcce bir ayl\u0131k verilecekti. Ancak \u0130ngilizler, hayal ettikleri t\u00fcrden bir K\u00fcrd federasyonun a\u015firetlerin dinsel, ailesel ve tarihsel nedenlerle birbiriyle kavgal\u0131 olmas\u0131 y\u00fcz\u00fcnden hayata ge\u00e7mesinin g\u00fc\u00e7 oldu\u011funu; \u015eeyhin de kendilerini pek dinlemedi\u011fini g\u00f6r\u00fcnce (Berzenci kendisini \u201cK\u00fcrdistan Kral\u0131\u201d ilan etmi\u015f, ye\u015fil zemin \u00fczerine k\u0131rm\u0131z\u0131 hilalli milli bayra\u011f\u0131 g\u00f6ndere \u00e7ekmi\u015f, ad\u0131na posta pullar\u0131 bast\u0131rm\u0131\u015ft\u0131) \u015eeyhin yetkilerini k\u0131s\u0131tlad\u0131lar. Bunun \u00fczerine \u015eeyh Mahmud Berzenci, \u0130ran\u2019dan baz\u0131 K\u00fcrd gruplar\u0131n\u0131n yard\u0131m\u0131yla 21 May\u0131s 1919\u2019da \u2018cihat\u2019 \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131 yapt\u0131, S\u00fcleymaniye\u2019deki \u0130ngiliz birliklerini esir al\u0131p ba\u011f\u0131ms\u0131z K\u00fcrdistan H\u00fck\u00fcmeti\u2019ni ilan etti. \u0130ngilizlerin buna tepkisi sert oldu. 17 Haziran 1919 g\u00fcn\u00fc Baziyan Ge\u00e7idi\u2019nde yap\u0131lan sava\u015fta \u0130ngilizler Berzenci g\u00fc\u00e7lerini a\u011f\u0131r bir yenilgiye u\u011fratt\u0131lar. Yaral\u0131 ele ge\u00e7irilen Mahmut Berzenci, Ba\u011fdat\u2019ta yarg\u0131land\u0131, idam cezas\u0131na \u00e7arpt\u0131r\u0131ld\u0131 ama idam\u0131n\u0131n yarataca\u011f\u0131 toplumsal sonu\u00e7lar d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclerek, A\u011fustos ay\u0131nda Britanya s\u00f6m\u00fcrgesi Hindistan\u2019a s\u00fcrg\u00fcne g\u00f6nderildi. \u0130ngilizler Eyl\u00fcl 1922\u2019de \u015eeyh Mahmud Berzenci\u2019yi Hindistan\u2019dan getirip, S\u00fcleymaniye merkezli \u201c\u00d6zerk K\u00fcrdistan\u201d\u0131n ba\u015f\u0131na koydular. Bunun nedeni, Lozan\u2019da T\u00fcrkler kar\u015f\u0131s\u0131nda ellerini g\u00fc\u00e7lendirmekti. Ancak evdeki hesap \u00e7ar\u015f\u0131ya uymayacak ve \u015eeyh adeti oldu\u011fu \u00fczere kendi ba\u015f\u0131na hareket etmeye ba\u015flayacakt\u0131.<\/p>\n Musul Sorunu, 23 Ocak 1923 tarihli oturumda ele al\u0131nd\u0131. T\u00fcrkiye\u2019nin Musul Vilayeti\u2019ni neden bir ba\u015fka devlete b\u0131rakmaya raz\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 etnografik, tarihi, siyasal, ekonomik ve askeri nedenlerle a\u00e7\u0131klamak istedi\u011fini belirten \u0130smet Bey\u2019in oturumda sundu\u011fu \u201cetno\u011frafik neden\u201d (yani n\u00fcfus istatistikleri) \u015f\u00f6yleydi:<\/p>\n S\u00fcleymaniye Sanca\u011f\u0131, 62.830 K\u00fcrt, 32.960 T\u00fcrk, 7.210 Arap olmak \u00fczere toplam 103.000 ki\u015fi.<\/p>\n Kerk\u00fck Sanca\u011f\u0131 97.000 K\u00fcrt 79.000 T\u00fcrk, 8.000 Arap olmak \u00fczere 184.000 ki\u015fi.<\/p>\n Musul Sanca\u011f\u0131, 104.000 K\u00fcrt, 35.000 T\u00fcrk, 28.000 Arap, 18.000 Yahudi, 31.000 di\u011fer gayri m\u00fcslimler olmak \u00fczere toplam 216.000 ki\u015fi.<\/p>\n Musul Vilayeti Toplam n\u00fcfusu 263.830 K\u00fcrt 146.960 T\u00fcrk 43.210 Arap, 18.000 Yahudi ve 31.000 di\u011fer gayri m\u00fcslimler olmak \u00fczere toplam 503.000 ki\u015fi.<\/p>\n Yani \u0130smet Bey\u2019e g\u00f6re Musul Vilayeti\u2019nde toplamda 410.790 T\u00fcrk ve K\u00fcrt ya\u015famaktayd\u0131, Musul \u015fehrinde T\u00fcrk\u00e7e, K\u00fcrt\u00e7e ve Arap\u00e7a olmak \u00fczere \u00fc\u00e7 dil birden kullan\u0131lmaktayd\u0131, fakat bu \u015fehirde oturanlardan Arap\u00e7a konu\u015fanlar ve Arap say\u0131lanlar, asl\u0131nda T\u00fcrk\u2019t\u00fc. Bunlar uzun s\u00fcre Araplarla ili\u015fki kurmu\u015f olmalar\u0131ndan doly\u0131 her iki dili birden \u00f6\u011frenmi\u015flerdi! Dahas\u0131 Yezidiler de K\u00fcrt\u2019t\u00fc, yaln\u0131z aralar\u0131nda mezhep ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 vard\u0131. Bu y\u00fczden onlar\u0131 da birbirlerinden ayr\u0131 tutmak do\u011fru olmazd\u0131!<\/p>\n Lord Curzon bu rakamlara alayc\u0131 bir dille itiraz etti:<\/p>\n \u0130<\/em>smet Pa<\/em>\u015fa bu istatistiklerin her t\u00fcrl\u00fc ger\u00e7ek de\u011ferden yoksun oldu\u011funu belirtmeme izin verir mi? \u00d6nce bunlar\u0131n d\u00fczenlendi\u011fi tarih, ba\u015fka bir deyimle, y\u0131llarca \u00f6ncesinin istatistikleri oldu\u011fu g\u00f6ze \u00e7arpmaktad\u0131r, bu T\u00fcrk istatistiklerinin ve rakamlar\u0131n\u0131n yaln\u0131z askerlik hizmetine al\u0131nma ve bu hizmetten ba\u011f\u0131\u015f\u0131k bulunma \u00e7izelgelerini haz\u0131rlamak i\u00e7in d\u00fczenlendi\u011fini \u0130<\/em>smet Pa<\/em>\u015fa \u00e7ok iyi bilir. B\u00f6yle olunca benim ba\u015fvuraca\u011f\u0131m rakamlar neler olacakt\u0131r? Bunlar 1921 gibi yak\u0131n bir tarihte Vilatyette b\u00fct\u00fcn olup bitenleri b\u00fcy\u00fck bir \u00f6zenle kaydetmi\u015f olan \u0130ngiliz subaylar\u0131n\u0131n rakamlar\u0131d\u0131r. \u0130<\/em>smet Pa<\/em>\u015f<\/em>a bana \u2018S<\/em>\u00fcleymaniye\u2019ye ve G\u00fcney K\u00fcrdistan\u2019a ili\u015fkin rakamlar\u0131 nas\u0131l bilirsiniz?\u2019 diye sormu\u015ftur. Bu konuda kendisinden daha \u00e7ok bilgili olmam gerekir, \u00e7\u00fcnk\u00fc \u0130ngiliz siyasi g\u00f6revlileri, 1917 Ekim\u2019inden ya da Kas\u0131m\u2019\u0131ndan ba\u015flayarak, T\u00fcrklerin Revanduz\u2019daki askeri hareketleri y\u00fcz\u00fc<\/em>nden ge<\/em>\u00e7en bir ka\u00e7\u00a0<\/em>hafta i<\/em>\u00e7in ge\u00e7ici olarak geri al\u0131nmalar\u0131na kadar S\u00fcleymaniye\u2019de aral\u0131ks\u0131z oturmu\u015flard\u0131r. \u0130ngiliz subaylar\u0131ndan biri \u015fimdi de orada bulunmaktad\u0131r. Bu s\u00fcre i\u00e7inde, bu kazada rakam elde etmek i\u00e7in T\u00fcrk temsilci heyeti hangi yollardan yararlanabilmi\u015ftir? \u015eimdiki halde S\u00fcleymaniye kazas\u0131nda tek bir T\u00fcrk bile yoktur, y\u0131llard\u0131r durum b\u00f6yledir. Bu y\u00fczden verece\u011fim rakamlar\u0131 s\u00f6yledi\u011fim zaman Konferans bunlar\u0131n bilimsel bir temele dayand\u0131\u011f\u0131na g\u00fcvenebilir.<\/em><\/p>\n Bug\u00fcn Musul vilayeti n\u00fcfusuna ili\u015fkin ger\u00e7ek rakamlar i\u015fte \u015funlard\u0131r: Araplar 186.000, K\u00fcrtler, 455.000, T\u00fcrkler 66.000, H\u0131ristiyanlar 62.000, Yahudiler 17.000.<\/em><\/p>\n Lord Curzon ard\u0131ndan K\u00fcrtler konusunda uzun konu\u015fmas\u0131nda \u015funlar\u0131 s\u00f6yledi:<\/p>\n K\u00fcrtlerin T\u00fcrk soyundan oldu\u011funu tarihte ilk defa bulup \u00e7\u0131karan, belgelerinden birini kaleme al\u0131rken, T\u00fcrk temsilci heyeti olmu\u015ftur. Bug\u00fcne kadar hi\u00e7 kimse bunun b\u00f6yle olabilece\u011fini akl\u0131na bile getirmemi\u015ftir. Bu halk\u0131n k\u00f6keni olduk\u00e7a karanl\u0131kt\u0131r. Dipnotlar\u0131ndan birinde \u0130<\/em>smet Pa<\/em>\u015fa K\u00fcrtlerin Turan as\u0131ll\u0131 oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc \u00f6ne s\u00fcren tek bir kaynak g\u00f6stermi\u015ftir, fakat bu g\u00f6r\u00fc\u015fe en yetkili yazarlar kat\u0131lmad\u0131klar\u0131 gibi ger\u00e7ekte de bildi\u011fim kadar\u0131, bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc hi\u00e7 kimse payla\u015fmamaktad\u0131r. K\u00fcrtler bir \u0130ran dili konu\u015fmaktad\u0131rlar, g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fleri T\u00fcrklerden tamamiyle ba\u015fkar\u0131r, g\u00f6renekleri ve kad\u0131nlarla ili\u015fkileri bak\u0131m\u0131ndan da T\u00fcrklerden ayr\u0131lmaktar\u0131rlar. Ben K\u00fcrtlerin memleketinde bulundum, K\u00fcrtlerin yan\u0131nda kald\u0131m, bu konuda bir uzman oldu\u011fumu iddia etmemekle birlikte, her zaman bir T\u00fcrk\u00fc bir K\u00fcrtten ay\u0131rdebilece\u011fime bahse girerim, k\u00f6r de\u011filsem, birini \u00f6tekiyle kar\u0131\u015ft\u0131rmam. \u015eimdi T\u00fcrk olarak sahip \u00e7\u0131k\u0131lmak istenilen bu K\u00fcrtler, y\u00fczy\u0131llar boyunca da\u011flarda kendi ba\u015flar\u0131na ba\u011f\u0131ms\u0131z ya\u015fam\u0131\u015flard\u0131r. K\u00fcrtler, \u0130stanbul\u2019dan gelen her t\u00fcrl\u00fc madahalelere kar\u015f\u0131 direnmi\u015flerdir. T\u00fcrk h\u00fck\u00fcmeti G\u00fcney K\u00fcrdistan \u00fczerinde hi\u00e7bir zaman etkili bir otorite kuramam\u0131\u015ft\u0131r. T\u00fcrk valilerinin bu memlekete giremedikleri s\u0131k s\u0131k olmu\u015ftur, yolculuklar\u0131n\u0131 oraya kadar uzatabilmek i\u00e7in uzun s\u00fcre bekledikleri \u00e7ok g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr, bir kez buraya gelince de ancak \u00e7ok zay\u0131f bir otorite kullanabilmi\u015flerdir. Sava\u015f s\u0131ras\u0131nda, bu b\u00f6lgenin K\u00fcrtleri, T\u00fcrklere ne \u015fekilde olursa olsun hi\u00e7bir yard\u0131mda bulunmam\u0131\u015flard\u0131r, ger\u00e7ekte sava\u015flardan birine herhangi bir yard\u0131mda bulunmu\u015flarsa bu yard\u0131m \u0130ngilizlere yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. (\u2026) \u0130<\/em>smet Pa<\/em>\u015fa Ankara parlamentosunda bir \u00e7ok K\u00fcrt milletvekili oldu\u011funu s\u00f6ylemi\u015ftir. Olabilir, fakat parlamentoda G\u00fcney K\u00fcrdistan\u2019\u0131n tek bir milletvikili oldu\u011funu ciddi olarak iddia etmekte midir? Herhangi bir zaman S\u00fcleymaniye\u2019den tek bir milletvekili \u00e7\u0131km\u0131\u015f m\u0131d\u0131r? Ankara\u2019n\u0131n K\u00fcrt milletvekillerine gelince, onlar\u0131n nas\u0131l se\u00e7ilmi\u015f olduklar\u0131n\u0131 kendi kendime sormaktay\u0131m. Halk oyuyla se\u00e7ilmi\u015f tek bir milletvekili var m\u0131d\u0131r? B\u00fct\u00fcn bu insanlar\u0131n do\u011f<\/em>rudan do<\/em>\u011fruya atanm\u0131\u015f olduklar\u0131 ve bunlar aras\u0131nda bir tak\u0131m\u0131n\u0131n, dil bilmedikleri i\u00e7in Meclis\u2019in \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na kat\u0131lmad\u0131klar\u0131 herkes\u00e7e bilinmektedir. Bu y\u00fczden Ankara\u2019da K\u00fcrt toplulu\u011funun parlamentoda temsil edildi\u011f<\/em>i iddias<\/em>\u0131na a\u011f\u0131rl\u0131k vermek gerekti\u011fini sanmamaktay\u0131m.<\/em><\/p>\n T\u00fcrklerle K\u00fcrtler aras\u0131ndaki genel ili\u015fkilere gelince, K\u00fcrtlerin T\u00fcrk y\u00f6netiminden ho\u015fnutsuzlar\u0131n\u0131 s\u00fcrekli olarak a\u00e7\u0131klad\u0131klar\u0131n\u0131 herkes bilmektedir. D\u00f6<\/em>rt y<\/em>\u0131ld\u0131r \u0130ngiliz H\u00fck\u00fcmetine hayal k\u0131r\u0131kl\u0131\u011f\u0131na u\u011fram\u0131\u015f K\u00fcrtlerden gelen ve K\u00fcrdistan\u2019\u0131n \u00f6zerkli\u011fi ya da ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131yla ilgilenmemizi isteyen protestolar ya\u011fmaktad\u0131r. Fakat T\u00fcrk Temsilci Heyetinden \u0130ngiltere\u2019nin bir tek K\u00fcrd\u00fc\u00a0<\/em>bile\u00a0<\/em>\u0130ngiliz sisteminin i\u00e7ine sokmas\u0131n\u0131 bir an bile d\u00fc\u015f\u00fcnmemesini rica ederim. Ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z b\u00fct\u00fcn bilgiler g\u00f6stermektedir ki, K\u00fcrtlerin kendi ba\u011f\u0131ms\u0131z tarihleri, g\u00f6renekleri, gelenekleri ve karakterleriyle, \u00f6zerk bir soy olarak ortaya \u00e7\u0131kmalar\u0131 gerekmektedir. Y\u00f6netimimizin ama\u00e7lar\u0131ndan ve ger\u00e7ekten -tam olmasa bile- elde edilen sonu\u00e7lardan biri, bu b\u00f6lge i\u00e7in \u00f6zerklik sistemi kurmak olmu\u015ftur, bu mahalli \u00f6zerklik sisteminin kendi y\u00f6netimi ve yaz\u0131l\u0131 bir K\u00fcrt dilini \u00f6\u011fretmeye \u00e7al\u0131\u015facak kendi okullar\u0131 olacakt\u0131r. Bu ko\u015fullar alt\u0131nda, neden bu halk Ankara\u2019ya teslim edilsin ve ni\u00e7in orada bir plebisite ba\u015fvurulsun? Bu plebisiti isteyen Ankara\u2019d\u0131r. K\u00fcrtler hi\u00e7bir zaman plebisit istememi\u015flerdir. Bu zavall\u0131 halk, bunun ne anlama geldi\u011fini de bilememektedir\u2026<\/em><\/p>\n \u0130smet Pa\u015fa ak\u015fam oturumunda bu konu\u015fmaya cevap verdi. Cevab\u0131nda T\u00fcrkiye\u2019de oturan herkesin ayn\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcde se\u00e7men oldu\u011funu, onlar\u0131n se\u00e7ti\u011fi ki\u015filerin mecliste e\u015fit haklara sahip oldu\u011funu, Meclis\u2019te Musul\u2019dan milletvekili olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ama bunun nedeninin Musul\u2019un i\u015fgal alt\u0131nda olmas\u0131ndan dolay\u0131 serbest se\u00e7im yap\u0131lamamas\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yledi.<\/sup>\u00a0Lord Curzon tekrar s\u00f6z alarak \u0130smet Pa\u015fa\u2019n\u0131n bu milletvekillerinin nas\u0131l se\u00e7ildi\u011fini, ka\u00e7 oy ald\u0131\u011f\u0131n\u0131, kimlerin onlara oy verdi\u011fini a\u00e7\u0131klayamad\u0131\u011f\u0131n\u0131, Musul konu\u015fulurken Musul temsilcisi olmamas\u0131n\u0131n da eksiklik oldu\u011funu belirttikten sonra Musul\u2019da plebisit (halk oylamas\u0131) yapman\u0131n neden imkans\u0131z oldu\u011funa dair konu\u015ftu:<\/p>\n Plebisit bir s\u0131n\u0131r\u0131n saptanmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan zararl\u0131 ve u\u011fursuz bir yoldur.<\/em>\u00a0\u00d6<\/em>nce kimlerin oy verece\u011fini, oy verme ya\u015f\u0131n\u0131<\/em>n, o\u00a0<\/em>\u00fclkede oturma \u015fartlar\u0131n\u0131n ve s\u00fcresinin ne olaca\u011f\u0131n\u0131 kararla\u015ft\u0131rmak gerekir. \u0130<\/em>smet Pa<\/em>\u015fa<\/em>\u2019<\/em>n\u0131n s\u00f6yledi\u011fi gibi Musul n\u00fcfusunun b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 g\u00f6\u00e7ebedir. Bu n\u00fcfus i\u00e7inde kimler oy verecektir ve bunlar hangi ilkelere g\u00f6re se\u00e7ilecektir? \u0130kinci olarak oy verme s\u0131ras\u0131nda g\u00fcvenli\u011fi sa\u011flamakla kimin g\u00f6revli olaca\u011f\u0131n\u0131 sa\u011flamak gerekir. Hangi ordu K\u00fcrdistan<\/em>\u2019<\/em>da asayi\u015fi sa\u011flamaya gelir? Plebistler, i\u00e7 i\u00e7e girmi\u015f bir halka de\u011fil de birle\u015fmi\u015f bir halka ve \u00e7\u00f6z\u00fcmlenecek sorun karma\u015f\u0131k de\u011fil de basitse uygulanabilir.<\/em><\/p>\n Bu arada, \u0130smet \u0130n\u00f6n\u00fc\u2019n\u00fcn her konu\u015fmaya \u201cBiz T\u00fcrkler ve K\u00fcrtler\u201d diye ba\u015flamas\u0131 sadece \u0130ngilizleri de\u011fil, meclisin \u0131rk\u00e7\u0131-T\u00fcrk\u00e7\u00fc kanad\u0131ndan gelen \u0130kinci Delege Dr. R\u0131za Nur\u2019un da tepesini att\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. R\u0131za Nur \u0130smet Bey\u2019in \u201cK\u00fcrt oldu\u011funu\u201d nas\u0131l ke\u015ffetti\u011fini \u015f\u00f6yle anlatacakt\u0131:<\/p>\n Ak\u015famlar\u0131 yemekten sonra \u0130smet\u2019le bir iki saat laf yap\u0131yoruz. Sonra \u00e7al\u0131\u015f\u0131yoruz. Benim T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcme ait tetkikat\u0131m\u0131 souyor. Kendisi hareketli T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcnden bahsediyor. T\u00fcrk oca\u011f\u0131nda aza oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor. Bir ak\u015fam nas\u0131lsa gaflet edip bana dedi: Bitlis\u2019te T\u00fcrk var m\u0131d\u0131r? \u0130smet pek kurnaz. \u0130\u00e7i d\u0131\u015f\u0131na taban tabana z\u0131t bir adamd\u0131r. Nas\u0131l gaflet edip de bu laf\u0131, bu s\u0131rr\u0131n\u0131 [a\u011fzand\u0131n] ka\u00e7\u0131rd\u0131. O aleme kendisini Malatyal\u0131 bir T\u00fcrk g\u00f6steriyor. Halbuki babas\u0131 Malatya\u2019da sade mahkemede zab\u0131t katipli\u011fi etmi\u015fti. O da az bir m\u00fcddettir. Kenisine \u2018\u015eehirde T\u00fcrk vard\u0131r\u2019 diyerek teselli edici bir laf s\u00f6yledim. Fakat bu s\u0131rra vak\u0131f olu\u015fum beni alt \u00fcst etti. Vicdan\u0131m\u0131 bir gazap ate\u015fidir kaplad\u0131, i\u00e7imi yakt\u0131. Demek \u0130<\/em>smet K<\/em>\u00fcrt<\/em>\u2019<\/em>t\u00fcr. Hem de koyu K\u00fcrt! T\u00fcrk de\u011filmi\u015f ha! Biz bu heyetin ba\u015f\u0131ndan abaza diye Rauf\u2019u att\u0131rd\u0131k. T\u00fcrk diye bir halis K\u00fcrt getirmi\u015fiz, vah yaz\u0131k!\u2026<\/em><\/p>\n Dersim Mebusu Hasan Hayri Bey\u2019in muhtemelen bu g\u00fcnlerde Ankara h\u00fck\u00fcmetine deste\u011fini Nuri Dersimi \u015f\u00f6yle anlat\u0131yor:<\/p>\n Bir g\u00fcn Hasan Hayri, Dersim a\u015firet liderleri ve ben Xozat\u2019\u0131n Ferhadan a\u015fireti lideri Cem\u015fid\u2019in evinde bir toplant\u0131 yapm\u0131\u015ft\u0131k. Bu toplant\u0131da Hasan Hayri s\u00f6z alarak \u015funlar\u0131 anlatm\u0131\u015ft\u0131: Lozan Bar\u0131\u015f Konferans\u0131\u2019nda Sevres Anla\u015fmas\u0131 s\u00f6z konusu olurken, K\u00fcrtlerin T\u00fcrklerden ayr\u0131lmak isteyip istemedikleri konusunda bir soru ortaya at\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Bu konu 1922\u2019de bir telgrafla Millet Meclisi\u2019nden soruldu.<\/em><\/p>\n Akdedilen gizli bir oturumda Mustafa Kemal K\u00fcrt mebuslar\u0131n fikrini \u00f6\u011frenmek istemi\u015fti. Ben s\u00f6z ald\u0131m ve K\u00fcrtlerin T\u00fcrklerden ayr\u0131lmayacaklar\u0131n\u0131 kesin bir dille a\u00e7\u0131klayarak, bu s\u00f6zlerimi Hz. Muaviye\u2019den bug\u00fcne kadar cereyan ederek olaylar\u0131 syarak tarihen ispata \u00e7al\u0131\u015ft\u0131m.<\/em><\/p>\n Bu s\u00f6zlerimden son derece memnun kalan Mustafa Kemal sevincinden ayaklar\u0131n\u0131 yere vuruyor ve beni \u00e7\u0131lg\u0131nca alk\u0131\u015fl\u0131yordu. Hatta ertesi g\u00fcn K\u00fcrt milli k\u0131yafetiyle meclise gelmemi benden rica etti. Ben ve di\u011fer K\u00fcrt mebus arkada\u015flar\u0131m, ertesi g\u00fcn K\u00fcrt milli k\u0131yafetiyle meclise geldik ve Lozan Konferans\u0131\u2019na telgraflar \u00e7ekerek K\u00fcrtlerin T\u00fcrklerden ayr\u0131lmayaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledik.<\/em><\/p>\n 30 Ocak 1923 g\u00fcnl\u00fc oturumda \u0130tilaf Devletleri, T\u00fcrkiye\u2019ye sekiz maddelik bir \u201cbar\u0131\u015f projesi\u201d sundular. Projenin son maddesi \u201cIrak hududu, yani Musul Meselesi Milletler Cemiyeti\u2019ne havale edilecek\u201d \u015feklindeydi.<\/p>\n Anla\u015fmazl\u0131klar b\u00f6ylesine keskinken, Lord Curzon son kozunu oynad\u0131 ve m\u00fcttefiklerine, 2 \u015eubat 1923 tarihinde Lozan\u2019dan ayr\u0131laca\u011f\u0131n\u0131, o tarihe kadar anla\u015fma imzalanmazsa sorumluluk kabul etmeyece\u011fini s\u00f6yledi. Bu bl\u00f6f\u00fc duyan \u0130smet Pa\u015fa \u00f6yle tela\u015flanm\u0131\u015ft\u0131 ki, Ankara\u2019ya ne yapmas\u0131 gerekti\u011fini soran telgrafa kendi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc ekledi. Ona g\u00f6re, Musul meselesinin halli daha sonraya b\u0131rak\u0131larak, Lozan Bar\u0131\u015f Antla\u015fmas\u0131 hemen imzalanmal\u0131yd\u0131! Delegasyonun di\u011fer iki \u00f6nemli adam\u0131, Hasan Bey karars\u0131z iken, R\u0131za Nur fikre \u015fiddetle kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131yordu. Ankara\u2019da, Ba\u015fbakan Rauf Bey ve H\u00fck\u00fcmet, \u0130smet Bey\u2019le ayn\u0131 \u015feyi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrken mebuslar\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu Musul\u2019un silah kullan\u0131larak al\u0131nmas\u0131ndan yanayd\u0131lar.<\/p>\n Bu cephele\u015fme TBMM\u2019de Birinci ve \u0130kinci Grup aras\u0131ndaki g\u00f6r\u00fc\u015f farkl\u0131l\u0131klar\u0131na da yans\u0131d\u0131. Mustafa Kemal\u2019in ba\u015f\u0131n\u0131 \u00e7ekti\u011fi Birinci Grup, Misak-\u0131 Milli\u2019den baz\u0131 tavizler verilmezse bar\u0131\u015fa kavu\u015fulamayaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor, Ali \u015e\u00fckr\u00fc Bey ve H\u00fcseyin Avni Bey\u2019in ba\u015f\u0131n\u0131 \u00e7ekti\u011fi \u0130kinci Grup ise Musulsuz bir andla\u015fmaya raz\u0131 de\u011fildi. Sonunda TBMM, \u0130kinci Grup\u2019un bask\u0131s\u0131yla g\u00f6r\u00fc\u015fmelerde taviz verilmemesi y\u00f6n\u00fcnde bir karar ald\u0131. Elbette bu durum g\u00f6r\u00fc\u015fmeleri kilitledi ve 4 \u015eubat\u2019ta g\u00f6r\u00fc\u015fmelere ara verildi. \u0130smet Bey K\u00f6stence \u00fczerinden 16 \u015eubat\u2019ta \u0130stanbul\u2019a d\u00f6nd\u00fc.<\/p>\n \u0130smet Pa\u015fa ve ekibi Lozan\u2019da ter d\u00f6kerken, Mustafa Kemal\u2019in 14 Ocak 1923\u2019de ba\u015flayan ve 20 \u015eubat\u2019a kadar 35 g\u00fcn s\u00fcren Bat\u0131 Anadolu gezisi kapsam\u0131nda (kendisine 18 \u015eubat\u2019ta \u0130smet Bey de kat\u0131lm\u0131\u015f, ikili 20 \u015eubat\u2019ta \u0130stanbul\u2019a birlikte d\u00f6nm\u00fc\u015flerdi) 16 Ocak ak\u015fam\u0131 ba\u015flay\u0131p 17 Ocak sabah\u0131na kadar, \u0130zmit Kasr\u0131\u2019na davet etti\u011fi d\u00f6nemin \u00fcnl\u00fc gazetecileriyle yapt\u0131\u011f\u0131 sohbet toplant\u0131s\u0131na\u00a0Vakit<\/em>\u2019ten Ahmet Emin (Yalman),\u00a0Tevhid-i Efkar<\/em>\u2019dan Velit Ebuzziya,\u00a0\u0130leri<\/em>\u2019den Suphi Nuri (\u0130leri),\u00a0Tanin<\/em>\u2019den \u0130smail M\u00fc\u015ftak (Mayakon),\u00a0Ak\u015fam<\/em>\u2019dan Falih R\u0131fk\u0131 (Atay),\u00a0\u0130kdam<\/em>\u2019<\/em>dan Yakup Kadri (Karaosmano\u011flu),\u00a0\u0130<\/em>zmit\u00a0<\/em>\u0130leri<\/em>\u2019den K\u0131l\u0131\u00e7zade \u0130smail Hakk\u0131 ile K\u0131z\u0131lay Derne\u011fi Ba\u015fkan\u0131 Dr. Adnan (Ad\u0131var) ile Halide Edip (Ad\u0131var) \u00f6zel olarak \u00e7a\u011fr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. K\u00fcrtlerle ilgili olarak \u015funlar konu\u015fuldu:<\/p>\n Ahmed Emin Bey \u2013 K\u00fcrt sorununa temas buyurmu\u015ftunuz. K\u00fcrtl\u00fck sorunu nedir? Bir i\u00e7 sorun olarak temas buyurursan\u0131z \u00e7ok iyi olur.<\/p>\n Mustafa Kemal \u2013 K\u00fcrt sorunu bizim yani T\u00fcrklerin \u00e7\u0131kar\u0131na olarak da kesinlikle s\u00f6z konusu olamaz. \u00c7\u00fcnk\u00fc bildi\u011finiz gibi bizim milli s\u0131n\u0131r\u0131m\u0131z i\u00e7inde var olan K\u00fcrt unsurlar o \u015fekilde yerle\u015fmi\u015flerdir ki pek az yerlerde yo\u011fundur. Fakat yo\u011funluklar\u0131n\u0131 kaybede kaybede ve T\u00fcrk unsurunun i\u00e7ine gire gire \u00f6yle bir s\u0131n\u0131r do\u011fmu\u015ftur ki, K\u00fcrtl\u00fck ad\u0131na bir s\u0131n\u0131r \u00e7izmek istersek t\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc ve T\u00fcrkiye\u2019yi mahvetmek gerekir. S\u00f6zgelimi, Erzurum\u2019a kadar giden Erzincan\u2019a, Sivas\u2019a kadar giden Harput\u2019a kadar giden bir s\u0131n\u0131r aramak gerekir. Ve hatta Konya \u00e7\u00f6llerindeki K\u00fcrt a\u015firetlerini de g\u00f6zden uzak tutmamak gerekir.\u00a0Dolay\u0131s\u0131yla ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na bir K\u00fcrtl\u00fck d\u00fc\u015f\u00fcnmektense, bizim Te\u015fkilat-\u0131 Esasiye Kanunu gere\u011fince zaten bir t\u00fcr yerel \u00f6zerklikle olu\u015facakt\u0131r. O halde hangi livan\u0131n halk\u0131 K\u00fcrt ise, o\u00adnlar kendi kendilerini \u00f6zerk olarak idare edeceklerdir.\u00a0Bundan ba\u015fka T\u00fcrkiye\u2019nin halk\u0131 s\u00f6z konusu olurken o\u00adnlar\u0131 da beraber ifade etmek gerekir. \u0130fade olunmad\u0131klar\u0131 zaman bundan kendilerine ait sorun yaratmalar\u0131 daima m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u015eimdi T\u00fcrkiye B\u00fcy\u00fck Millet Meclisi, hem K\u00fcrtlerin hem de T\u00fcrklerin yetki sahibi vekillerinden olu\u015fmu\u015ftur ve bu iki unsur, b\u00fct\u00fcn \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 ve kaderlerini birle\u015ftirmi\u015flerdir. Yani o\u00adnlar bilirler ki, bu ortak bir \u015feydir. Ayr\u0131 bir s\u0131n\u0131r \u00e7izmeye kalk\u0131\u015fmak do\u011fru olmaz.<\/p>\n \u0130leriki y\u0131llarda koyu renkli olarak i\u015faretledi\u011fim c\u00fcmleler sans\u00fcrlenecekti ancak 1923 Oca\u011f\u0131nda ima edilen bu \u00f6zerkli\u011fin anlam\u0131 neydi? Mustafa Kemal K\u00fcrtlere bu vaadi, Lozan\u2019da Musul\u2019un \u0130ngilizlerden kopart\u0131lamayaca\u011f\u0131n\u0131n anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131, dolay\u0131s\u0131yla Meclis\u2019teki K\u00fcrt milletvekillerinin k\u0131yameti koparmas\u0131 ihtimalinin oldu\u011fu g\u00fcnlerde yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. \u00d6zerklik vaadiyle, K\u00fcrt muhalefetinin yumu\u015fat\u0131lmas\u0131 hedeflenmi\u015f olmal\u0131d\u0131r. O zamana dek, K\u00fcrtleri Milli M\u00fccadele\u2019ye kat\u0131lmaya raz\u0131 etmek i\u00e7in hem \u00f6zerklik hem de \u00f6zerk b\u00f6lgenin kalbi olaca\u011f\u0131 belli olan Musul\u2019u kurtarma hedefinin canl\u0131 tutulmas\u0131 gerekmi\u015fti. Ama Mustafa Kemal\u2019in kafas\u0131ndaki modernle\u015fme projelerine h\u0131z vermek i\u00e7in, bir an \u00f6nce Lozan\u2019\u0131n imzalanmas\u0131na ihtiyac\u0131 vard\u0131.<\/p>\n Lozan Bar\u0131\u015f G\u00f6r\u00fc\u015fmelerinin 4 \u015eubat 1923\u2019te kesintiye u\u011framas\u0131 \u00fczerine, Lozan delegasyonu Ankara\u2019ya d\u00f6nd\u00fckten sonra, 27 \u015eubat-6 Mart 1923 tarihleri aras\u0131nda TBMM\u2019de \u00f6zellikle Musul\u2019suz bir anla\u015fma imzalamaya haz\u0131r olan Birinci Grup ile buna kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kan \u0130kinci Grup \u00fcyeleri aras\u0131nda ate\u015fli tart\u0131\u015fmalar ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n TBMM\u2019de 27 \u015eubat\u2019tan 6 Mart 1923\u2019e kadar s\u00fcren g\u00f6r\u00fc\u015fmelerde, Mustafa Kemal\u2019e muhalif mebuslar\u0131n olu\u015fturdu\u011fu \u0130kinci Grup h\u00fck\u00fcmetin Musul politikas\u0131n\u0131 a\u011f\u0131r \u015fekilde ele\u015ftiriyordu. Meclisteki K\u00fcrt as\u0131ll\u0131 milletvekilleri, Musul\u2019un K\u00fcrt vatan\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yleyerek Musul\u2019un kesinlikle b\u0131rak\u0131lmamas\u0131n\u0131 istiyorlard\u0131. 6 Mart\u2019taki g\u00f6r\u00fc\u015fme s\u0131ras\u0131nda Birinci Grub\u2019un kurucusu Mustafa Kemal, ikinci Grubun lideri konumundaki Ali \u015e\u00fckr\u00fc Bey\u2019in \u00fczerine y\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015ft\u00fc.<\/p>\n Ancak Lozan heyetindeki \u201cK\u00fcrt temsilcinin\u201d g\u00f6revini yapd\u0131\u011f\u0131na dair de ku\u015fkular vard\u0131. \u00d6rne\u011fin Z\u00fclf\u00fc Bey\u2019in \u201cK\u00fcrdistan m\u00fcmessili\u201d olarak heyete kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 iddialar\u0131n\u0131 Kadri Cemil Pa\u015fa (Z\u0131nar Silopi) an\u0131lar\u0131nda \u015f\u00f6yle reddeder:<\/p>\n Kuva-y\u0131 Milliye H\u00fck\u00fcmeti Yunanl\u0131lar\u0131 denize d\u00f6kt\u00fcnden sonra Lozan\u2019da toplanan Bar\u0131\u015f Konferans\u0131\u2019nda K\u00fcrtlerin milli haklar\u0131na ili\u015fkin hi\u00e7bir konu konu\u015fulmad\u0131. \u0130\u015fin ilginci, maalesef K\u00fcrt Cemiyeti delegasyonunca bu konferansa bir ba\u015fvuru yap\u0131lmad\u0131. \u00dcstelik iki defa toplanan Lozan Konferans\u0131\u2019na kat\u0131lan T\u00fcrk delegesi \u0130smet Pa\u015fa bir defas\u0131nda milletvekili Z\u00fclf\u00fczade Z\u00fclf\u00fc Bey\u2019i K\u00fcrt s\u0131fat\u0131yla beraberinde g\u00f6t\u00fcrerek, orada \u2018biz K\u00fcrtler, T\u00fcrklerle karde\u015fiz, ayr\u0131lmak istemeyiz, aram\u0131zda fark yoktur\u2019 dedirtmek suretiyle kendilerine kar\u015f\u0131 tarihi lanete lay\u0131k bir ihanet yapt\u0131rd\u0131.<\/em><\/p>\n Hakikaten de 4 Mart 1923 tarihindeki gizli celsede Lozan Bar\u0131\u015f Konferans\u0131\u2019ndaki son durum hakk\u0131nda TBMM\u2019ye bilgi veren Z\u00fclf\u00fc Bey, Bitlis Milletvekili Yusuf Ziya Bey\u2019in\u00a0\u201cMusul meselesi etraf\u0131ndaki son verilen teklif \u00fczerine istifa etmi\u015f, ahiren (sonra) istifas\u0131n\u0131 geri alm\u0131\u015f. B\u00f6yle bir \u015fey vaki midir, de\u011fil midir?\u201d<\/em>\u00a0sorusuna\u00a0\u201cMusul meselesinden zaten s\u0131k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131m ve hatta o zamanda hasta idim. Gelmeyi m\u00fcnasip g\u00f6rmedim. Zaten gelseydim \u0130zmit veya Adapazar\u0131\u2019nda oturacakt\u0131m. (\u2026) Ben buruya gelirsem, sulh da bozulursa \u00fczerime mesuliyet alamazd\u0131m\u201d<\/em>\u00a0diye cevap vermi\u015fti.<\/p>\n Bu tavr\u0131n a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131 Mustafa Remzi Bucak\u2019\u0131n \u0130smet \u0130n\u00f6n\u00fc\u2019ye 1965 y\u0131l\u0131nda g\u00f6nderdi\u011fi mektuptan \u00f6\u011frenelim:<\/p>\n Hele K\u00fcrdistan m\u00fcmessili, bu s\u0131fatla Lozan\u2019da kadar yedekte g\u00f6t\u00fcr\u00fclen Z\u00fclf\u00fc Bey, Lozan Muahedesi\u2019nin m\u00fczakeresi s\u0131ras\u0131nda bilhassa \u201cakalliyetler meselesi\u201d konu\u015fulurken, i\u00e7tima salonunda haz\u0131r bulunup K\u00fcrt milleti ad\u0131na g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc -m\u00fcsbet veya menfi- beyan edece\u011fi yerde, \u0130smet Pa\u015fa\u2019dan ald\u0131\u011f\u0131 talimat ve direktif dairesinde hareket ederek, o g\u00fcn kendisine hasta pozu vermi\u015f, ba\u015f\u0131na ve \u00e7enesine havlular sar\u0131p hasta taklidi yaparak, otel odas\u0131ndan \u00e7\u0131kmam\u0131\u015f, gecelik entarisi ile oturmay\u0131 tercih etmi\u015f. (Bu tafsilat bilhassa m\u00fcteveffa taraf\u0131ndan, kendi damad\u0131 muhterem Doktor Sedat Altu\u011f\u2019a anlat\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011funu, bu muhterem doktoru Diyarbekir\u2019deki evlerinde ziyaret etti\u011fimde bir vesile ile bana anlat\u0131lm\u0131\u015f idi. Bu muhavere s\u0131ras\u0131nda, rahmetlinin kerimeleri, yani doktorun refikalar\u0131 da haz\u0131r bulunuyordu.) Bu hareketleri ile sanki, \u0130smet Pa\u015fa ve Z\u00fclf\u00fc Bey, devlet hudutlar\u0131 i\u00e7inde K\u00fcrd\u00fcn adem-i mevcudiyetini bir anda temin etmi\u015f olmu\u015flar.<\/em><\/p>\n Mustafa Kemal, Musul tart\u0131\u015fmalar\u0131 bittikten sonra 13 Mart\u2019ta G\u00fcney vilayetlerini kapsayan bir geziye \u00e7\u0131km\u0131\u015f, 15 Mart\u2019ta Adana\u2019da, 17 Mart\u2019ta Mersin\u2019de, 18 Mart\u2019ta Tarsus\u2019ta, 20 ve 21 Mart\u2019ta Konya\u2019da, 23 Mart\u2019ta Afyon\u2019da, 24 Mart\u2019ta K\u00fctahya\u2019da kendisini kar\u015f\u0131lamaya gelen halka hitaben konu\u015fmalar yapt\u0131ktan sonra 25 Mart\u2019ta Ankara\u2019ya geri d\u00f6nm\u00fc\u015ft\u00fc. Bu gezi bir anlamda nab\u0131z yoklama gezisi olmal\u0131yd\u0131 \u00e7\u00fcnk\u00fc geziden bir hafta sonra TBMM Mustafa Kemal\u2019in iste\u011fi do\u011frultusunda, 1 Nisan 1923 tarihinde, Meclis\u2019in yenilenmesi i\u00e7in se\u00e7imlere gidilmesine karar verdi. Mustafa Kemal ve ekibiyle hesapla\u015fmak i\u00e7in se\u00e7imleri bir f\u0131rsat olarak g\u00f6ren muhaliflerin toplant\u0131\u011f\u0131 \u201c\u0130kinci Grup\u201d da buna kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmad\u0131. El birli\u011fiyle 3 Nisan\u2019da se\u00e7im kanununda de\u011fi\u015fiklik yap\u0131ld\u0131 ve 25 olan se\u00e7men ya\u015f\u0131 18\u2019e indirildi, 50 bin erkek yerine 20 bin erkek i\u00e7in bir milletvekili se\u00e7ilmesine karar verildi, vergi verme \u015fart\u0131 kald\u0131r\u0131ld\u0131. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k Milletvekili olmak i\u00e7in T\u00fcrkiye Devleti halk\u0131ndan olmak, 30 ya\u015f\u0131n\u0131 bitirmi\u015f olmak, T\u00fcrk\u00e7e konu\u015fmas\u0131n\u0131 bilmek, birden fazla se\u00e7im \u00e7evresinden aday olabilmek gibi \u015fartlar korundu.<\/p>\n 8 Nisan\u2019da Mustafa Kemal, Dokuz Umde\u2019yi yay\u0131mlayarak Halk F\u0131rkas\u0131\u2019n\u0131n se\u00e7im program\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klad\u0131.<\/p>\n 15 Nisan\u2019da 1920 tarihli H\u0131yanet-i Vataniye Kanunu\u2019na alelacele bir ek yap\u0131larak \u201cTBMM h\u00fck\u00fcmetlerinin kararlar\u0131na muhalefet etmek ve saltanat\u0131 geri getirmeye \u00e7al\u0131\u015fmak vatana ihanet su\u00e7u\u201d olarak tan\u0131mland\u0131ktan sonra meclis kapanm\u0131\u015f ve se\u00e7im ortam\u0131na girilmi\u015fti. Yani Mustafa Kemal\u2019in otoriter tavr\u0131n\u0131 halk nezdinde te\u015fhir etmek i\u00e7in se\u00e7imleri f\u0131rsat olarak g\u00f6ren \u0130kinci Grup\u2019un, art\u0131k a\u011fz\u0131ndan \u00e7\u0131kacak her c\u00fcmle \u201cvatana ihanet\u201d tan\u0131m\u0131 i\u00e7ine sokulabilecekti. Mustafa Kemal aday listelerini haz\u0131rlad\u0131 ve belirlenen isimler se\u00e7im b\u00f6lgelerine gittiler.<\/p>\n Bunlar olurken, Lozan Bar\u0131\u015f G\u00f6r\u00fc\u015fmeleri\u2019nin ikinci d\u00f6nemi 23 Nisan\u2019da ba\u015flad\u0131. Taraflar 17 Temmuz\u2019a kadar Musul konusu hari\u00e7 di\u011fer konularda anla\u015ft\u0131lar. Nihayet 24 Temmuz 1923\u2019te Lozan Bar\u0131\u015f Antla\u015fmas\u0131 imzaland\u0131. Lozan Bar\u0131\u015f Antla\u015fmas\u0131, 11 A\u011fustos 1923\u2019te a\u00e7\u0131lan 287 \u00fcyeli yeni Meclis (\u0130kinci Meclis) taraf\u0131ndan 23 A\u011fustos 1923\u2019te onaylad\u0131. Ancak \u00fcyelerinin tamam\u0131n\u0131 \u201cEbedi \u015eef\u201din se\u00e7ti\u011fi bu mecliste bile, oylamaya 59 milletvekili kat\u0131lmad\u0131, kat\u0131lan 227 \u00fcyeden de 213\u2019\u00fc \u201ckabul\u201d, 14\u2019\u00fc \u201cret\u201d oyu verdi.<\/p>\n 23 Nisan 1920-15 Nisan 1923 aras\u0131nda faaliyet g\u00f6steren Birinci Meclis\u2019te 72\u2019den fazla \u201cK\u00fcrt\u201d milletvekili oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnen \u0130smail G\u00f6lda\u015f\u2019a g\u00f6re, \u0130kinci Gruba dahil K\u00fcrt milletvekillerinin hi\u00e7biri \u0130kinci Meclis\u2019e aday g\u00f6sterilmemi\u015f, dolay\u0131s\u0131yla se\u00e7ilmemi\u015fti. \u0130kinci Meclis\u2019te Lozan Bar\u0131\u015f Antla\u015fmas\u0131\u2019na \u201ckabul\u201d oyu verenler aras\u0131nda \u201cK\u00fcrt illerinden gelen\/K\u00fcrt illerinde do\u011fan milletvekilleri\u201d \u00e7o\u011funluktayd\u0131. Ancak bu milletvekillerinin \u00e7o\u011fu K\u00fcrt de\u011fildi. Ayn\u0131 \u015fekilde \u201cred\u201d oyu verenler aras\u0131nda da \u201cK\u00fcrt illerinden\u201d se\u00e7ilmi\u015f veya bu illerde do\u011fmu\u015f olup, K\u00fcrt olmayanlar vard\u0131.<\/p>\n Sonu\u00e7 olarak konferansta K\u00fcrtlerin adeta avukat\u0131 gibi davranan Lord Curzon, belki fark\u0131na varmadan belki de \u0130ngilizler i\u00e7in de K\u00fcrt sorunun \u201chassas\u201d bir konu oldu\u011fu i\u00e7in, konuyu \u201culuslar platformunda\u201d de\u011fil, \u201cdinsel bir platformda\u201d ele almas\u0131n\u0131n az\u0131nl\u0131klar konusunda T\u00fcrkiye\u2019nin elini rahatlatm\u0131\u015f ve T\u00fcrkiye lehine bir sonu\u00e7 yaratm\u0131\u015ft\u0131. Oturumlarda s\u0131k\u00e7a K\u00fcrt, K\u00fcrdistan, K\u00fcrt milletvekili, K\u00fcrt halk\u0131, K\u00fcrt dili, K\u00fcrt \u00f6zerkli\u011fi terimleri ge\u00e7ti\u011fi halde \u0130ngiltere ve T\u00fcrkiye bu terimleri se\u00e7erek kullanm\u0131\u015flard\u0131. \u0130ngilizler Lozan\u2019da, Sevr\u2019deki tutumlar\u0131n\u0131 (Irak\u2019ta \u00f6zerk K\u00fcrdistan kurma planlar\u0131n\u0131) tamamen terketmi\u015flerdi.\u00a0 Bunda Musul\u2019un zengin petrol yataklar\u0131n\u0131 T\u00fcrklere kapt\u0131rmama arzusunun rol\u00fc \u00e7ok b\u00fcy\u00fckt\u00fc. Ayn\u0131 \u015fekilde T\u00fcrk taraf\u0131 da konunun K\u00fcrt Meselesi\u2019ne d\u00f6n\u00fc\u015fmemesi i\u00e7in elinden geleni yapm\u0131\u015ft\u0131. Misak-\u0131 Milli s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde olup olmad\u0131\u011f\u0131 hep mu\u011flak b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015f olan Musul\u2019u (mesela Mudanya M\u00fctarekesi\u2019nde Musul hi\u00e7 g\u00fcndeme gelmemi\u015fti) esas olarak K\u00fcrdistan\u2019\u0131n isyanc\u0131 tarihinden dolay\u0131 bir g\u00fcvenlik sorunu olarak ele alm\u0131\u015flard\u0131. T\u00fcrk taraf\u0131n\u0131n bu siyasas\u0131na TBMM\u2019nin K\u00fcrt milletvekilleri de destek vermi\u015fti.<\/p>\n \u201c\u0130kinci Adam\u201d \u0130smet \u0130n\u00f6n\u00fc bir r\u00f6portaj\u0131nda genel tabloyu \u015f\u00f6yle \u00f6zetlemi\u015fti:<\/p>\n Sevr Muahedesi ile K\u00fcrtler, T\u00fcrkler gibi kendi vatanlar\u0131n\u0131 tehlikeye maruz g\u00f6rd\u00fcler. \u00c7\u00fcnk\u00fc Sevr Muahedesi h\u00fck\u00fcmlerine g\u00f6re, Do\u011fu Anadolu\u2019da Ermenistan hududu biti\u015fi\u011finde bir K\u00fcrdistan devleti kurulacakt\u0131. K\u00fcrtler, T\u00fcrk vatan\u0131n\u0131n kendileriyle beraber, bilhassa do\u011fuda, Ermeni tehlikesine maruz kalaca\u011f\u0131n\u0131 biliyorlard\u0131. Milli M\u00fccadelenin devam\u0131nca canla ba\u015fla beraberlik g\u00f6sterdiler. Sonra Lozan Muahedesi yap\u0131l\u0131<\/em>rken de K<\/em>\u00fcrtler vatansever olarak T\u00fcrklerle beraber bulunmu\u015flard\u0131r. K\u00fcrtler Ermeniler gibi Lozan\u2019a gelip bize m\u00fcracaat etmediler. Hatta biz Lozan\u2019daki konu\u015fmalar\u0131m\u0131zda Milli davam\u0131z\u0131 \u2018Biz T\u00fcrkler ve K\u00fcrtler<\/em>\u2019\u00a0<\/em>diye bir millet olarak m\u00fcdafaa ettik ve kabul ettirdik. \u015eeyh Sait \u0130syan\u0131 K\u00fcrtlerin bu umumi tutumundan ayr\u0131lan ilk i\u015faretti.<\/em><\/p>\n Bu de\u011ferlendirmeyi yaparken \u0130smet Pa\u015fa\u2019n\u0131n \u201c\u00fcst\u00fcnden atlad\u0131\u011f\u0131\u201d iki olaydan ilki K\u00fcrtler i\u00e7in manevi a\u00e7\u0131dan \u00e7ok \u00f6nemli bir kurum olan Halifeli\u011fin 3 Mart 1924 tarihinde ilga edilmesi; ikincisi 20 Nisan 1924\u2019te kat\u0131 merkeziyet\u00e7i T\u00fcrk-ulus devletinin kurulu\u015funun senedi olan 1924 Anayasas\u0131\u2019n\u0131n kabul\u00fc idi. Dolay\u0131s\u0131yla, \u0130smet Pa\u015fa\u2019n\u0131n iddia etti\u011fi gibi Lozan\u2019da T\u00fcrk tezlerine destek veren, T\u00fcrk ulus-devletinin B\u00fcy\u00fck Devletler taraf\u0131ndan tan\u0131nmas\u0131na b\u00fcy\u00fck katk\u0131 sunan K\u00fcrtlerle T\u00fcrklerin aras\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131n \u015eeyh Said \u0130syan\u0131 de\u011fildi. Aksine, Lozan s\u00fcrecinde K\u00fcrt milliyet\u00e7ili\u011fini \u00f6zerklik vaadi ve Ermeni devleti tehdidiyle yede\u011fine alan T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011finin temsilcisi olan Kemalistlerin, 490.000 km2 olan Kurdistan co\u011frafyas\u0131n\u0131n 230.000 km2\u2019sini T\u00fcrkiye\u2019ye, 170.000 km2\u2019sini \u0130ran\u2019a, 75.000 km2\u2019sini Irak\u2019a, 15.000 km2\u2019sini Suriye\u2019ye b\u0131rakan Lozan\u2019\u0131 imzalar imzalamaz, K\u00fcrtlere b\u0131rak\u0131n e\u015fit yurtta\u015f haklar\u0131n\u0131 tan\u0131may\u0131, M\u00fcsl\u00fcman olmayan gruplara tan\u0131d\u0131klar\u0131 az\u0131nl\u0131k haklar\u0131n\u0131 bile tan\u0131mayacaklar\u0131n\u0131 g\u00f6stermeleriydi. 1925 \u015eeyh Said \u0130syan\u0131 bahanesiyle \u00e7\u0131kar\u0131lan Takrir-i S\u00fck\u00fbn Kanunu e\u015fli\u011finde hem \u00fclkedeki her t\u00fcrl\u00fc muhalefet bast\u0131r\u0131ld\u0131 hem de Osmanl\u0131\u2019dan beri yar\u0131-\u00f6zerk stat\u00fcy\u00fc sahip olan K\u00fcrtler i\u00e7in g\u00fcn\u00fcm\u00fcze dek s\u00fcrecek a\u011f\u0131r asimilasyon, ink\u00e2r ve imha s\u00fcreci ba\u015flam\u0131\u015f oldu. B\u00f6ylece \u201cLozan\u201d, T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011finin T\u00fcrk olmayan halklara kar\u015f\u0131 a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 100 y\u0131ll\u0131k sava\u015f\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131n\u0131 sembolize eden bir terim oldu.<\/p>\n Ahmet Demirel, \u201cTBMM\u2019de Lozan g\u00f6r\u00fc\u015fmeleri\u201d,\u00a0Toplumsal Tarih,\u00a0S. 115, Temmuz 2003, s. 78-81;<\/em><\/p>\n Bilal \u015eim\u015fir,\u00a0Lozan Telgraflar\u0131, Cilt I, TTK, 1990;<\/em><\/p>\n Fahri \u00c7oker,\u00a0T\u00fcrk Parlamento Tarihi, cilt II, TBMM Yay\u0131n\u0131, Ankara, 1995;<\/em><\/p>\n Hasan Y\u0131ld\u0131z,\u00a0Frans\u0131z Belgeleriyle Sevr-Lozan-Musul \u00dc\u00e7geninde K\u00fcrdistan, Koral Yay\u0131nlar\u0131, 1991;<\/em><\/p>\n \u0130smail G\u00f6lda\u015f,\u00a0Lozan, Biz T\u00fcrkler ve K\u00fcrtler, Avesta Yay\u0131nlar\u0131, 2000;<\/em><\/p>\n \u0130smet \u0130n\u00f6n\u00fc,\u00a0\u0130smet \u0130n\u00f6n\u00fc\u2019n\u00fcn Hat\u0131ralar\u0131 Lozan Antla\u015fmas\u0131, Cilt I, Yenig\u00fcn Haber Ajans\u0131 Bask\u0131 ve Yay\u0131nc\u0131l\u0131k, 1998;<\/em><\/p>\n Kadri Cemil Pa\u015fa (Z\u0131nar Silopi),\u00a0Doza K\u00fcrdistan (K\u00fcrdistan Davas\u0131), \u00d6z-Ge Yay\u0131nevi, 1991<\/em><\/p>\n Lord Kinross,\u00a0Atat\u00fcrk, Sander Yay\u0131nlar\u0131, 1973;<\/em><\/p>\n Lozan Bar\u0131\u015f Konferans\u0131, Tutanaklar-Belgeler, \u00c7eviren ve Derleyen: Seha L. Meray, Tak\u0131m 1, Cilt 1, Kitap 1, Ankara \u00dcniversitesi Siyasal Bilgiler Fak\u00fcltesi Yay\u0131n\u0131, 1969;<\/em><\/p>\n Mustafa Kemal, Eski\u015fehir-\u0130zmit Konu\u015fmalar\u0131 (1923), Kaynak Yay\u0131nlar\u0131, 1999;<\/em><\/p>\n Mustafa Remzi Bucak,\u00a0Bir K\u00fcrt Ayd\u0131n\u0131ndan \u0130smet \u0130n\u00f6n\u00fc\u2019ye Mektup, Doz Yay\u0131nevi, 1991;<\/em><\/p>\n Refik Hilmi,\u00a0An\u0131lar\/\u015eeyh Mahmud Berzenci Hareketi, Peri Yay\u0131nlar\u0131, 1995;<\/em><\/p>\n R\u0131za Nur,\u00a0Lozan Hat\u0131ralar\u0131, Bo\u011fazi\u00e7i Yay\u0131nlar\u0131, 1991;<\/em><\/p>\n TBMM Gizli Celse Zab\u0131tlar\u0131, cilt 3, T\u00fcrkiye \u0130\u015f Bankas\u0131 K\u00fclt\u00fcr Yay\u0131nlar\u0131, Ankara, 1985;<\/em><\/p>\n U\u011fur Mumcu,\u00a0K\u00fcrt\u2013\u0130slam Ayaklanmas\u0131 1919-1925, Tekin Yay\u0131nlar\u0131, 1991;<\/em><\/p>\n Yusuf Hikmet Bayur,\u00a0T\u00fcrk \u0130nk\u0131lab\u0131 Tarihi, Cilt 3, K\u0131s\u0131m 4, TTK Yay\u0131nlar\u0131, Ankara, 1963.<\/em><\/p>\n Ay\u015fe H\u00fcr\u2019\u00fcn notu: Bu yaz\u0131, Boyut Yay\u0131nc\u0131l\u0131k taraf\u0131ndan 2021 y\u0131l\u0131nda yay\u0131mlanan\u00a0\u0130lk ve Son Bar\u0131\u015f, 100. Y\u0131l\u0131nda Lozan\u00a0kitab\u0131ndaki (s. 168-181) \u201cLozan Belgelerinde Ermeniler ve K\u00fcrtler\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131m\u0131n K\u00fcrtler ile ilgili b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn biraz geni\u015fletilmi\u015f halidir.<\/em><\/p>\n https:\/\/www.avrupademokrat8.com\u00a0<\/strong><\/em><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Ay\u015fe H\u00fcr Lozan\u2019da K\u00fcrt temsilcisi var m\u0131yd\u0131, Lozan\u2019daki ve TBMM\u2019deki K\u00fcrt temsilcilerinin tavr\u0131 nas\u0131l oldu? 100 y\u0131l sonra Lozan, T\u00fcrk olmayan halklar i\u00e7in ne anlama geliyor? 1Kas\u0131m 1922\u2019de Saltanat\u2019\u0131n \u0130lgas\u0131\u2019ndan hemen sonra resmi ad\u0131yla Yak\u0131n Do\u011fu \u0130\u015flerine \u0130li\u015fkin Lozan Konferans\u0131 (bundan b\u00f6yle k\u0131saca Lozan) i\u00e7in Murahhaslar (Delegeler) Heyeti\u2019nin se\u00e7imine ge\u00e7ilmi\u015fti. 2 Kas\u0131m 1922 tarihli gizli […]<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":83308,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1,70,20,53],"tags":[],"class_list":["post-83307","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-haberler","category-makaleler","category-tarih-sayfalari","category-turkiyede-azinliklar"],"yoast_head":"\nLozan\u2019da K\u00fcrt temsilcisi var m\u0131yd\u0131, Lozan\u2019daki ve TBMM\u2019deki K\u00fcrt temsilcilerinin tavr\u0131 nas\u0131l oldu? 100 y\u0131l sonra Lozan, T\u00fcrk olmayan halklar i\u00e7in ne anlama geliyor?<\/strong><\/em><\/h5>\n
\n\n
![\"\"](\"https:\/\/www.avrupademokrat8.com\/wp-content\/uploads\/2023\/07\/lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-imzaland%C4%B1%C4%9F%C4%B1-%C3%BCniversite-binas%C4%B1.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/www.avrupademokrat8.com\/wp-content\/uploads\/2023\/07\/lozan-heyet-%C3%BCyeleri-topluca.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/www.avrupademokrat8.com\/wp-content\/uploads\/2023\/07\/lozan-kat%C4%B1l%C4%B1mc%C4%B1lar%C4%B1n%C4%B1n-bir-b%C3%B6l%C3%BCm%C3%BC.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/www.avrupademokrat8.com\/wp-content\/uploads\/2023\/07\/lozan-Konferans-binas%C4%B1-1924.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/www.avrupademokrat8.com\/wp-content\/uploads\/2023\/07\/lozan-Sulh-muahedesini-imzalamaya-giderken.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/www.avrupademokrat8.com\/wp-content\/uploads\/2023\/07\/lozan-T%C3%BCrk-bayra%C4%9F%C4%B1-tak%C4%B1l%C4%B1-otomobilin-yan%C4%B1nda.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/www.avrupademokrat8.com\/wp-content\/uploads\/2023\/07\/lozan-Atat%C3%BCrk-ve-Latife-Han%C4%B1m-taraf%C4%B1ndan-kar%C5%9F%C4%B1lan%C4%B1yorlar.jpg\")
Ba\u015fkanl\u0131k yar\u0131\u015f\u0131<\/strong><\/h4>\n
Heyette K\u00fcrt temsilcisi var m\u0131yd\u0131?<\/strong><\/h4>\n
Heyet Lozan\u2019a gidiyor<\/strong><\/h4>\n
\u0130lk kez K\u00fcrtlerden s\u00f6z ediliyor<\/strong><\/h4>\n
Musul tart\u0131\u015fmalar\u0131nda K\u00fcrtler<\/strong><\/h4>\n
\u0130statistik sava\u015flar\u0131<\/strong><\/h4>\n
Milletvekili se\u00e7imleri ve plebisit meselesi<\/strong><\/h4>\n
Hasan Hayri Bey\u2019in telgraf\u0131<\/strong><\/h4>\n
Lord Curzon rest \u00e7ekiyor<\/strong><\/h4>\n
\u0130zmit Bas\u0131n Konferans\u0131\u2019nda K\u00fcrt \u00f6zerkli\u011fi<\/strong><\/h4>\n
Se\u00e7im karar\u0131 al\u0131n\u0131yor<\/strong><\/h4>\n
T\u00fcrk-\u0130ngiliz uzla\u015fmas\u0131nda g\u00f6r\u00fcnmez olan K\u00fcrtler<\/strong><\/h4>\n
\n\n\n\u00d6zet Kaynak\u00e7a:<\/strong><\/h4>\n