![\"\"](\"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/Zvarcakhos-247x270.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
Elif Kiraz\u2019\u0131n \u201cOsmanl\u0131 Mizah Bas\u0131n\u0131n\u0131n Ba\u015flang\u0131c\u0131: Ermeni Harfli T\u00fcrk\u00e7e Mizah Gazetesi Zvarcakhos \u00abLatifeci\u00bb (1856)\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 kitab\u0131 Libra Yay\u0131nlar\u0131\u2019ndan ge\u00e7ti\u011fimiz haftalarda \u00e7\u0131kt\u0131. Kiraz, tarihimizde \u00f6nemli bir yeri olan Ermeni harfleriyle T\u00fcrk\u00e7e yay\u0131nlar\u0131 konusuna pek bilinmeyen bir pencereden bak\u0131yor. Gazetenin ismi Ermenice: Zvarcakhos, yani, ‘Latifeci’. Gazete, eldeki bulgulara g\u00f6re Osmanl\u0131 mizah bas\u0131n\u0131n\u0131n \u0130stanbul’daki ilk T\u00fcrk\u00e7e mizah gazetesi\/dergisi. Elif Kiraz ile ‘Zvarcakhos\u2019u ke\u015ffedi\u015fini ve bir kitap haline getiri\u015fini konu\u015ftuk.<\/em><\/strong><\/p>\n \u2018Zvarcakhos\u2019\u00a0 gazetesinin ar\u015fivlerinden nas\u0131l haberdar oldunuz?<\/strong><\/p>\n \u015eu ana kadarki ara\u015ft\u0131rmalar \u0130stanbul\u2019daki en eski mizah gazetelerinin Osmanl\u0131 Ermeni cemaati taraf\u0131ndan yay\u0131nland\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. Bu gazetelerin kronolojik bilgisine \u00f6ncelikle s\u00fcreli yay\u0131n kataloglar\u0131ndan ula\u015f\u0131yoruz. Bu konuda, benim de kitab\u0131 haz\u0131rlarken yararland\u0131\u011f\u0131m, T\u00fcrk\u00e7e literat\u00fcrdeki en kapsaml\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar Zakarya Mildano\u011flu\u2019nun Aras Yay\u0131nlar\u0131\u2019ndan \u00e7\u0131kan \u2018Ermenice S\u00fcreli Yay\u0131nlar<\/em>,\u00a01794-2000\u2019<\/em>\u00a0ve Hasmik A. Stepanyan\u2019\u0131n \u2018Ermeni Harfli T\u00fcrk\u00e7e Kitaplar ve S\u00fcreli Yay\u0131nlar Bibliyografyas\u0131\u2019<\/em>\u00a0adl\u0131 ba\u015fvuru kaynaklar\u0131 oldu. Gazetelerin baz\u0131lar\u0131 bulunamay\u0131nca, bu kataloglar k\u0131smen ba\u015fka kaynaklara dayanarak haz\u0131rlan\u0131yor. Di\u011fer taraftan, bu kaynaklarda ad\u0131 ge\u00e7meyen yay\u0131nlara k\u00fct\u00fcphane kataloglar\u0131nda rastlamak da m\u00fcmk\u00fcn. Birka\u00e7\u0131 g\u00fcn\u00fcm\u00fcze ula\u015fmam\u0131\u015f olabilir ama hala kataloglanmay\u0131 bekleyen \u00e7ok say\u0131da gazete var. Bu y\u00fczden bir\u00e7o\u011fu ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n kullan\u0131m\u0131na a\u00e7\u0131lmad\u0131. Her iki bibliyografyada da ad\u0131 ge\u00e7en \u2018Zvarcakhos\u2019<\/em>\u00a0da yak\u0131n zamana kadar katalo\u011fa girilmemi\u015fti. \u00c7e\u015fitli k\u00fct\u00fcphanelere da\u011f\u0131lm\u0131\u015f olan bu yay\u0131nlar, Ermenistan Mill\u00ee K\u00fct\u00fcphanesi\u2019nin \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla art\u0131k kataloglanarak dijitale aktar\u0131l\u0131yor. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lara kolayl\u0131k sa\u011flamak i\u00e7in azami \u00e7aba g\u00f6steren Ermenistan Mill\u00ee K\u00fct\u00fcphanesi\u2019nin giri\u015fimleri ve y\u00f6nlendirmeleri sayesinde ben de Viyana M\u0131khitaryan Birli\u011fi K\u00fct\u00fcphanesi\u2019nde oldu\u011funu \u00f6\u011frendi\u011fim bu gazetenin birinci say\u0131s\u0131na ula\u015fabildim. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc say\u0131s\u0131 da yine Ermenistan Mill\u00ee K\u00fct\u00fcphanesi taraf\u0131ndan edinilerek katalo\u011fa ve dijitale aktar\u0131ld\u0131. Bas\u0131n-yay\u0131n faaliyetlerinde merkezi bir rol\u00fc olan \u0130stanbul\u2019da da bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n tamamlanabilmesi \u00f6zellikle \u00f6nemli. Mesela \u0130stanbul \u00dcniversitesi ve Rami K\u00fct\u00fcphanesi\u2019ne ta\u015f\u0131nan Beyaz\u0131t Devlet K\u00fct\u00fcphanesi\u2019nin hen\u00fcz kataloglanmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in eri\u015fime a\u00e7\u0131lmam\u0131\u015f Ermenice-T\u00fcrk\u00e7e envanterini merak ediyorum. Belki de bunlar aras\u0131nda, \u2018Zvarcakhos<\/em>\u2019un ula\u015f\u0131lamayan say\u0131lar\u0131 da var. Hatta daha eski bir mizah gazetesi de g\u00fcn \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131na \u00e7\u0131kabilir. \u0130stanbul Ermeni Patrikhanesi K\u00fct\u00fcphanesi\u2019nin de hen\u00fcz sistemli bir katalo\u011fu bulunmuyor ve burada da kolayl\u0131kla ara\u015ft\u0131rma yap\u0131labildi\u011fi s\u00f6ylenemez.<\/p>\n Gazete Ermeni harfleri ile ama T\u00fcrk\u00e7e yay\u0131nlanm\u0131\u015f. Ermenice okuyabiliyorsunuz,\u00a0Ermenice e\u011fitimi de ald\u0131n\u0131z. Ama yine de gazetenin Ermeni harfleriyle T\u00fcrk\u00e7e yay\u0131nlanm\u0131\u015f olmas\u0131 sizin i\u00e7in bir avantaj oldu san\u0131r\u0131m.<\/strong><\/p>\n Gazetenin T\u00fcrk\u00e7e olmas\u0131 benim i\u00e7in kesinlikle b\u00fcy\u00fck bir avantajd\u0131. Benim deneyimime g\u00f6re, T\u00fcrk\u00e7enin Arap harflerine k\u0131yasla Ermeni harfleriyle \u00e7ok daha kolay ve h\u0131zl\u0131 okunabildi\u011fini s\u00f6yleyebilirim. Gazetenin dili, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz T\u00fcrk\u00e7esine olduk\u00e7a yak\u0131n. Yine de bir Ermeni mizah gazetesini hi\u00e7 Ermenice bilmeden \u00e7al\u0131\u015fmak sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir yakla\u015f\u0131m de\u011fildi. Zaten \u2018Zvarcakhos<\/em>\u2019un T\u00fcrk\u00e7e metni i\u00e7inde birka\u00e7 Ermenice kelimeye de rastlan\u0131yor. Son sayfadaki Ermenice b\u00f6l\u00fcm d\u0131\u015f\u0131nda, ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 ve baz\u0131 k\u00fcnye bilgileri de Ermenice. Bunun i\u00e7in bir s\u00fcre Bat\u0131 Ermenicesi dil at\u00f6lyelerine kat\u0131larak Ermeni harfleriyle okumay\u0131 ve en az\u0131ndan temel dil bilgisini \u00f6\u011frenmem gerekti. Sonra biraz daha geli\u015ftirdim ama modern Ermeniceyi bilmek de tek ba\u015f\u0131na Osmanl\u0131 on dokuzuncu y\u00fczy\u0131l metinlerini okuyabilmenizi sa\u011flam\u0131yor. Bu yay\u0131nlar\u0131n, kendine \u00f6zg\u00fc bir dili ve matbu yaz\u0131 bi\u00e7imleri var. \u00d6nce paleografyas\u0131n\u0131 anlamam\u0131z laz\u0131m. Kar\u015f\u0131l\u0131klar\u0131 g\u00fcn\u00fcm\u00fczdekinden farkl\u0131 olan s\u00f6zc\u00fckleri Ermeni harfli T\u00fcrk\u00e7e, Ermenice ve Osmanl\u0131ca d\u00f6nem s\u00f6zl\u00fcklerine ba\u015fvurmadan anlamland\u0131rmak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. Bu s\u00f6zl\u00fcklerden de bolca faydaland\u0131m.<\/p>\n Gazete ar\u015fivinden\u00a0bir kitap olu\u015fturma fikri nas\u0131l olu\u015ftu, yard\u0131m ald\u0131\u011f\u0131n\u0131z insanlar oldu mu? \u0130stanbul\u2019da yay\u0131nlanm\u0131\u015f, bilinen en eski T\u00fcrk\u00e7e mizah gazetesine ula\u015fmak beni \u00e7ok heyecanland\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. \u00dcstelik resmi dildeki yani Osmanl\u0131ca ilk mizah gazeteleri yay\u0131n hayat\u0131n\u0131n ilk y\u0131llar\u0131nda neredeyse hi\u00e7 karikat\u00fcr yay\u0131nlamazken, \u2018Zvarcakhos<\/em>\u2019un yakla\u015f\u0131k 14 y\u0131l \u00f6nce d\u00f6rt adet karikat\u00fcrle yay\u0131na ba\u015flamas\u0131 \u00e7ok s\u0131ra d\u0131\u015f\u0131 bir \u00f6rnek. Ondan birka\u00e7 g\u00fcn \u00f6nce \u00e7\u0131kan Ermenice \u2018Meghu\u2019<\/em>\u00a0da (\u201cAr\u0131\u201d) hemen karikat\u00fcr yay\u0131nlamasa da, o da Osmanl\u0131ca olanlardan y\u0131llar \u00f6nce karikat\u00fcre yer veriyor. O zamanlar Ermeni mizah gazeteleri, resmi dildekilere k\u0131yasla sans\u00fcrden daha az etkilenmi\u015f olabilir. \u2018Zvarcakhos\u2019<\/em>\u00a0gibi daha \u00f6nce incelenmemi\u015f di\u011fer Ermeni harfli T\u00fcrk\u00e7e ve Ermenice mizah gazeteleri de tan\u0131t\u0131c\u0131 bilgileriyle g\u00f6rselleri eklenerek kitapla\u015ft\u0131rmaya de\u011ferdi. Bu s\u00fcre\u00e7te, Ermenistan Milli K\u00fct\u00fcphanesi ara\u015ft\u0131rma dan\u0131\u015fmanlar\u0131ndan, alandaki di\u011fer akademisyenlerden ve Ermeni harflerinin g\u00fcn\u00fcm\u00fcz T\u00fcrk\u00e7esine aktar\u0131lmas\u0131nda konunun uzmanlar\u0131ndan yard\u0131m ald\u0131m.<\/p>\n Gazetenin \u00e7izgisi nas\u0131l, siyasete ne derece bula\u015fm\u0131\u015f, hangi konular\u0131 daha \u00e7ok i\u015flemi\u015f?<\/strong><\/p>\n Sans\u00fcr nedeniyle gazeteler a\u00e7\u0131k bir siyasi muhalefete giremiyor. Mizah gazetelerinin pop\u00fclerli\u011finin bir nedeni de bu olmal\u0131 \u00e7\u00fcnk\u00fc mizah \u00fcst\u00fc kapal\u0131 ele\u015ftiri alan\u0131 yarat\u0131yor. Hiciv i\u00e7erikli yaz\u0131 ve resim yay\u0131nlanmas\u0131 durumunda hapis ve para cezas\u0131 \u00f6ng\u00f6ren 1858 ceza kanunu gibi d\u00fczenlemeler olsa da bu d\u00f6nemde kanunlara pek de ihtiya\u00e7 duymayan keyfi bir y\u00f6netim var. Mizah gazeteleri y\u00f6neticileri ele\u015ftirdi\u011finde ya da a\u00e7\u0131k bir siyasi muhalefette bulundu\u011funda kapat\u0131l\u0131yor. Bu y\u00fczden otosans\u00fcr e\u015fli\u011finde dolayl\u0131 bir muhalefet var. \u2018Zvarcakhos\u2019<\/em>, ula\u015f\u0131lan t\u00fcm say\u0131lar\u0131nda, di\u011fer ilk d\u00f6nem Osmanl\u0131 mizah gazetelerinin ve Tanzimat romanlar\u0131n\u0131n da s\u0131k de\u011findi\u011fi \u201calafranga\u201d konusuna odaklanm\u0131\u015f. Alay konusu olan karakterler belli ki Ermeni aristokrasisi, Amira s\u0131n\u0131f\u0131ndan. Bu s\u0131n\u0131flar\u0131n g\u00f6steri\u015f\u00e7ili\u011fini ve y\u00fczeysel modernle\u015fmesini ele\u015ftiriyor. Gen\u00e7 Ermenilere ve Gen\u00e7 Osmanl\u0131lara \u00e7ok yak\u0131n bir tutumu var. Hagop Baronyan da \u00f6rne\u011fin Ermeni cemaati y\u00f6netimini tekelinde bulunduran Amira s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131 ve aralar\u0131nda Ermeni b\u00fcrokratlar\u0131n da oldu\u011fu Osmanl\u0131 sivil b\u00fcrokrasisini dolayl\u0131 yoldan ele\u015ftiriyor.<\/p>\n Bu yay\u0131nla, T\u00fcrkiye’de yay\u0131nlanm\u0131\u015f mizah gazeteleri tarihinde de bir d\u00fczeltme gerekecek san\u0131r\u0131m. \u00c7\u00fcnk\u00fc hep ilk gazete olarak Diyojen’dan bahsedilir oysa \u2018Zvarcakhos\u2019\u00a0daha \u00f6nce yay\u0131nlanm\u0131\u015f. Bu gazete ni\u00e7in tarihte yerini alamam\u0131\u015f sizce?<\/strong><\/p>\n Bunun birincil nedeni, bu mizah gazetelerini \u201cErmeni mizah bas\u0131n\u0131\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131na alarak Osmanl\u0131 mizah bas\u0131n\u0131ndan ayr\u0131 de\u011ferlendirme e\u011filimi. Ulusal tarihyaz\u0131m\u0131 yakla\u015f\u0131m\u0131nda olan bas\u0131n tarihi de, resmi dilde yay\u0131nlanan gazetelerle ba\u015flat\u0131l\u0131yor. Ermenice literat\u00fcrde de ayn\u0131 e\u011filimi g\u00f6r\u00fcyoruz. Oysaki Ermeni mizah gazeteleri, Osmanl\u0131 mizah bas\u0131n\u0131ndan ayr\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemez. Ayr\u0131ca bu d\u00f6nemde Ermeni \u00e7izerlerin Osmanl\u0131ca mizah gazetelerinde de \u00e7izdi\u011fini ve Ermeni mizah yazarlar\u0131n\u0131n Osmanl\u0131ca mizah gazeteleri \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131n\u0131 da g\u00f6r\u00fcyoruz. Bu d\u00f6nemde Osmanl\u0131 ayd\u0131n ve yazarlar\u0131 ortakla\u015fa yay\u0131nlar \u00fcretiyor. \u2018Zvarcakhos\u2019\u00a0<\/em>da Osmanl\u0131 bas\u0131n\u0131n\u0131n ilk y\u0131llar\u0131n\u0131 ve d\u00f6nemi ayd\u0131nlat\u0131c\u0131 bilgiler sunuyor. Bu gazetelerin bas\u0131n tarihi d\u0131\u015f\u0131nda kalmas\u0131n\u0131n di\u011fer nedenleri de gazetelere ula\u015fma g\u00fc\u00e7l\u00fc\u011f\u00fc ve dil engeli diyebiliriz.<\/p>\n https:\/\/www.agos.com.tr\/tr\/yazi\/30456\/zvarcakhos-yani-latifecinin-bilinmeyen-tarihi<\/strong><\/em><\/p>\n Elif Kiraz\u2019\u0131n \u201cOsmanl\u0131 Mizah Bas\u0131n\u0131n\u0131n Ba\u015flang\u0131c\u0131: Ermeni Harfli T\u00fcrk\u00e7e Mizah Gazetesi Zvarcakhos \u00abLatifeci\u00bb (1856)\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 kitab\u0131 Libra Yay\u0131nlar\u0131\u2019ndan ge\u00e7ti\u011fimiz haftalarda \u00e7\u0131kt\u0131. Kiraz, tarihimizde \u00f6nemli bir yeri olan Ermeni harfleriyle T\u00fcrk\u00e7e yay\u0131nlar\u0131 konusuna pek bilinmeyen bir pencereden bak\u0131yor. Gazetenin ismi Ermenice: Zvarcakhos, yani, ‘Latifeci’. Gazete, eldeki bulgulara g\u00f6re Osmanl\u0131 mizah bas\u0131n\u0131n\u0131n \u0130stanbul’daki ilk T\u00fcrk\u00e7e mizah gazetesi\/dergisi. […]<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":79818,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1,54,71],"tags":[],"class_list":["post-79817","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-haberler","category-kitaplar-elestiriler","category-mulakatlar"],"yoast_head":"\n![\"\"](\"https:\/\/admin.agos.com.tr\/Upload\/Agos\/Images\/elif%20kiraz%20icin%20gorsem%20kitap%20kapakkk.jpg\")
<\/div>\n
\n<\/strong><\/p>\n![\"Bir](\"https:\/\/admin.agos.com.tr\/Upload\/Agos\/Images\/berge%20arabian%20zvarca%20photo%20book%201.jpg\")
<\/div>\nBir merkep partitas\u0131<\/span><\/em><\/div>\n![\"Elif](\"https:\/\/admin.agos.com.tr\/Upload\/Agos\/Images\/Elif%20Kiraz%20(1).JPG\")
<\/div>\nElif Kiraz<\/span><\/em><\/div>\n\n<\/h4>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"