![\"\"](\"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1938-Dersim-Soykirimi-360x203.webp\")
<\/p>\n<\/p>\n
Taner Ak\u00e7am<\/strong><\/p>\n \u00d6nce \u00d6zet: Hasan Salt\u0131k Ar\u015fivinde g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm iki mektubu, 31 Mart 2023 ve 22 Nisan 2023 tarihlerinde Agos gazetesinde yay\u0131nlad\u0131m. Mektuplardan birisi \u0130\u00e7i\u015fleri Bakan\u0131 \u015e\u00fckr\u00fc Kaya\u2019ya ait. 26 Nisan 1937 tarihinde yaz\u0131lm\u0131\u015f. Di\u011feri de Dersim\u2019de g\u00f6rev yapm\u0131\u015f Ali \u00d6z adl\u0131 bir asker taraf\u0131ndan 17 Aral\u0131k 1946\u2019da \u015e\u00fckr\u00fc Kaya\u2019ya yaz\u0131lm\u0131\u015f. Ay\u015fe H\u00fcr soysal medya \u00fczerinden bu iki belgenin de sahte oldu\u011funu iddia etti. Benim, 5 May\u0131s 2023\u2019de mektuplar\u0131n sahte olmad\u0131klar\u0131 konusundaki yaz\u0131ma ise, 9 May\u0131s 2023\u2019te cevap verdi. Nevzat Onaran\u2019\u0131n \u201cHasan Salt\u0131k Ar\u015fivi\u201d ile ilgili yaz\u0131s\u0131n\u0131 da bu listeye eklemek gerek.<\/strong><\/em><\/p>\n Bir de mektuplarla ilgisi olmayan ve tart\u0131\u015fmaya benim dahil etti\u011fim, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir sahtelik iddias\u0131 var. Ay\u015fe H\u00fcr, 1926 y\u0131l\u0131nda Mustafa Kemal\u2019in Los Angeles Examiner gazetesinde yay\u0131nlanan g\u00f6r\u00fc\u015fmesinin sahte oldu\u011funu iddia ediyordu.<\/p>\n Ay\u015fe H\u00fcr, 9 May\u0131s 2023 cevab\u0131nda Mustafa Kemal\u2019in 1926 g\u00f6r\u00fc\u015fmesini ve \u015e\u00fckr\u00fc Kaya mektubunu \u2018h\u00e2l\u00e2 sahte olduklar\u0131na inan\u0131yorum\u2019 bab\u0131ndan bir c\u00fcmle ile es ge\u00e7ti. Sadece Ali \u00d6z\u2019\u00fcn mektubunun sahteli\u011fi \u00fczerinde ise olduk\u00e7a uzun durdu. Do\u011frudur, \u00fc\u00e7 konuyu ayn\u0131 anda yazmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildi. Ama \u00e7ok \u00f6nemli iki konunun es ge\u00e7ilmesi de do\u011fru de\u011fil. \u0130lerde kendisinden bu iki konuda da yazmas\u0131n\u0131 bekliyoruz. \u00c7\u00fcnk\u00fc belgeler \u00fczerindeki mu\u011flakl\u0131\u011f\u0131n ve \u015f\u00fcphelerin kald\u0131r\u0131lmas\u0131 gerek. Ben tersten ba\u015flayaca\u011f\u0131m. \u00d6nce, es ge\u00e7ilen Mustafa Kemal g\u00f6r\u00fc\u015fmesi ve \u015e\u00fckr\u00fc Kaya mektuplar\u0131n\u0131 ele alaca\u011f\u0131m. Ali \u00d6z mektubunu ise ayr\u0131 bir yaz\u0131da de\u011ferlendirece\u011fim.<\/p>\n \u201cHasan Salt\u0131k Ar\u015fivi\u201d, mektubu benimle payla\u015fan Nevzat Onaran\u2019a ve kullanmama izin veren Nil\u00fcfer Salt\u0131k\u2019a te\u015fekk\u00fcr ederim.<\/p>\n Asl\u0131nda Mustafa Kemal\u2019in, 1926 y\u0131l\u0131nda Karl Emil Hilderbrand ile yapt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fmenin sahteli\u011fi konusunun konu\u015fulacak bir taraf\u0131 yok. Bir-iki ek bilgi ile bu konuyu kendi a\u00e7\u0131mdan kapatmak isterim. M. Kemal\u2019in 1926 Hilderbrand g\u00f6r\u00fc\u015fmesi, Amerikan Senatosu\u2019nda 1927 y\u0131l\u0131nda yap\u0131lacak Lozan Antla\u015fmas\u0131\u2019n\u0131n tan\u0131nmas\u0131 oylamas\u0131 ile ilgili idi. Anla\u015fman\u0131n onaylanmas\u0131n\u0131 isteyen T\u00fcrkiye yo\u011fun bir lobicilik faaliyetine giri\u015fmi\u015fti. Gazeteci Hilderbrand\u2019la bu ama\u00e7la g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fclm\u00fc\u015f ve g\u00f6r\u00fc\u015fme sadece Los Angeles Examiner\u2019de de\u011fil, en az d\u00f6rt ba\u015fka gazetede daha yay\u0131nlanm\u0131\u015ft\u0131. 9 Ocak 1927\u2019de, Lozan\u2019\u0131n oylanmas\u0131ndan 9 g\u00fcn \u00f6nce, yine Los Angeles Examiner, bu sefer Edibeh Torrington adl\u0131 ba\u015fka bir gazeteci ile de benzeri i\u00e7erikli bir g\u00f6r\u00fc\u015fme daha yay\u0131nlad\u0131. Bu g\u00f6r\u00fc\u015fme de birka\u00e7 ba\u015fka gazetede daha yay\u0131nland\u0131. Ayr\u0131ca, ba\u015fta ileri gelen Amerikan misyonerleri olmak \u00fczere geni\u015f bir yazar \u00e7evresinin kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bro\u015f\u00fcrler \u00e7\u0131kart\u0131ld\u0131 ve Lozan\u2019\u0131n onaylanmas\u0131 i\u00e7in yo\u011fun lobi faaliyetleri y\u00fcr\u00fct\u00fcld\u00fc.<\/p>\n Elbette ki T\u00fcrkiye, Lozan\u2019\u0131n onaylanabilmesi i\u00e7in Amerikan kamuoyunun hassasiyetini ciddiye almak ve Ermenilere y\u00f6nelik cinayetleri k\u0131namak zorundayd\u0131. Bu nedenle M. Kemal g\u00f6r\u00fc\u015fmede hem cinayetleri kabul etti hem de anti-\u0130ttihat\u00e7\u0131 bir s\u00f6ylem geli\u015ftirdi. M. Kemal\u2019in, Hristiyanlara y\u00f6nelik katliamlar\u0131 kabul eden ve k\u0131nayan bu s\u00f6zleri T\u00fcrk ink\u00e2rc\u0131 \u00e7evreleri harekete ge\u00e7irdi ve Hildebrand g\u00f6r\u00fc\u015fmesinin sahte oldu\u011funu ileri s\u00fcrmeye ba\u015flad\u0131lar. Onlar\u0131n amac\u0131, Ermenilerin imha edildiklerini g\u00f6steren her kan\u0131t\u0131 \u00e7\u00fcr\u00fctmekti. Naim-Andonian belgelerine de ayn\u0131s\u0131n\u0131 yapt\u0131lar.<\/p>\n Ay\u015fe H\u00fcr, h\u00e2l\u00e2 Hildebrand\u2019\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015fmesinin sahte oldu\u011funu ileri s\u00fcrecekse, kendisi bilir ama bu sahtelik iddias\u0131na Edibeh Torrington\u2019\u0131 da katmas\u0131n\u0131 sal\u0131k veririm. Yoksa i\u00e7erikleri ayn\u0131 iki mektuptan biri niye sahte, \u00f6teki niye ger\u00e7ek gibi tuhaf i\u015flerle u\u011fra\u015fmak zorunda kalabiliriz. Benim i\u00e7in 1926 tart\u0131\u015fmas\u0131 bitmi\u015ftir, isteyen devam edebilir.<\/p>\n \u015e\u00fckr\u00fc Kaya ve Ali \u00d6z mektuplar\u0131 \u00fczerine yap\u0131lan tart\u0131\u015fman\u0131n da asl\u0131nda bitmesi gerekir. Ali \u00d6z\u2019e ait mektup konusundaki tart\u0131\u015fman\u0131n tuhafl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ayr\u0131nt\u0131l\u0131 anlataca\u011f\u0131m. Ama burada \u015e\u00fckr\u00fc Kaya\u2019n\u0131n mektubu \u00fczerinde dural\u0131m. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu mektubun sahte oldu\u011fu konusundaki son derece anlams\u0131z buldu\u011fum iddialara son vermek gerekiyor.<\/p>\n Hasan Salt\u0131k, \u015e\u00fckr\u00fc Kaya ve asker Ali \u00d6z\u2019\u00fcn mektuplar\u0131n\u0131 muhtemelen 2000\u2019li y\u0131llar\u0131n ba\u015f\u0131nda, \u0130\u00e7i\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131na ait bir dizi ba\u015fka belge ile ayn\u0131 anda elde etmi\u015f. B\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 Umumi M\u00fcfetti\u015flik raporlar\u0131 olan bu belgeler, orijinallerinden \u00e7ekilmi\u015f kopyalar. Bu iki mektubun sahteli\u011fi ancak bu mektuplar\u0131n, birileri taraf\u0131ndan \u0130\u00e7i\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131 ar\u015fivi belgeleri aras\u0131na \u00f6zel olarak ve kas\u0131tl\u0131 bir ama\u00e7 i\u00e7in sonradan sokuldu\u011fu spek\u00fclasyonu ile a\u00e7\u0131klanabilir. Bu ise kabul edilmesi m\u00fcmk\u00fcn olmayan, mant\u0131k s\u0131n\u0131rlar\u0131m\u0131z\u0131 zorlayan gereksiz bir a\u00e7\u0131klamad\u0131r.<\/p>\n 15.8.936 tarih ve 2\/5182 say\u0131l\u0131 ile 11.11.937 tarih ve 2\/7639 say\u0131l kararnameler (BCA: 030.18.01.02.67.69.4 ve BCA: 030.18.01.02.80.92.7).<\/p>\n Tuhaf bir ba\u015fka durum da \u015fu; Ay\u015fe H\u00fcr h\u00e2l\u00e2 \u201c\u015e\u00fckr\u00fc Kaya\u2019ya ait denen mektubun iktidara yak\u0131n bir mahfil taraf\u0131ndan \u00fcretilen bir dizi sahte belgeden biri oldu\u011funu,\u201d d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor. Fakat \u00f6b\u00fcr taraftan, \u015e\u00fckr\u00fc Kaya\u2019n\u0131n mektubu ile do\u011frudan alakal\u0131 Cumhuriyet Ar\u015fivi\u2019nden al\u0131nm\u0131\u015f di\u011fer belgelerin ise ger\u00e7ek oldu\u011funu kabul ediyor. Bu tezin de hi\u00e7bir mant\u0131ki temeli yok. Belgelerin tarih s\u0131ras\u0131yla i\u00e7eriklerini \u00f6zetleyerek tart\u0131\u015fmay\u0131 en az\u0131ndan kendi a\u00e7\u0131mdan sonland\u0131rmak isterim:<\/p>\n Birinci belge, 30 Mart 1937: General Abdullah Alpdo\u011fan taraf\u0131ndan \u201cY\u00fcksek Ba\u015fvekalete\u201d ve \u201cDahiliye Vekaletine\u201d yaz\u0131lm\u0131\u015f bir yaz\u0131.[1] Konumuzla do\u011frudan ilgili ve \u00e7ok \u00f6nemli ifade \u015fu: \u201cTayyare Alay Kumandanl\u0131\u011f\u0131ndan yang\u0131n ve Milli M\u00fcdafaadan yak\u0131c\u0131 ve bo\u011fucu gaz bombalar\u0131 istedim.\u201d Belgenin Cumhuriyet Ar\u015fivi numaras\u0131 \u015fu: 030.10.111.745.19.<\/p>\n \u0130kinci belge, 26 Nisan 1937-Benim yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131m mektup: \u015e\u00fckr\u00fc Kaya\u2019dan Abdullah Alpdo\u011fan\u2019a yaz\u0131lm\u0131\u015f. \u015e\u00fckr\u00fc Kaya, yukardaki 30 Mart 1937 tarihli (birinci belgeden) bir c\u00fcmleyi aynen aktar\u0131yor: \u201cbakanl\u0131\u011fa g\u00f6ndermi\u015f oldu\u011fun raporu okudum. Tayyare Alay Kumandanl\u0131\u011f\u0131ndan yang\u0131n, Milli M\u00fcdafadan yak\u0131c\u0131 ve bo\u011fucu gaz talep etmi\u015fsin.\u201d Belgenin alt\u0131nda \u015e\u00fckr\u00fc Kaya\u2019n\u0131n imzas\u0131 var. Bu imza, Cumhuriyet Ar\u015fivi\u2019ndeki onlarca \u015e\u00fckr\u00fc Kaya imzas\u0131 ile ayn\u0131.<\/p>\n \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc belge, 4 May\u0131s 1937: Bakanlar Kurulu\u2019nun \u2018Tunceli Tenkil Harek\u00e2t\u0131\u2019 karar\u0131.<\/p>\n D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc belge, 26 Temmuz 1937: Birinci ve ikinci belgeden kendisine ba\u015fvuruldu\u011funu anlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z Milli M\u00fcdafaa Vekilli\u011finden Ba\u015fbakanl\u0131\u011fa yaz\u0131lan yaz\u0131. Mill\u00ee M\u00fcdafaa Vekilli\u011fi, Berlin\u2019den Almanlardan gaz al\u0131m\u0131 i\u00e7in Bakanlar Kurulu karar\u0131 istiyor. Ayn\u0131 yaz\u0131, al\u0131m i\u00e7in gerekli mali kaynak olup olmad\u0131\u011f\u0131 konusunda bilgi i\u00e7in Maliye Bakanl\u0131\u011f\u0131na da g\u00f6nderiliyor.<\/p>\n Be\u015finci Belge, 5 A\u011fustos 1937: Maliye Bakanl\u0131\u011f\u0131ndan Ba\u015fvekalete yaz\u0131lan yaz\u0131. Maliye Bakanl\u0131\u011f\u0131 26 Temmuz tarihli yaz\u0131ya cevap veriyor ve ilgili gazlar\u0131n al\u0131nmas\u0131 i\u00e7in kendileri a\u00e7\u0131s\u0131ndan sorun olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, Bakanlar Kurulunun karar almas\u0131 gerekti\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor.<\/p>\n Alt\u0131nc\u0131 Belge, 7 A\u011fustos 1937: Bakanlar kurulu, 26 Temmuz ve 5 A\u011fustos tarihli yukardaki yaz\u0131lara at\u0131fta bulunarak, Berlin \u00fczeri, Almanlardan gaz al\u0131m\u0131na karar veriyor.<\/p>\n Burada iki yeni belge daha eklemek isterim. Bunlar, Mustafa Kemal imzal\u0131 Bakanlar Kurulu kararlar\u0131 ve do\u011frudan Dersim\u2019de gaz kullan\u0131m\u0131 ile ilgili. Birinci belge, 15 A\u011fustos 1936 tarihli \u201cgazdan korunma i\u015fleri \u00fczerinde konferanslar vermek ve gaz m\u00fctehass\u0131slar\u0131m\u0131zla m\u00fc\u015faverede bulunmak \u00fczere Milli M\u00fcdafaa Vekilli\u011fince Almanya\u2019dan\u201d Dr. Hanslian adl\u0131 bir profes\u00f6r\u00fcn getirilmesi ile ilgili bir karar (BCA: 030.18.01.02.67.69.4). \u0130kinci belge, 11 Kas\u0131m 1937 tarihli; \u201cm\u00fctehass\u0131slar\u0131m\u0131zla temas etmek \u00fczere Almanya\u2019dan gaz s\u0131\u011f\u0131nak m\u00fctehass\u0131s\u0131 Dr. (Shossberger)in getirilmesi\u201d ile ilgili (BCA: 030.18.01.02.80.92.7). Belgeler, Dersim\u2019de gaz kullanma fikrinin asl\u0131nda Alpdo\u011fan\u2019\u0131n mektubundan \u00f6nce var oldu\u011funu ve bu do\u011frultuda haz\u0131rl\u0131klar\u0131n yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve gaz kullan\u0131ld\u0131ktan sonra da tedbirler al\u0131nmaya devam edildi\u011fini g\u00f6steriyor.<\/p>\n Foto\u011fraf arkas\u0131 notu: 16 A\u011fustos 938, Dersim, B\u00fcy\u00fck harek\u00e2tta Munzur kenar\u0131ndan K\u0131z\u0131l Da\u011fa \u00e7\u0131k\u0131\u015f (Foto: Hasan Salt\u0131k Ar\u015fivi).<\/p>\n Sonu\u00e7: \u015e\u00fckr\u00fc Kaya mektubu, orijinal bir belgeden aynen al\u0131nt\u0131 yap\u0131yor ve alt\u0131ndaki imza da hakiki. Ayr\u0131ca i\u00e7eri\u011fi de t\u00fcm di\u011fer belgelerle uyum i\u00e7inde. Orijinal belgelerdeki hi\u00e7bir bilgiyi \u00e7\u00fcr\u00fctm\u00fcyor tam aksine o bilgileri onayl\u0131yor. Ama Ay\u015fe H\u00fcr, \u2018bu belge sahte\u2019 diyor. Benim i\u00e7in, orijinal belgelerdeki iddialar\u0131 \u00e7\u00fcr\u00fctmeyen aksine destekleyen bir belgenin sahteli\u011fini tart\u0131\u015fmak ger\u00e7ekten \u00e7ok gereksiz. Elbette isteyen devam edebilir ama benim i\u00e7in \u015e\u00fckr\u00fc Kaya mektubu tart\u0131\u015fmas\u0131 burada bitmi\u015ftir.<\/p>\n Geriye Ali \u00d6z mektubu kald\u0131. \u201c\u015e\u00fckr\u00fc Kaya belgesi hakiki fakat Ali \u00d6z belgesi sahte\u201d gibi bir iddiay\u0131, t\u00fcm anlams\u0131zl\u0131\u011f\u0131na ra\u011fmen \u015fimdilik ciddiye alal\u0131m. \u00c7\u00fcnk\u00fc, Ali \u00d6z mektubundaki, cemse kelimesi, Seka ismi, Tersemek ve Murat suyu meselesi bir\u00e7ok insan\u0131 belgenin sahte oldu\u011fu konusunda ikna etmi\u015f g\u00f6z\u00fck\u00fcyor. Konu bu nedenle \u00f6zel ilgiyi hak ediyor. Ama son bir not: Sahte belge \u00fcretenin mutlaka ama mutlaka bir amac\u0131 olmal\u0131. Ama\u00e7s\u0131z sahte belge \u00fcretilmez. \u00d6rne\u011fin, bir belgeyi \u00fcreten, ya olan bir olay\u0131 ink\u00e2r etmek i\u00e7in ya da olmam\u0131\u015f bir olay\u0131 var g\u00f6stermek i\u00e7in belge \u00fcretir. \u0130\u015f olsun, diye can s\u0131k\u0131nt\u0131s\u0131ndan belge \u00fcretilemeyece\u011fine g\u00f6re, acaba Ali \u00d6z mektubunu \u00fcreten hangi ama\u00e7 i\u00e7in \u00fcretmi\u015f olmal\u0131? Mektup, ne olmam\u0131\u015f bir olay\u0131 olmu\u015f gibi g\u00f6steriyor ne de olmu\u015f bir olay\u0131 ink\u00e2r ediyor. Ortada tuhaf bir durum yok mu? Sonra bu sahte belgeyi \u00fcreten, niye bu mektubu kullanm\u0131yor da \u0130\u00e7i\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131 ar\u015fivinde, Umumi M\u00fcfetti\u015flik Raporlar\u0131 aras\u0131nda sakl\u0131yor acaba? Asl\u0131nda na\u00e7izane kanaatim gereksiz bir i\u015fle i\u015ftigal etti\u011fimizdir. Bunu da Ay\u015fe H\u00fcr\u2019\u00fcn iddialar\u0131 ile birlikte di\u011fer yaz\u0131da g\u00f6stermeye \u00e7al\u0131\u015fay\u0131m.<\/p>\n