{"id":72674,"date":"2023-02-22T03:32:10","date_gmt":"2023-02-22T08:32:10","guid":{"rendered":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=72674"},"modified":"2023-02-22T03:32:10","modified_gmt":"2023-02-22T08:32:10","slug":"anadiliyle-ve-anadili-icin-direnmek","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=72674","title":{"rendered":"Anadiliyle ve anadili i\u00e7in direnmek"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/h1>\n

\u2018Halklar \u00f6zg\u00fcrle\u015fsin ki diller konu\u015fulabilsin\u2019<\/strong><\/h1>\n

1999 y\u0131l\u0131nda UNESCO\u2019nun ilan\u0131yla birlikte her y\u0131l 21 \u015eubat g\u00fcn\u00fc, kaybolma tehlikesiyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya olan dillere dikkat \u00e7ekmek, dil kayb\u0131yla m\u00fccadelede fark\u0131ndal\u0131k olu\u015fturmak ve \u00e7okdillili\u011fi desteklemek i\u00e7in \u201cUluslararas\u0131 Anadili G\u00fcn\u00fc\u201d olarak an\u0131l\u0131yor.<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

Farkl\u0131 diller egemen olarak konu\u015fulmad\u0131klar\u0131 co\u011frafyalarda ya yok oldu ya da halihaz\u0131rda yok olma tehlikesiyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya. T\u00fcrkiye\u2019de anadili meselesi uzun erimli bir siyasi g\u00fcndeme tekab\u00fcl ediyor. \u201cVatanda\u015f T\u00fcrk\u00e7e konu\u015f\u201d kampanyas\u0131, egemen ulus k\u00fclt\u00fcr\u00fcn anadili sans\u00fcr\u00fcne y\u00f6nelik T\u00fcrkiye siyasetindeki en bilindik \u00f6rneklerden birisi.\u00a0<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

Erken d\u00f6nem Cumhuriyet tarihinde T\u00fcrk\u00e7e olmayan isimlerin, sokak ve k\u00f6y adlar\u0131n\u0131n, m\u00fczi\u011fin yasaklanmas\u0131, kamusal alanda T\u00fcrk\u00e7enin tek dil kabul edilmesi ve di\u011fer dillerin konu\u015fulmas\u0131n\u0131n sak\u0131ncal\u0131 say\u0131lmas\u0131, bug\u00fcn bu co\u011frafyada o zamana dek ya\u015fayan K\u00fcrt\u00e7e, \u00c7erkes\u00e7e, Rumca ve Ermenice gibi bir\u00e7ok dili zaman i\u00e7erisinde unutulmaya mahk\u00fbm k\u0131ld\u0131.\u00a0<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

Bug\u00fcn de anadile y\u00f6nelik daha e\u015fitlik\u00e7i ve adil bir siyasi perspektif benimsenmi\u015f de\u011fil. K\u00fcrt\u00e7e ba\u015fta olmak \u00fczere g\u00fcnl\u00fck ya\u015famda anadilinin kullan\u0131m\u0131na y\u00f6nelik defacto k\u0131s\u0131tlamalar devam ediyor. K\u00fcrt\u00e7e, Meclis tutanaklar\u0131nda \u201cbilinmeyen dil\u201d olarak not edildi. 2015\u2019te 21 ya\u015f\u0131ndaki bir gen\u00e7, K\u00fcrt\u00e7e konu\u015ftu\u011fu i\u00e7in b\u0131\u00e7akl\u0131 sald\u0131r\u0131ya u\u011frayarak \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. 2019\u2019da K\u00fcrt\u00e7e \u015fark\u0131 s\u00f6yleyen Zana Zendo ve Serhat \u00c7elik isimli iki gen\u00e7 g\u00f6zalt\u0131na al\u0131nd\u0131. Yine ayn\u0131 y\u0131l, Sakarya\u2019da 19 ya\u015f\u0131ndaki ba\u015fka bir gen\u00e7 K\u00fcrt\u00e7e konu\u015ftu\u011fu i\u00e7in 6 ki\u015fi taraf\u0131ndan lin\u00e7 edilerek ba\u015f\u0131ndan vuruldu ve ya\u015fam\u0131n\u0131 yitirdi. 2021\u2019de bir milletvekili cezaevinde o\u011flunu ziyaret etti\u011fi s\u0131rada yan mahpustaki bir tutukluya K\u00fcrt\u00e7e olarak \u2018nas\u0131ls\u0131n\u2019 diye sordu\u011fu i\u00e7in alt\u0131 ay g\u00f6r\u00fc\u015f yasa\u011f\u0131 ald\u0131. 2022\u2019de Kayseri\u2019de otob\u00fcste telefonda annesiyle \u00c7erkes\u00e7e konu\u015fan gen\u00e7, bir ba\u015fka yolcunun \u201cBu \u00fclke T\u00fcrklerin \u00fclkesi, herkes T\u00fcrkt\u00fcr, \u00c7erkes de\u011fil. Bu \u00fclkede ikinci dil konu\u015fulmaz. K\u00fcrt olsun \u00c7erkes olsun, kim olursa olsun\u201d c\u00fcmleleriyle s\u00f6zl\u00fc sald\u0131r\u0131ya maruz kald\u0131. 2022 y\u0131l\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda yine \u0130stiklal Caddesi\u2019nde K\u00fcrt\u00e7e sokak m\u00fczi\u011fi yapan bir grup gen\u00e7 polis taraf\u0131ndan engellendi. Devam\u0131 getirilebilecek bir\u00e7ok \u00f6rnekle birlikte anadili meselesi, T\u00fcrkiye siyasetinde tart\u0131\u015f\u0131lagelen ba\u015fat konulardan biri oldu.\u00a0<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

\"\"
Eren Da\u011f\u0131stanl\u0131<\/figcaption><\/figure>\n
\"\"
Mahir \u00d6zkan<\/figcaption><\/figure>\n
\"\"
Mehmedali Bar\u0131\u015f Be\u015fli<\/figcaption><\/figure>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

\"\"
Cemal Ta\u015f<\/figcaption><\/figure>\n
\"\"
Ferda \u00d6nen<\/figcaption><\/figure>\n

 <\/p>\n

\"\"
Murad M\u0131h\u00e7\u0131<\/figcaption><\/figure>\n

 <\/p>\n

Milli E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131n (MEB) ilk\u00f6\u011fretimde ba\u015flatt\u0131\u011f\u0131 \u2018Ya\u015fayan diller ve leh\u00e7eler\u2019 dersi kapsam\u0131nda K\u00fcrt\u00e7e (Kurmanc\u00ee), Zazaca, Lazca, Ad\u0131\u011fece, Abazaca ve G\u00fcrc\u00fcce se\u00e7meli dil dersleri anadilde e\u011fitim talebini kar\u015f\u0131lamasa da kamuoyu nezdinde \u00f6nemli bir ad\u0131m olarak kabul edildi. 2012 y\u0131l\u0131nda D\u00fczce\u2019de ilk \u00c7erkes\u00e7e s\u0131n\u0131f e\u011fitime ba\u015flad\u0131, 2014 y\u0131l\u0131nda 53 bin \u00f6\u011frenci \u2018Ya\u015fayan Diller ve Leh\u00e7eler\u2019 dersini se\u00e7erken 2015 y\u0131l\u0131na gelindi\u011finde %45\u2019lik bir art\u0131\u015fla bu say\u0131 85 bin \u00f6\u011frenciye ula\u015ft\u0131. Haftada iki saatlik dil dersinin\u00f6\u011frenciye dil yetkinli\u011fi kazand\u0131ramayaca\u011f\u0131 ve bunun anadilde e\u011fitim talebini kar\u015f\u0131lamad\u0131\u011f\u0131 temel ele\u015ftiriler aras\u0131nda yer ald\u0131. \u00a0<\/span><\/p>\n

Derslerin se\u00e7meli olarak m\u00fcfredata girmesiyle okullarda anadili e\u011fitimine eri\u015fim kolayla\u015fmad\u0131. Se\u00e7meli dersler i\u00e7in anadili \u00f6\u011fretecek yetkin \u00f6\u011freticilerin atamas\u0131n\u0131n yap\u0131lmamas\u0131, okul y\u00f6netim ve idarelerinin ders se\u00e7imlerinde bir\u00e7ok s\u0131n\u0131rlama getirerek derslerin a\u00e7\u0131lmas\u0131na fiilen zorluk \u00e7\u0131karmas\u0131, dil e\u011fitiminde bir ba\u015fka engel olarak ortaya \u00e7\u0131kt\u0131.<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

Bug\u00fcn, anadiliyle var olamayan topluluklar\u0131n temel itiraz\u0131, k\u00fclt\u00fcre ve mirasa yabanc\u0131la\u015fma \u00e7er\u00e7evesinde bulu\u015fuyor. Anadilinin insani bir hak, kimlik ve etnik varl\u0131\u011f\u0131n ediniminde bir ihtiya\u00e7 oldu\u011fu vurgusu var. Di\u011fer yandan anadillerinin e\u011fitimde ve sosyal ya\u015famda bir hak olarak tan\u0131nmas\u0131 ve az\u0131nl\u0131k dillerine adil ve e\u015fitlik\u00e7i bir yakla\u015f\u0131m\u0131n benimsenmesi, hem siyasi bir talep hem de uzun s\u00fcredir devam eden bir m\u00fccadele alan\u0131.\u00a0<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

Jineps Gazetesi, anadilinin T\u00fcrkiye\u2019deki siyasi m\u00fccadele ve tarihini Zazaca, K\u00fcrt\u00e7e, \u00c7erkes\u00e7e, Hem\u015fince, Ermenice ve Lazca olarak Cemal Ta\u015f, Ferda \u00d6nen, \u0130lkay Karaduman, Mahir \u00d6zkan, Murad M\u0131h\u00e7\u0131, Mehmedali Bar\u0131\u015f Be\u015fli ve Eren Da\u011f\u0131stanl\u0131\u2019n\u0131n hik\u00e2yelerinden dinledi.<\/span><\/p>\n

\n

Az\u0131nl\u0131k anadiliyle \u00e7ocuk olmak<\/strong><\/h1>\n

\u00c7ocukluk y\u0131llar\u0131: Okulda ba\u015fka bir dille tan\u0131\u015fmak\u00a0<\/strong><\/h4>\n

Cemal Ta\u015f, anadilinde kitab\u0131 ve \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 olan bir yazar, 90\u2019l\u0131 y\u0131llardan beri anadilinde yaz\u0131yor, 60 ya\u015f\u0131n\u0131 ge\u00e7tikten sonra Zaza Dili ve Edebiyat\u0131 b\u00f6l\u00fcm\u00fcne kaydolarak \u00f6\u011frencili\u011fe geri d\u00f6nm\u00fc\u015f.\u00a0<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

T\u00fcrk\u00e7eyi ilkokulda \u00f6\u011frendi\u011fini anlatarak ba\u015fl\u0131yor hik\u00e2yesine. Anadili ise Zazaca. Ortaokula ba\u015flarken \u0130stanbul\u2019a ta\u015f\u0131n\u0131yor, ba\u015fka bir mahallede, yeni insanlarla tan\u0131\u015fman\u0131n ve konu\u015fulan dili hi\u00e7 bilmemenin zorluklar\u0131ndan bahsediyor. \u201cMahallede herkes bana kuyruklu K\u00fcrt diye tak\u0131l\u0131yordu, anlam veremezdim, hocay\u0131 anlamazd\u0131m, yan\u0131mdaki arkada\u015f\u0131ma ne dedi\u011fini sorard\u0131m, herkes benden ka\u00e7ard\u0131\u201d diye bahsediyor.\u00a0<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

Akran zorbal\u0131\u011f\u0131, ilk\u00f6\u011fretim d\u00f6neminde i\u00e7ine kapan\u0131k birisi olmas\u0131na sebep oluyor, \u201cDilimizin konu\u015fulmad\u0131\u011f\u0131 yerde konu\u015fmamaya dikkat ederdim, susard\u0131m, di\u011ferleri anlamas\u0131n diye\u201d diyor. Bir g\u00fcn kendisi \u0130stanbul\u2019da ortaokuldayken anne ve babas\u0131n\u0131n kendisini ziyarete geldiklerinde ba\u015flar\u0131na geleni, biraz da mahcup bir \u015fekilde, \u015f\u00f6yle anlat\u0131yor: \u201cAnnem ve babamla yoldayd\u0131k, uzun bir kuyruk vard\u0131, onlar y\u00f6resel k\u0131yafetleriyleydi ve herkes d\u00f6n\u00fcp bize bak\u0131yordu. K\u0131zm\u0131\u015ft\u0131m annemlere. Yer yar\u0131lsa da kaybolsam diyordum, insanlar\u0131n bak\u0131\u015flar\u0131ndan kurtulmak i\u00e7in taksi durdurdum. Param\u0131z olmad\u0131\u011f\u0131 halde taksiye bindik o g\u00fcn.\u201d\u00a0<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

Sivil toplum aktivisti Ferda \u00d6nen de benzer bir ilkokul deneyimi payla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade ediyor, Mardin\u2019in Derik il\u00e7esinde do\u011fup b\u00fcy\u00fcyen \u00d6nen, yaln\u0131zca K\u00fcrt\u00e7e konu\u015fulan bir evde, politik bir ailenin \u00e7ocuklar\u0131ndan birisi olarak hayata ba\u015fl\u0131yor. \u0130kinci s\u0131n\u0131fta \u0130stanbul\u2019a ta\u015f\u0131nmas\u0131yla birlikte dilini bilmedi\u011fi bir d\u00fcnyayla tan\u0131\u015f\u0131yor. \u201c\u0130lkokul \u00f6\u011fretmenim \u00e7ok iyiydi, \u00f6zel olarak destekledi\u201d diyor, kendinden iki ya\u015f b\u00fcy\u00fck ablas\u0131 i\u00e7in ise uyum sa\u011flamak o kadar kolay olmam\u0131\u015f, 1975-1980 y\u0131llar\u0131nda T\u00fcrkiye\u2019nin siyasi durumunun zorlu\u011funu da hat\u0131rlatarak \u201cKarde\u015fim benim kadar \u015fansl\u0131 de\u011fildi, s\u0131n\u0131f \u00f6\u011fretmeni milliyet\u00e7i bir kad\u0131nd\u0131, T\u00fcrk\u00e7esi k\u00f6t\u00fc diye s\u0131n\u0131fta b\u0131rakt\u0131\u201d diye bahsediyor.\u00a0<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

Bir ba\u015fka \u201cfedak\u00e2rl\u0131k\u201d: T\u00fcrk\u00e7e \u00f6\u011fretilmeyen bir anne \u00a0<\/strong><\/h4>\n

\u00d6nen, annesinden T\u00fcrk\u00e7e \u00f6\u011frenmeyi talep etti\u011fi halde dil \u00f6\u011frenmesi i\u00e7in gerekli imk\u00e2n\u0131 sunmad\u0131klar\u0131n\u0131, bunu evde K\u00fcrt\u00e7enin devaml\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 sa\u011flamak i\u00e7in yapt\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor. Bunun annesinin soka\u011fa ve hayata uyum s\u00fcrecinde s\u0131k\u0131nt\u0131lar olu\u015fturdu\u011funu, pazara giderken bile ona e\u015flik etmeleri gerekti\u011fini, ancak bu tav\u0131r sayesinde anadillerini koruyabildiklerini ifade ediyor.\u00a0<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

Yaln\u0131zca gen\u00e7ler olarak karde\u015fleriyle birlikte kald\u0131klar\u0131 d\u00f6nemde ise K\u00fcrt\u00e7enin yerini T\u00fcrk\u00e7enin almas\u0131, dilde gerileme ve unutmaya yol a\u00e7m\u0131\u015f, \u201cBu kez de bozuk K\u00fcrt\u00e7emle dalga ge\u00e7iyorlard\u0131\u201d diyor, \u201cK\u00fcrt\u00e7ede i\u00e7ime kapand\u0131m, \u00e7ekingenle\u015ftim\u201d.<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

\u201cO d\u00f6neme ait en net hat\u0131rlad\u0131\u011f\u0131m \u015fey yaln\u0131zl\u0131k\u201d\u00a0<\/strong><\/h4>\n

Anadili \u00c7erkes\u00e7e olan \u0130lkay Karaduman ise T\u00fcrk\u00e7eyle tan\u0131\u015fma s\u00fcrecini yine bir ilkokul \u00f6\u011frencisinin k\u00f6yden \u015fehre ta\u015f\u0131nmas\u0131n\u0131n hik\u00e2yesi olarak anlat\u0131yor, kendisi bir drama \u00f6\u011fretmeni. O d\u00f6neme ait olarak en net hat\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 \u015feyin ne oldu\u011funu sordu\u011fumda \u2018yaln\u0131zl\u0131k\u2019 diyor: \u201cKayseri\u2019deki aile yap\u0131s\u0131, kom\u015fular, herkes, senin bildi\u011fin o \u00c7erkes toplumundan, o aile yap\u0131s\u0131ndan farkl\u0131. D\u0131\u015far\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda kendi dilinle, seni b\u00fcy\u00fcten dille konu\u015fam\u0131yorsun art\u0131k. O zaman yaln\u0131z hissediyorsun.\u201d\u00a0<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

Karaduman i\u00e7in anadili, bir \u00e7ocu\u011fu yeti\u015ftiren dil, \u201cO dilin masal\u0131yla, \u015fark\u0131s\u0131yla, ninnisiyle b\u00fcy\u00fcyoruz\u201d diyor, \u201cAd\u0131\u011fabze konu\u015fmuyor olsayd\u0131m bamba\u015fka birisi olurdum, eksik olurdum\u201d diye ekliyor.\u00a0<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

\"\"
\u0130lkay Karaduman ve drama y\u00f6ntemiyle dilin seslerinin e\u011fitimini alan \u00e7ocuklar, 2018<\/strong><\/figcaption><\/figure>\n

\u201cT\u00fcrk\u00e7e konu\u015furken yoruluyorum\u201d\u00a0<\/strong><\/h4>\n

Yazar ve \u00f6\u011fretmen olan Mahir \u00d6zkan i\u00e7in durum biraz daha farkl\u0131. Kendisinden \u00f6nceki ku\u015faklardan ayr\u0131 olarak evde iki dille birlikte yeti\u015fmi\u015f birisi. Annesinin ku\u015fa\u011f\u0131 ise Hem\u015finceyle do\u011fup b\u00fcy\u00fcyen ve zorda kalmad\u0131k\u00e7a T\u00fcrk\u00e7eyi kullanmayan bir ku\u015fak. \u00d6zkan, annesinden bahsederken \u201cT\u00fcrk\u00e7e konu\u015furken bir s\u00fcre sonra konu\u015fman\u0131n heyecan\u0131yla Hem\u015finceye ge\u00e7erdi, ikinci kanala ge\u00e7tin derdik\u201d diye anlat\u0131yor, \u201cAnnemin bir g\u00fcn yan\u0131t\u0131 \u2018Yavrum, ne yapay\u0131m\u2019 oldu, \u2018T\u00fcrk\u00e7e konu\u015furken yoruluyorum\u2019\u201d. T\u00fcrk\u00e7enin sirayet etti\u011fi alan\u0131n g\u00fcn ge\u00e7tik\u00e7e artmas\u0131ndan ve Hem\u015fincenin h\u00e2kim oldu\u011fu mek\u00e2n\u0131n k\u0131s\u0131tlanmas\u0131ndan bahsederken yaylan\u0131n kullan\u0131m\u0131n\u0131n d\u00f6n\u00fc\u015fmesini, yaylada kalma s\u00fcresinin azalmas\u0131n\u0131, yar\u0131 \u015fehirde yar\u0131 k\u00f6yde kalman\u0131n T\u00fcrk\u00e7eyi konu\u015fmay\u0131 da zaruri k\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ver b\u00f6ylece dilin do\u011fal mek\u00e2n\u0131n\u0131 kaybetmi\u015f oldu\u011funu anlat\u0131yor. Bu, Hem\u015fince i\u00e7in yok olu\u015fu h\u0131zland\u0131ran bir s\u00fcre\u00e7.\u00a0<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

\u201cHalklar \u00f6zg\u00fcrle\u015fsin ki diller konu\u015fulabilsin\u201d\u00a0<\/strong><\/h4>\n

Yazar Murad M\u0131h\u00e7\u0131 ise Ermeniceyi az\u0131nl\u0131k okullar\u0131nda \u00f6\u011frenmi\u015f. T\u00fcrkiye\u2019de anadilini konu\u015fabildi\u011fi alanlar son derece k\u0131s\u0131tl\u0131. \u00d6zellikle Bat\u0131 Ermenicesi, kaybolan diller aras\u0131nda kritik bir yerde duruyor. M\u0131h\u00e7\u0131, Ermenicede belirgin olan \u015five ve aksan farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n tedirginli\u011fe yol a\u00e7abildi\u011fini anlat\u0131yor: \u201cDildeki bu aksan ve \u015five farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 toplum i\u00e7erisinde sizin farkl\u0131 bir halktan oldu\u011funuzu g\u00f6steriyor. Bu nedenle ebeveynler bir d\u00f6nem hakl\u0131 olarak anadilinin \u00f6\u011fretilmesinin sorun olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcler, \u00f6zellikle erkeklerin ilerleyen ya\u015famlar\u0131nda s\u0131k\u0131nt\u0131lar yarataca\u011f\u0131 i\u00e7in Ermeniceyi \u00e7ocuklar\u0131n bilmelerini \u00e7ok istemediler.\u201d\u00a0<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

Ayr\u0131ca M\u0131h\u00e7\u0131, dilin \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ancak halklar\u0131n \u00f6zg\u00fcrle\u015fmesiyle m\u00fcmk\u00fcn g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ifade ediyor: \u201cCo\u011frafya i\u00e7erisinde halklar\u0131n \u00f6zg\u00fcrle\u015fmesi laz\u0131m ki bu dillerin konu\u015fulabildi\u011fi alanlar olu\u015fsun. Bu sayede insanlar kendi anadilini \u00f6\u011frensin. Bug\u00fcn ne yaz\u0131k ki anadilini konu\u015fman\u0131n ne kadar sorunlu oldu\u011funu \u2018Vatanda\u015f T\u00fcrk\u00e7e konu\u015f\u2019 kampanyalar\u0131ndan bu yana biliyoruz.\u201d<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

Gazeteci Eren Da\u011f\u0131stanl\u0131, anneanne ve dedesiyle Artvin, Hopa\u2019da b\u00fcy\u00fcm\u00fc\u015f ve Lazcay\u0131 anadili olarak \u00f6\u011frenmi\u015f. \u201cYak\u0131n d\u00f6nemde ikisini de pe\u015f pe\u015fe kaybetti\u011fimde Lazca benim i\u00e7in orada \u00f6ld\u00fc zaten\u201d diyor. Annesi ve babas\u0131 da dili bilmelerine ra\u011fmen konu\u015fmay\u0131 tercih etmemi\u015fler.\u00a0<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

Da\u011f\u0131stanl\u0131\u2019ya g\u00f6re \u2018b\u00f6l\u00fcc\u00fcl\u00fck faaliyeti\u2019 gibi g\u00f6r\u00fclme kayg\u0131s\u0131 Lazca i\u00e7in hak talep etmede engel te\u015fkil ediyor. \u201cDevlet akl\u0131yla s\u00f6ylersek, Lazlar devlet i\u00e7in o kadar tehlikeli de\u011fil\u201d diyor Da\u011f\u0131stanl\u0131, \u201cKaradeniz\u2019de milliyet\u00e7ilik had safhada, devlet eliyle b\u00fcy\u00fct\u00fclen bir milliyet\u00e7ilik bu, dil \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 yapanlar bir anda \u2018Soros\u00e7u\u2019 veya \u2018\u0130srailci\u2019 olabiliyor, dil \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 i\u00e7in toplumsal bir bellek ya da seferberlik durumu yok.\u201d\u00a0<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

Mehmedali Bar\u0131\u015f Be\u015fli, avukat olmas\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra K\u00e2z\u0131m Koyuncu ile birlikte Lazca rock m\u00fczik grubu Zu\u011fa\u015fi Berepe\u2019yi kuran m\u00fczisyen, ayn\u0131 zamanda Ogni dergisinin kurucu yazar ekibinden. \u201cHayatta olsun istedi\u011fim en \u00f6nemli \u015feylerden birisi \u00e7ocu\u011fumun Lazca konu\u015fmas\u0131yd\u0131\u201d diyor, anadilini evde konu\u015fmak ve bunda \u0131srarc\u0131 olmak Be\u015fli i\u00e7in bu i\u015fin belkemi\u011fi.<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

\n

\"\"<\/h1>\n

Anadili: T\u00fcrkiye siyasetinin uzun erimli m\u00fccadelesi<\/strong><\/h1>\n

\u201cBu topra\u011f\u0131n alt\u0131nda g\u00f6m\u00fcl\u00fc bir dil var\u201d \u00a0<\/strong><\/h4>\n

Lise y\u0131llar\u0131, sosyalist hareketle tan\u0131\u015fan Ta\u015f i\u00e7in bir k\u0131r\u0131lma noktas\u0131. \u201cDerneklerde mar\u015flar, \u015fark\u0131lar s\u00f6ylenirdi. Anadilimde ald\u0131\u011f\u0131m hazz\u0131 T\u00fcrk\u00e7e t\u00fcrk\u00fclerden alam\u0131yordum\u201d diyor. Anadilinde duydu\u011fu m\u00fczi\u011fin, ezginin onu \u00e7ok etkiledi\u011fini fark etmesi, kendinde bir i\u00e7 hesapla\u015fmaya ve de\u011fi\u015fime sebep olmu\u015f.<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

Cemal Ta\u015f, o g\u00fcnlerden bug\u00fcne bakt\u0131\u011f\u0131nda benzer ac\u0131lar\u0131n ve sorunlar\u0131n s\u00fcregeldi\u011fini payla\u015f\u0131yor. 12 Eyl\u00fcl darbesi sonras\u0131 83-84 y\u0131llar\u0131nda karayoluyla yolculuk ta\u015f\u0131mac\u0131l\u0131\u011f\u0131 yapt\u0131\u011f\u0131 bir d\u00f6nemden bahsediyor, o d\u00f6nemler K\u00fcrt\u00e7e m\u00fczik dinlemek yasak. Otob\u00fcste herkes uyuduktan sonra yaln\u0131zca kendisinin duyabilece\u011fi bir ses k\u0131s\u0131kl\u0131\u011f\u0131yla K\u00fcrt\u00e7e bir kaset a\u00e7\u0131yor, k\u0131sa s\u00fcre sonra bir h\u0131\u00e7k\u0131r\u0131k sesi duyuyor, etraf\u0131na bak\u0131yor ancak kimseyi g\u00f6remiyor. Tam m\u00fczi\u011fi kapatacakken bir el onu durduruyor, \u201cBenim anadilim\u201d diyor, \u201cne olur b\u0131rak da dinleyeyim, Allah can\u0131m\u0131 als\u0131n, bir cezas\u0131 varsa idam da olsa haz\u0131r\u0131m ben\u2026\u201d Ta\u015f, \u201cH\u00fcng\u00fcr h\u00fcng\u00fcr a\u011fl\u0131yordu\u201d diyerek anlat\u0131yor adam\u0131, me\u011fer m\u00fczi\u011fi duyup \u00f6n tarafa gelmi\u015f, \u015fof\u00f6r koltu\u011funun arkas\u0131na saklanm\u0131\u015f dinleyebilmek i\u00e7in. Ta\u015f, bunun onu \u00e7ok etkiledi\u011fini ifade ediyor. \u201cNe olursa olsun, bu topra\u011f\u0131n alt\u0131na g\u00f6m\u00fclen bir \u015fey var ve biz buna sessiz kal\u0131yoruz\u201d diyor, \u201cDil var, k\u00fclt\u00fcr var, toprak \u00f6rt\u00fclm\u00fc\u015f \u00fczerine. S\u00f6z verdim kendime, bunu e\u015felemem gerekiyor diye\u201d.\u00a0<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

Dersim Tunceli\u2019deki k\u00f6y bo\u015faltmalar\u0131 s\u0131ras\u0131nda evsiz kalan insanlarla dayan\u0131\u015fmak ve yard\u0131mla\u015fmak i\u00e7in dernek \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda yer ald\u0131\u011f\u0131 s\u0131rada ba\u015f\u0131na gelen bir ba\u015fka an\u0131s\u0131ndan daha \u015fu \u015fekilde bahsediyor: \u201c94-95 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda k\u00f6yler yak\u0131ld\u0131 ve bo\u015falt\u0131ld\u0131, o insanlara yard\u0131m g\u00f6t\u00fcrmek i\u00e7in bir g\u00fcn minib\u00fcs\u00fcn i\u00e7erisinde gidiyoruz, be\u015f y\u00f6neticiyiz, \u00fc\u00e7\u00fcm\u00fcz ise tak\u0131m elbiseliyiz. Bizden ya\u015fta b\u00fcy\u00fck birisi vard\u0131, anadilimde selam verdim, T\u00fcrk\u00e7e yan\u0131tlad\u0131, birka\u00e7 soru daha sordum Zazaca, yine T\u00fcrk\u00e7e kar\u015f\u0131l\u0131k verdi. En son \u2018Ben sana anadilinle soruyorum, neden T\u00fcrk\u00e7e yan\u0131tl\u0131yorsun\u2019 dedim, yazmas\u0131n\u0131 y\u00fcz\u00fcn\u00fcn yar\u0131s\u0131na kadar kapatarak mahcup bir \u015fekilde \u2018O\u011flum\u2019 dedi, \u2018Olur mu hi\u00e7? Ben sizin gibi efendilerle o dille nas\u0131l konu\u015fay\u0131m?\u2019\u201d Ta\u015f, bu yan\u0131t\u0131n onu \u00e7ok sarst\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade ediyor: \u201cO dil o kadar itibars\u0131zla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131 ki insanlarla konu\u015fmaya bile de\u011fer de\u011fildi onun i\u00e7in.\u201d<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

\u201cK\u00fcrt\u00e7enin daha duyulur olmas\u0131nda geni\u015f bir co\u011frafyada konu\u015fuluyor olmas\u0131n\u0131n etkisi var\u201d \u00a0<\/strong><\/h4>\n

Ferda \u00d6nen, K\u00fcrt hareketinin y\u00fckselmesiyle birlikte K\u00fcrt\u00e7e diline y\u00f6nelik hassasiyetin ve verilen \u00f6nemin artt\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurguluyor. Bu, dilde fark\u0131ndal\u0131\u011f\u0131 beraberinde getiriyor. \u00d6nen\u2019e g\u00f6re K\u00fcrt hareketi ba\u015fta siyasi temelli taleplere \u00f6ncelik verse de zaman kaybettik\u00e7e nesiller aras\u0131nda dil transferindeki kopuklu\u011fun fark\u0131na vard\u0131, b\u00f6ylece K\u00fcrt Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Derne\u011fi ve K\u00fcrt Dili Enstit\u00fcs\u00fc gibi kurumlar ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. 1990\u2019l\u0131 y\u0131llarda metropollere g\u00f6\u00e7le beraber b\u00fcy\u00fck \u015fehirlerde, ayn\u0131 mahallelerde bir arada ya\u015fama ve yerel dernekler \u00fczerinden ba\u011f kurma \u00e7abalar\u0131 dilin korunmas\u0131na alan a\u00e7t\u0131. \u00d6nen, K\u00fcrt\u00e7edeki dil aktivizminin T\u00fcrkiye\u2019de konu\u015fulan di\u011fer anadillerine nazaran daha ba\u015far\u0131l\u0131 olabilmesinde K\u00fcrtlerin bir arada ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 geni\u015f bir co\u011frafyan\u0131n etkisinin de \u00f6nemli oldu\u011funu vurguluyor. T\u00fcm bu s\u00fcre\u00e7te, 2015 y\u0131l\u0131, \u00e7\u00f6z\u00fcm s\u00fcrecinin bitmesiyle birlikte dilde bir gerilemeye sebep oluyor, \u00d6nen de Diyarbak\u0131r\u2019da K\u00fcrt\u00e7enin bu d\u00f6nemde \u00e7ok daha az konu\u015fulmaya ba\u015fland\u0131\u011f\u0131n\u0131 fark etti\u011fini ekliyor.\u00a0<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

Kendisi de 2000\u2019li y\u0131llar\u0131n ba\u015f\u0131ndan itibaren \u2018dil aktivizmi\u2019nde yer alan birisi. Diyarbak\u0131r\u2019da \u00e7okdilli \u00fcniversite kurmak amac\u0131yla Mezopotamya Vakf\u0131\u2019n\u0131n kurucu ekibinde bulunarak dil \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na dahil oluyor. \u0130stanbul Bilgi \u00dcniversitesi\u2019nde T\u00fcrkiye K\u00fclt\u00fcrleri Ara\u015ft\u0131rma Grubu\u2019nda \u00e7o\u011ful dil ve k\u00fclt\u00fcrler \u00fczerine ara\u015ft\u0131rma faaliyetleri y\u00fcr\u00fct\u00fcyor. 2020 y\u0131l\u0131nda ise Anadili Kad\u0131nlar\u0131 olarak, daha \u00e7ok erkeklerin g\u00f6r\u00fcn\u00fcr oldu\u011fu dil alan\u0131na kad\u0131nlar\u0131n da s\u00f6zlerini ta\u015f\u0131mak ve toplumsal cinsiyet \u00fczerinden de anadili meselesini tart\u0131\u015fabilmek i\u00e7in bir araya geliyorlar. Bug\u00fcn, Anadili Kad\u0131nlar\u0131 daha \u00e7ok ileti\u015fim ve dayan\u0131\u015fma a\u011f\u0131 i\u015flevi g\u00f6r\u00fcyor, gelecek i\u00e7in olas\u0131 projeler ise g\u00fcndemde.\u00a0<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

\u201cLaz oldu\u011fumuz gibi devrimci olmaya \u00e7al\u0131\u015fan da insanlard\u0131k\u201d\u00a0<\/strong><\/h4>\n

Laz diline y\u00f6nelik ara\u015ft\u0131rmalar son derece \u00e7e\u015fitli; s\u00f6zl\u00fck ve gramer kitaplar\u0131, dil kartlar\u0131, anadilde e\u011fitime y\u00f6nelik ders kitaplar\u0131 gibi dile y\u00f6nelik bir\u00e7ok gere\u00e7 mevcut. Ancak bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n \u00e7o\u011fu diasporada, \u0130stanbul gibi b\u00fcy\u00fck \u015fehirlerde ger\u00e7ekle\u015fiyor, b\u00f6lgesel \u00e7al\u0131\u015fmalar ise \u00e7o\u011funlukla eksik kal\u0131yor.\u00a0<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

Mehmedali Bar\u0131\u015f Be\u015fli ve arkada\u015flar\u0131, \u00fcniversite y\u0131llar\u0131nda Lazcan\u0131n yok olu\u015funa kar\u015f\u0131 bir \u015feyler yapma ihtiyac\u0131 hisseden bir grup gen\u00e7 olarak Zu\u011fa\u015fi Berepe\u2019yi kuruyor, Be\u015fli \u201cLazca i\u00e7in bir \u00e7\u0131\u011fl\u0131k olsun istedim\u201d diyor. Kendisinin ifadesiyle grubun kuruldu\u011fu d\u00f6nem, Sovyetler\u2019in da\u011f\u0131lmas\u0131, d\u00f6nemin bunal\u0131mlar\u0131 ve bir\u00e7ok faili me\u00e7hul \u00f6l\u00fcme tekab\u00fcl ediyordu, Lazcan\u0131n \u00f6l\u00fcm tehlikesi de bu bunal\u0131mlardan biriydi. \u201cLaz oldu\u011fumuz gibi devrimci olmaya \u00e7al\u0131\u015fan, d\u00fcnyaya soldan bakan insanlard\u0131k. Tek derdimiz Lazca de\u011fildi tabii; e\u015fitsizlik, adaletsizlik, ekolojik y\u0131k\u0131mlar, insano\u011flunun sahip oldu\u011fu t\u00fcm dertlere biz de sahiptik.\u201d B\u00f6ylece Lazca, \u2018d\u00fcnyadaki e\u015fitsizli\u011fi ve stat\u00fckoyu ele\u015ftiren, \u00f6zg\u00fcr bir d\u00fcnyay\u0131 hayal eden\u2019 \u015fark\u0131larla bulu\u015fuyor. Be\u015fli, \u201cA\u015fka ve devrime olan inan\u00e7 s\u00f6z konusuydu, bunlar\u0131 dile getirdik \u015fark\u0131larda\u201d diyor.\u00a0<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

Lazca, 1990\u2019l\u0131 y\u0131llarda rock m\u00fczik grubu Zu\u011fa\u015fi Berepe ve Ogni dergisi gibi \u00e7abalarla birlikte Eren Da\u011f\u0131stanl\u0131\u2019n\u0131n deyimiyle \u2018kendini g\u00f6steren\u2019 bir yere geliyor, \u015fark\u0131lar\u0131n politik anlam\u0131, bir m\u00fccadele zeminini olu\u015fturmaya olanak tan\u0131yor. Da\u011f\u0131stanl\u0131, \u015fark\u0131lar\u0131n Lazcadan T\u00fcrk\u00e7eye \u00e7evirisine dikkat \u00e7ekerken \u2018Kalk\u0131n, devirin, y\u0131k\u0131m i\u00e7in birle\u015fin \u00e7ocuklar\u2019 s\u00f6zlerini \u00f6rnek veriyor, s\u00f6zler bir iradeye ve Lazcan\u0131n g\u00f6r\u00fcnen kimli\u011finin d\u0131\u015f\u0131nda ba\u015fka bir hayat\u0131n var oldu\u011funa dair \u0131srara da i\u015faret ediyor. Da\u011f\u0131stanl\u0131, di\u011fer t\u00fcrl\u00fc s\u00fcrd\u00fcr\u00fclecek bir anadili koruma m\u00fccadelesinin eksik kalaca\u011f\u0131n\u0131 ve ba\u015far\u0131 elde edemeyece\u011fini ifade ediyor.\u00a0<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

\u201cDo\u011fa talan\u0131 ve i\u015flenen ekolojik su\u00e7lar dili de yok ediyor\u201d\u00a0<\/strong><\/h4>\n

Da\u011f\u0131stanl\u0131, dil kayb\u0131n\u0131 Do\u011fu Karadeniz\u2019de 2000\u2019li y\u0131llarla birlikte AKP iktidar\u0131n\u0131n projeleriyle ba\u015flayan do\u011fa talan\u0131n\u0131n kendisiyle ili\u015fkilendirerek a\u00e7\u0131kl\u0131yor: \u201cHES, istinat duvarlar\u0131, ta\u015focaklar\u0131, akl\u0131n\u0131za gelebilecek t\u00fcm musibetler burada toplanm\u0131\u015f durumda. Bu bir ekok\u0131r\u0131m su\u00e7u. Tar\u0131m\u0131, ekolojik dengeyi, canl\u0131 ya\u015fam\u0131n\u0131 yok ediyor. Bir yandan dili de yok ediyor.\u201d Da\u011f\u0131stanl\u0131, bunun \u00fczerine \u00e7ok s\u00f6z s\u00f6ylenmedi\u011finin ancak bunun asimilasyon s\u00fcrecini h\u0131zland\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131n alt\u0131n\u0131 \u00e7iziyor. \u201cBu projeler insanlar\u0131 yerinden yurdundan ediyor\u201d diyor, \u201cZaten yok olma tehlikesiyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya olan Do\u011fu Karadeniz dilleri ve k\u00fclt\u00fcrleri, e\u011fer konu\u015fulduklar\u0131 co\u011frafya yoksa yoklar.\u201d<\/span><\/p>\n

\n

\"\"<\/h1>\n

Anadilinde ezgiler: Ortak notalar, farkl\u0131 dizeler m\u00fccadelesi<\/strong><\/h1>\n

Ermeni ve T\u00fcrk m\u00fczi\u011fini bulu\u015fturan Anadolu ezgileri: Peki ya kimin m\u00fczi\u011fi?\u00a0<\/strong><\/h4>\n

\u201cM\u00fczik, anadiliyle ba\u011f kurmada \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc bir enstr\u00fcman\u201d diyor Ferda \u00d6nen, m\u00fczi\u011fin ku\u015faklar\u0131, insanlar\u0131 bulu\u015fturan bir yan\u0131 oldu\u011funa i\u015faret ederek. Kendi ku\u015fa\u011f\u0131ndan farkl\u0131 olarak yeni ku\u015fak caz, rap veya rock gibi farkl\u0131 t\u00fcrlerde de K\u00fcrt\u00e7e m\u00fczikle ilgileniyor. K\u00fcrt m\u00fczi\u011finin sadece K\u00fcrtler aras\u0131nda de\u011fil d\u0131\u015f \u00e7eperde de sevilerek dinlendi\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor.\u00a0<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

Ancak her zaman kavu\u015fturan olmayabiliyor. Murad M\u0131h\u00e7\u0131, Ermenistan\u2019\u0131n Eurovision\u2019a T\u00fcrk\u00e7e meali \u2018Kay\u0131s\u0131 \u00c7ekirde\u011fi\u2019 olan bir \u015fark\u0131yla \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131 \u201cErmeniler bizim m\u00fcziklerimizi \u00e7ald\u0131 diye T\u00fcrkiye\u2019de g\u00fcndem olmu\u015ftu\u201d diyerek anlat\u0131yor, \u201cOrada \u00e7alan ezgiler Anadolu ezgileriydi, do\u011fruydu, nihayetinde Erivan\u2019a Anadolu\u2019dan gidenler vard\u0131, m\u00fcziklerini de gittikleri yerlere ta\u015f\u0131d\u0131 bu insanlar\u201d diyor.\u00a0<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

M\u0131h\u00e7\u0131, birka\u00e7 \u015fark\u0131n\u0131n Ermeniceden T\u00fcrk\u00e7eye \u00e7evirisinde de katk\u0131s\u0131 olan birisi. \u00c7ok bilindik Ermenice par\u00e7alar, Sezen Aksu, Ahmet Kaya gibi \u015fark\u0131c\u0131lar\u0131n m\u00fcziklerinde, T\u00fcrk\u00e7eye \u00e7evrilmi\u015f bestelerle yer al\u0131yor. M\u0131h\u00e7\u0131, Ermenicenin T\u00fcrk\u00e7e m\u00fczi\u011fe sirayet etmesiyle ilgili olarak \u201cBunlar\u0131n men\u015feleri hi\u00e7bir zaman Ermenice olarak yans\u0131mad\u0131 ama Ermeni toplumu bunlar\u0131n Ermeniceden \u00e7evrilmi\u015f m\u00fczikler oldu\u011funu biliyorlard\u0131 o d\u00f6nemde\u201d diyor.<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

\u201cErmenilikle an\u0131lmak istemeyenler Hem\u015finceyi bir y\u00fck gibi g\u00f6rebiliyor\u201d\u00a0<\/strong><\/h4>\n

Mahir \u00d6zkan\u2019a g\u00f6re farkl\u0131 m\u00fczik gruplar\u0131n\u0131n \u00e7\u0131kmas\u0131, Ay\u015fenur Kolivar, Birol Topalo\u011flu, Sel\u00e7uk Balc\u0131, Salih Y\u0131lmaz, Tanju Topal gibi isimlerin \u015fark\u0131lar\u0131nda Hem\u015finceye yer vermesi, Hem\u015fincenin insanlar\u0131n g\u00f6z\u00fcndeki itibar\u0131n\u0131 y\u00fckseltiyor. \u201cK\u00f6y\u00fcnden duydu\u011fu bir dili bilgisayardan duymak bile farkl\u0131 bir etki yarat\u0131yor\u201d diye ifade ediyor bunu \u00d6zkan, \u201cModern d\u00fcnya \u00e7\u00fcnk\u00fc, k\u00f6yl\u00fcl\u00fc\u011fe ait olan alg\u0131s\u0131ndan kurtulmaya hizmet ediyor, dilini m\u00fczik olarak dinliyorsun\u201d.\u00a0<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

Dilin daha tan\u0131n\u0131r olmas\u0131, kendi \u00e7ekincelerini de beraberinde getiriyor. Hem\u015fincenin Ermenicenin bir leh\u00e7esi olmas\u0131, baz\u0131 kesimler i\u00e7in sorun haline geliyor: \u201cHem\u015finlerin i\u00e7inde de milliyet\u00e7iler var, devletin egemen sistemiyle \u00e7eli\u015fmek istemeyen insanlar, Ermeni kimli\u011finin H\u0131ristiyanl\u0131kla \u00f6zde\u015fle\u015fmi\u015f olmas\u0131 sebebiyle Ermenilikle an\u0131lmak istemeyenler, Hem\u015finli\u011fi ve Hem\u015finceyi bir y\u00fck gibi g\u00f6rebiliyor\u201d diyor \u00d6zkan bu durumu a\u00e7\u0131klarken.\u00a0<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

Yine de Hem\u015fince i\u00e7in \u0131srarc\u0131l\u0131\u011f\u0131 b\u0131rakmamak gerekti\u011fini vurguluyor, \u201cAnadili y\u00fcre\u011fin kap\u0131s\u0131d\u0131r diye bir slogan vard\u0131r, her dil d\u00fcnyay\u0131 anlama bi\u00e7imi getiriyor beraberinde\u201d diyor. S\u00f6zlerin, kelimelerin her dilde farkl\u0131 bir t\u0131n\u0131s\u0131 oluyor, \u00d6zkan i\u00e7in bu hap\u015f\u0131rd\u0131\u011f\u0131nda Hem\u015fince olarak s\u00f6ylenen bir s\u00f6zde beliriyor: \u201cT\u00fcrk\u00e7ede \u2018\u00c7ok ya\u015fa\u2019 deriz, Hem\u015fince de ise T\u00fcrk\u00e7eye \u00e7evrildi\u011finde \u2018ac\u0131n tespih tanelerinin da\u011f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi da\u011f\u0131ls\u0131n\u2019 anlam\u0131na geliyor s\u00f6yledi\u011fimiz s\u00f6z, ac\u0131n sa\u00e7\u0131ls\u0131n, da\u011f\u0131ls\u0131n gibi. Ben bunu s\u00f6ylemeyi \u00e7ok seviyorum, bu duyguyu da seviyorum. Bana o duyguyu daha etkili hissettiriyor. Beni daha kendim gibi hissetmemi sa\u011fl\u0131yor. Bu y\u00fczden sahipleniyorum, beni ben yapt\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in.\u201d\u00a0<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

\u00d6zkan, 2011 y\u0131l\u0131nda Hem\u015fin K\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc Ara\u015ft\u0131rma ve Ya\u015fatma Derne\u011fi\u2019nin kurulmas\u0131n\u0131n \u00f6ncesinde Hem\u015finceyle ilgili dil \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda ciddi anlamda \u00f6rg\u00fctl\u00fc bir u\u011fra\u015f olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor: \u201c\u0130stanbul\u2019da ya\u015fayan, kendi anadili Hem\u015fince olan, ancak \u00e7ocuklar\u0131 Hem\u015finceyi bilmeyen, bir\u00e7o\u011fu karma evlilik yapm\u0131\u015f, sol-sosyalist geleneklerden gelen bir grup insand\u0131k. \u0130lk fark\u0131na varanlar\u0131m\u0131z, bizzat \u00e7ocuklar\u0131na dilini aktaramam\u0131\u015f olanlar\u0131m\u0131zd\u0131\u201d diyor, bunun sebebi ise k\u00f6yde olanlar\u0131n dilin canl\u0131 oldu\u011fu bir atmosferde ya\u015famalar\u0131 gerek\u00e7esiyle yok olu\u015fun fark\u0131nda olmamalar\u0131.<\/span><\/p>\n

\n

\"\"<\/span><\/p>\n

Ne kaybederiz?<\/strong><\/h1>\n

Anadiline dair t\u00fcm kayg\u0131lar dilin yok olu\u015fu tehdidinde ortakla\u015f\u0131yor. Dili kaybetmek, k\u00fclt\u00fcr\u00fc ve benli\u011fi kaybetmek olarak yorumlan\u0131yor.\u00a0<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

\u00d6nen, \u201cBu dil senin var olu\u015fun, ge\u00e7mi\u015fin, haf\u0131zan\u201d diyor, \u201cseni hem aile hem toplumsal haf\u0131zada var eden bir \u015fey, kaybetti\u011finde kendi k\u00fclt\u00fcr\u00fcne, toplumuna da yabanc\u0131la\u015f\u0131yorsun. Hayat\u0131m\u0131 T\u00fcrk\u00e7e olarak daha yo\u011fun ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m d\u00f6nemde bunu g\u00f6rd\u00fcm, K\u00fcrt\u00e7eyle kendimi daha rahat ifade ediyorum, duygular\u0131m\u0131 daha g\u00fc\u00e7l\u00fc hissediyorum, (art\u0131k kaybettik onlar\u0131 ama) annemle, babamla olan ba\u011f\u0131m\u0131 hissediyorum\u201d.\u00a0<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

\u00d6zkan, pragmatik olarak d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde \u2018hi\u00e7bir \u015fey\u2019 de diyebilece\u011fimizi s\u00f6yl\u00fcyor, \u201cHem\u015finceyle i\u015f bulamazs\u0131n\u0131z, devlet kurumunda \u00f6n\u00fcn\u00fcz a\u00e7\u0131lmaz, ticaret yapamazs\u0131n\u0131z, pratik ya\u015famda kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olan bir dil de\u011fil. Sayg\u0131nl\u0131k kazand\u0131ran bir dil de de\u011fil\u201d diyor, bu saptaman\u0131n yok olma tehlikesi alt\u0131ndaki dillerin b\u00fct\u00fcn\u00fcyle ilgili yap\u0131labilece\u011fini ekliyor. \u201cGeriye ne kal\u0131yor\u201d diye sordu\u011fumda ise \u201cTek \u015fey kal\u0131yor geriye\u201d diyor, \u201cBu dil senin kimli\u011fin. Duygun, d\u00fc\u015f\u00fcncen, ge\u00e7mi\u015fin, d\u00fcnyay\u0131 anlay\u0131\u015f ve hissedi\u015f bi\u00e7imin\u201d.<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

Be\u015fli, \u201cHeidegger \u2018Dil, var olu\u015fun evidir\u2019 der, bizi biz yapan \u015fey farkl\u0131l\u0131klar\u0131m\u0131z,bu dil insanl\u0131\u011f\u0131n ortak miras\u0131, Lazcan\u0131n yok olu\u015fundan duydu\u011fum ac\u0131y\u0131 Ub\u0131h\u00e7an\u0131n yok olu\u015fundan ay\u0131rt edemem\u201d diyor. Be\u015fli\u2019ye g\u00f6re kurtulu\u015fun yolu \u2018kendi evinizde, kendi oca\u011f\u0131n\u0131zdan ge\u00e7iyor\u2019.<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

Karaduman, dili yaln\u0131zca konu\u015fabiliyor olman\u0131n de\u011fil, o dilde okur-yazarl\u0131\u011f\u0131n kendisi i\u00e7in \u00e7ok hayati oldu\u011funun alt\u0131n\u0131 \u00e7iziyor. T\u00fcm dillerde oldu\u011fu gibi Adigece i\u00e7in de dili kaybetmeye dair ciddi bir toplumsal kayg\u0131 oldu\u011funu ifade ediyor: \u201cBir halk kendi diliyle ya\u015famal\u0131, dil yok oldu\u011funda o toplum da o dille birlikte yok olur. \u00c7erkes\u00e7e okuyam\u0131yor olsayd\u0131m ne Nart destanlar\u0131ndan haberim olurdu ne bir \u015fiiri, kitab\u0131 okuyabilirdim ne de anavatandan gelen bir haberi anlayabilirdim, bunun \u00fcst\u00fcnde durmak gerekiyor.\u201d<\/span><\/p>\n

Anadiliyle ve anadili i\u00e7in direnmek<\/a><\/p><\/blockquote>\n