![\"\"](\"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/Ladino-360x270.webp\")
<\/p>\n<\/p>\n
Kaynak:\u00a0Voria<\/a><\/em><\/strong><\/p>\n Yunancadan \u00e7eviri: Melike Karaosmano\u011flu<\/strong><\/p>\n Ladino\/ Judeo-Espanyol Selanik \u015fehrinin dillerinden birisidir. Orada do\u011fmam\u0131\u015f olabilir ama 16. y\u00fczy\u0131ldan 1941 Nazi i\u015fgaline kadar ge\u00e7en s\u00fcrede sald\u0131\u011f\u0131 k\u00f6klerle \u015fehrin \u00e7ehresinde ya\u015f\u0131yordu. Peki nas\u0131l oluyor da Yunanistan\u2019da \u00e7o\u011funlu\u011fu Selanik\u2019te olmak \u00fczere 80.000\u2019den fazla ki\u015finin konu\u015ftu\u011fu bir dil bug\u00fcn yok olma tehlikesiyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kalm\u0131\u015ft\u0131? Anadilini kentte son konu\u015fan ve \u00f6\u011fretenlerden biri olan Ceki Benmayor\u2019un gazeteci Panos \u00c7ikalas\u2019la yapt\u0131\u011f\u0131 s\u00f6yle\u015fiyi siz Avlaremoz okuyucular\u0131 i\u00e7in yay\u0131ml\u0131yoruz.<\/p>\n Ladino\u2019nun Selanik\u2019e K\u00f6k Salmas\u0131, Nazi Felaketine U\u011framas\u0131 ve Yeniden Canland\u0131r\u0131lmas\u0131<\/strong><\/p>\n \u201cLadino, temeli \u0130spanyolca olan, i\u00e7erisinde bol miktarda T\u00fcrk\u00e7e az say\u0131lmayacak derecede Yunanca ve \u0130talyanca bar\u0131nd\u0131ran, dini terimlerle ba\u011flant\u0131l\u0131 olarak da \u0130branice\u2019yle birle\u015fen bir dildir. \u0130spanyolca denir ama biz Selanikli Yahudilerin konu\u015ftu\u011fu \u015fekilde \u0130spanyolcad\u0131r.\u201d diye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131 anlatmaya 75 ya\u015f\u0131ndaki hayat dolu enerjisiyle Ceki Benmayor. Selanik\u2019in merkezinde olan evinde ger\u00e7ekle\u015ftiriyorduk sohbetimizi. Do\u011fma b\u00fcy\u00fcme bu \u015fehirliydi. Diokitirio semtinde do\u011fmu\u015ftu. G\u00f6z\u00fcn\u00fc a\u00e7ar a\u00e7maz da Ladino\u2019yu i\u015fitmi\u015fti, \u015fehirle tan\u0131\u015fmas\u0131 anadiliyle ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n \u201cAile k\u00f6kleri Selanikli olan Yahudilerin evinde bu dil konu\u015fuluyordu. Ama \u00f6rne\u011fin ebeveylerden biri Larissal\u0131 ya da Yanyal\u0131 Yahudilerden ise o ki\u015fi Ladino\u2019yu anlam\u0131yordu.\u201d diye vurguluyor Ceki Benmayor.<\/p>\n \u201cYeri gelmi\u015fken yayg\u0131n bir yanl\u0131\u015f anlamay\u0131 d\u00fczeltmek gerek. Konu\u015ftu\u011fumuz dil olan Ladino\u2019nun modern \u0130braniceyle ilgisi yoktur. Judeo-Espanyol konu\u015fan ailem \u0130branice bilmiyordu. \u0130braniceyle Ladino\u2019yu ayn\u0131 dil zannedenler ya da bizim \u0130branice konu\u015ftu\u011fumuzu zannedenler yan\u0131l\u0131yor.<\/p>\n Ladino \u0130spanya\u2019da 13 ila 14. y\u00fczy\u0131llarda, \u00f6zellikle dini nedenlerle, konu\u015fulmaya ba\u015flanan bir dildir. \u00c7\u00fcnk\u00fc o zamanlar Yahudiler okuma yazmas\u0131 olmayan insanlara Eski Ahit\u2019te yaz\u0131lanlar\u0131 anlatmak istemi\u015flerdi. B\u00f6ylelikle kutsal yaz\u0131lar\u0131 \u0130spanyolca\u2019ya \u00e7evirmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar ama Ladino do\u011fmu\u015f oldu.<\/p>\n Peki diyeceksiniz ki nas\u0131l oldu da bu dil Selanik\u2019te konu\u015fulmaya ba\u015fland\u0131 ve \u015fehre k\u00f6k sald\u0131? Bu sorular\u0131n cevab\u0131 1492 y\u0131l\u0131nda Yahudilerin \u0130spanya\u2019dan s\u00fcrg\u00fcn edilmesiyle ilgilidir. S\u00fcrg\u00fcn edilenlerin b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu Avrupa\u2019n\u0131n ve Akdeniz\u2019in \u00e7e\u015fitli yerlerinde yeni hayatlar kurdu. Fas, T\u00fcrkiye, Selanik, Rodos, yani Do\u011fu Akdeniz\u2019den Kuzey Afrika\u2019ya kadar olan b\u00f6lgelerde Sefaradlar ya\u015famaya ba\u015flad\u0131 ve yanlar\u0131nda getirdikleri dillerini -Ladino \u0130spanyolca\u2019n\u0131n Kastilya dialekti olarak ge\u00e7er- korudular. B\u00f6ylelikle onlarca insan Selanik\u2019e yerle\u015fti ve genellikle yapt\u0131klar\u0131 gibi sinagog\u2019un \u00e7evresinde ya\u015famlar\u0131n\u0131 kurdular. Zaman ge\u00e7tik\u00e7e, Selanikli Yahudiler dil i\u00e7in ortak bir zemin bulma aray\u0131\u015f\u0131na ge\u00e7tiler. \u015eehirde Alman Yahudileri ve \u0130talyan Yahudileri olmas\u0131na ra\u011fmen \u00e7o\u011funlu\u011fun konu\u015ftu\u011fu dil Ladino\u2019ydu.\u201d<\/p>\n Benmayor\u2019un belirtti\u011fi gibi dil \u00f6zellikle 18. y\u00fczy\u0131lda Yunanistan\u2019\u0131n Osmanl\u0131 idaresi alt\u0131nda oldu\u011fu d\u00f6nemde \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc sa\u011flar. \u201cT\u00fcrkler Yahudilere ya da H\u0131ristiyanlara ibadet konusunda k\u0131s\u0131tlama getirmemi\u015fti. O d\u00f6nemde sorunlar daha \u00e7ok ekonomiyle ve h\u0131rs\u0131zl\u0131kla alakal\u0131yd\u0131.\u201ddiye de ekliyor Ceki Bey.<\/p>\n G\u00fcn\u00fcm\u00fcze do\u011fru yakla\u015f\u0131rsak \u00fclkede 1900\u2019l\u00fc y\u0131llarda \u00e7o\u011fu Selanik\u2019te olmak \u00fczere yakla\u015f\u0131k olarak 80.000 ki\u015finin Ladino konu\u015ftu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor Benmayor. Tabii ki Selaniklilerin d\u0131\u015f\u0131nda Bulgaristan\u2019da, Sarayevo\u2019da, Edirne\u2019de, \u0130zmir\u2019de, Rodos ve Kos adas\u0131nda da ayn\u0131 dili konu\u015fan insanlar\u0131n oldu\u011funun alt\u0131n\u0131 \u00e7izerek. Belirtmekte fayda var diyerek ekliyor: \u201cMesela Dedea\u011fa\u00e7 Yahudileri Edirneli Yahudilerin konu\u015ftu\u011fu Ladino\u2019dan \u00e7ok etki alm\u0131\u015ft\u0131r.\u201d<\/p>\n Yunanl\u0131larla ili\u015fkiler ve Ladino bas\u0131lan 32 gazete<\/strong><\/p>\n 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonundan 1963 y\u0131l\u0131na kadar \u00e7e\u015fitli zamanlarda Ladino olarak yay\u0131mlanm\u0131\u015f yakla\u015f\u0131k 32 gazete vard\u0131. Hatta bunlardan biri olan \u201cMesazero\u201d isimli gazete son say\u0131s\u0131n\u0131 9 Nisan 1941\u2019de basm\u0131\u015ft\u0131r. Ki bu da Nazilerin Yunanistan\u2019\u0131 i\u015fgalinden \u00f6nce dilin ne kadar canl\u0131 oldu\u011funu kan\u0131tl\u0131yor.<\/p>\n Ceki Hoca, Selanik\u2019te ya\u015fayan Yunanl\u0131lar\u0131n Ladino ile temas\u0131n\u0131 da 1912 y\u0131l\u0131ndan bir olayla a\u00e7\u0131kl\u0131yor. \u201c\u015eimdi size do\u011frulu\u011funu kan\u0131tlayamasam da kesin oldu\u011funa y\u00fczde y\u00fcz inand\u0131\u011f\u0131m bir hik\u00e2yeyi anlatay\u0131m. \u015eabat demek \u0130branicede cumartesi demektir. O y\u0131llarda Vardar semtinde Yunanl\u0131lar ve Yahudiler birlikte \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. Yunancada Cumartesi kelimesi Savvato demektir. Ve bu i\u00e7 i\u00e7elik neticesinde cumartesi kelimesine Yunanl\u0131lar da Sabba demeye ba\u015flam\u0131\u015f. Yahudilerin \u015eabat demesinden esinle. Ayr\u0131ca Selanik Sosyalist \u0130\u015f\u00e7i Federasyonu da g\u00fczel bir \u00f6rnektir. \u00c7o\u011funlu\u011fu Yahudilerden olu\u015fan bu federasyon ile Yunanl\u0131lar ve Yahudiler birlikte m\u00fccadele etmi\u015ftir.<\/p>\n Ladino\u2019yu k\u00f6klerinden koparan Nazi i\u015fgali<\/strong><\/p>\n \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131nda Selanik Yahudilerinin b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu toplama kamplar\u0131na g\u00f6nderildi. \u201cAtina\u2019da ka\u00e7\u0131p kurtulmay\u0131 ba\u015faranlar olmu\u015fken, saklanacak bir yer bulamayan Selaniklilerin \u00e7o\u011fu \u00f6ld\u00fc.\u201d diye anlat\u0131yor 75 ya\u015f\u0131ndaki Ceki Hoca. Nazi \u00f6l\u00fcm kamplar\u0131ndan kurtulup Selanik\u2019e d\u00f6nebilenlerin say\u0131s\u0131 ise 1000-1200 civar\u0131ndayd\u0131.\u00a0 Anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 \u00fczere kamplarda katledilen Yahudilerle birlikte dilleri de katliama u\u011fram\u0131\u015f oldu. Bu Ladino konu\u015fan toplulu\u011fun ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 en a\u011f\u0131r darbeydi. Ya\u015fayanlar\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131n Amerika\u2019ya, Fransa\u2019ya ya da ba\u015fka \u00fclkelere g\u00f6\u00e7\u00fc de Selanik\u2019te dilin konu\u015fulmas\u0131n\u0131 azaltt\u0131.<\/p>\n \u201c1945\u2019te kamplardan d\u00f6nmeyi ba\u015farabilenler ilgin\u00e7 bir \u015fey fark eder. Selanik Yahudilerinin tuttu\u011fu t\u00fcm kay\u0131tlar Ladino\u2019dur. Sonra yap\u0131lan karma evliliklerle Ladino bilenler daha da azalm\u0131\u015ft\u0131r. Bir de \u00e7ok \u00f6nemli bir ger\u00e7ek var ki kamplardan d\u00f6nmeyi ba\u015faranlar art\u0131k Ladino konu\u015fmak istememektedir. O k\u00f6t\u00fc g\u00fcnleri haf\u0131zalar\u0131ndan silmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken Ladino\u2019yu da unutmak istemi\u015flerdir.\u201d<\/p>\n \u015eimdilerde Aristoteles \u00dcniversitesinde her ya\u015ftan \u00f6\u011frenciye \u00fccretsiz kurslar vererek anadilini \u00f6\u011fretiyor Ceki Benmayor. \u0130nsanlar\u0131n derslere olan ilgisinden gayet memnun oldu\u011funu belirten, belki de \u015fehirde Ra\u015fi harflerini \u00f6\u011freten tek ki\u015fi olan Benmayor \u201cLadino ke\u015ffedilmesi gereken bir dil ve bu dile dair hen\u00fcz ke\u015ffedilmemi\u015f \u015feyler ortaya \u00e7\u0131kt\u0131k\u00e7a, \u00f6\u011frencilerin dili \u00f6\u011frenmesine yard\u0131mc\u0131 olacakt\u0131r\u201d diyor ve ekliyor \u201cMesela Moskova\u2019dan Selanik\u2019e d\u00f6nmesi gereken ke\u015ffedilmemi\u015f ar\u015fivler var. Ben Ra\u015fi alfabesini \u00e7al\u0131\u015fmaya devam ediyorum, Ladino\u2019da ileri seviyeye gelen \u00f6\u011frencilerim de alfabeyi okuyabiliyor\u201d diyen Ceki Benmayor s\u00f6zlerini \u015f\u00f6yle noktal\u0131yor:<\/p>\n \u201cDili ya\u015fatmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorum ve ya\u015fayaca\u011f\u0131na da inan\u0131yorum. \u00d6\u011frencilerin \u00e7al\u0131\u015fma azmi e\u015fim Keli ile birlikte bizi \u00e7o\u011fu zaman derinden etkiliyor.\u201d<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/www.avlaremoz.com\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/Ceki-Benmayor-photo.jpg?ssl=1\")
<\/a>![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/www.avlaremoz.com\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/Mesazero-1935_-_1941.jpg?ssl=1\")
<\/a>