![\"\"](\"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/2022\/08\/Bursada-bir-zamanlar-Setbasi-semtinin-go\u0308ru\u0308nu\u0308s\u0327u\u0308-360x221.png\")
<\/p>\n<\/p>\n
Agah Enes Yasa<\/strong><\/p>\n Ramazan ay\u0131n\u0131n son iki g\u00fcn\u00fcyd\u00fc. Haftalard\u0131r bir damla ya\u011fmur d\u00fc\u015fmemi\u015f Bursa sokaklar\u0131nda, \u00e7ar\u015f\u0131s\u0131nda ve ah\u015fap konaklar\u0131n odalar\u0131nda kulaktan kula\u011fa bir hadise yay\u0131l\u0131yordu. \u201cBu kurakl\u0131\u011f\u0131n da, dualar\u0131m\u0131z\u0131n kabul olmamas\u0131n\u0131n da nedeni kiliselerini b\u00fcy\u00fctt\u00fck\u00e7e b\u00fcy\u00fcten o Ermeniler! Mevla bizi cezaland\u0131r\u0131yor!\u2019\u2019 diyordu Hoca Kad\u0131n, bir ev oturmas\u0131nda di\u011fer kad\u0131nlara. \u201cErkeklerin kuvveti de yapacaklar\u0131 bir \u015fey de yok, biz kad\u0131nlar bir \u00e7are bulmal\u0131\u201d diye devam ediyordu galeyana. \u0130\u00e7lerinden birisi \u201cYakmal\u0131, o kiliseyi de, mahalleyi de!\u201d diye f\u0131rlad\u0131 aya\u011fa. Ya sonras\u0131? Kimse d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyordu. Kullar, kafirleri cezaland\u0131r\u0131rsa Rab da onlar\u0131 affedecek, kurakl\u0131k bitecek; dualar kabul olacakt\u0131.<\/strong><\/em><\/p>\n Bursa\u2019da ilk Ermeniler<\/strong><\/p>\n Hik\u00e2yemiz i\u00e7in biraz daha eskiye, 15.y\u00fczy\u0131la gitmemiz gerekecek. \u00c7elebi Mehmed, yeniden toparlad\u0131\u011f\u0131 devletin bir m\u00fchr\u00fc olarak Bursa\u2019ya Ye\u015fil K\u00fclliyeyi in\u015fa ettirmi\u015fti. Rivayetlere g\u00f6re k\u0131\u015f g\u00fcnleri cemaatin \u00e7amurlu pabu\u00e7lar\u0131n\u0131 silecek bir z\u00fcmreye ihtiya\u00e7 ortaya \u00e7\u0131k\u0131nca camiin etraf\u0131na, Setba\u015f\u0131 mahallesine K\u00fctahya\u2019dan on hane Ermeni\u2019yi getirmi\u015f; bir de kendilerine a\u015f ba\u011flam\u0131\u015ft\u0131. Bursa Ermenileri\u2019nin ser\u00fcveni b\u00f6yle ba\u015flar. 16.yy\u2019da Bursa\u2019ya gelen Polonyal\u0131 Simeon k\u00fc\u00e7\u00fck bir ah\u015fap kilisenin etraf\u0131ndaki evlerinde 300 kadar Ermeni\u2019nin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlat\u0131r. Bu k\u00fc\u00e7\u00fck ah\u015fap kilise, yaz\u0131m\u0131n ana kahraman\u0131 olan kilisenin atas\u0131 olan ayn\u0131 arazideki kilisedir. Ne tesad\u00fcft\u00fcr ki bug\u00fcn o kilisenin temelleri dahi g\u00fcn\u00fcm\u00fcze ula\u015famam\u0131\u015f, \u00fcst\u00fcne Bursa \u015eehir K\u00fct\u00fcphanesi in\u015fa edilmi\u015ftir. Bug\u00fcne ula\u015fabilen tek kilise, Soyk\u0131r\u0131m s\u0131ras\u0131nda Bursa\u2019dan s\u00fcr\u00fclen Ermenilerden bo\u015falan, bir d\u00f6nem t\u00fct\u00fcn deposu ve sigara imalathanesi olarak kullan\u0131lan Katolik Kilisesi\u2019dir.<\/p>\n Yeni pencereler nas\u0131l \u201chuzursuzluk\u201d yaratt\u0131?<\/strong><\/p>\n Hikayemize geri d\u00f6nelim. Asl\u0131nda Ermeniler, yaln\u0131zca, Bursa\u2019daki yegane kiliselerinde \u0130ncil okuduklar\u0131 b\u00f6l\u00fcm\u00fcn ayd\u0131nl\u0131\u011f\u0131 arts\u0131n diye yeni pencereler eklemi\u015f, \u00e7at\u0131y\u0131 tamir edip bir de d\u0131\u015f duvarlar\u0131n\u0131 boyam\u0131\u015flard\u0131. Bu tamirat belli ki birilerini anlams\u0131zca rahats\u0131z ediyordu. \u015eehirde yarat\u0131lacak huzursuzlu\u011fun planlar\u0131 Nizamz\u00e2de Nizameddin ve Cabiz\u00e2de Mustafa adl\u0131 iki ulema taraf\u0131ndan olu\u015fturulmu\u015ftu bile. Ta\u015frada dola\u015farak vaaz verecek imamlar \u2018\u2019Ermeniler, Y\u00fcce H\u00fcnkar\u0131m\u0131z\u0131n izni olmaks\u0131z\u0131n kiliselerini y\u0131k\u0131p yeniden yapm\u0131\u015flard\u0131r!\u2019\u2019 fitnesini yaymalar\u0131 i\u00e7in \u00f6rg\u00fctleniyordu. Hi\u00e7bir detay atlanmamal\u0131yd\u0131. Kad\u0131nlar da i\u015fin i\u00e7ine kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Ev ev gezip anlatacaklard\u0131 \u2018\u2019Tanr\u0131n\u0131n gazaplar\u0131n\u0131\u2019\u2019<\/p>\n Hedef Ermeni kilisesi<\/strong><\/p>\n Fitne \u2018\u2019ate\u015fi\u2019\u2019 t\u00fcm Bursa\u2019y\u0131 sarmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Ramazan\u2019\u0131n 29\u2019u, ak\u015fam \u00fcst\u00fcyd\u00fc. Esnaf yakla\u015fan bayram\u0131n getirece\u011fi bereketle i\u015flerinin a\u00e7\u0131lmas\u0131n\u0131 ve \u015fehri art\u0131k serinletecek ya\u011fmurun ya\u011fmas\u0131n\u0131 bekliyordu belki de. Bir u\u011fultu \u015fehrin sokaklar\u0131n\u0131 sall\u0131yor, evlerinin penceresinden insanlar \u015fa\u015f\u0131rarak bak\u0131yordu. Bin kadar kad\u0131n ellerinde me\u015falelerle Setba\u015f\u0131\u2019na, yani Ermeni Mahallesine do\u011fru ilerliyordu. Yanlar\u0131na elli kadar da \u00e7apulcuyu toplam\u0131\u015flard\u0131. \u00c7\u0131lg\u0131na d\u00f6nm\u00fc\u015f kad\u0131nlar kilisenin \u00f6n\u00fcne gelmi\u015fti. Hep bir a\u011f\u0131zdan hayk\u0131r\u0131yorlard\u0131 \u2018\u2019Erkeklerimizde g\u00fc\u00e7 kalmad\u0131! Kurakl\u0131k, yokluk \u015fehri kavuruyor! Tek sorumlusu sizsiniz!\u2019\u2019 Bu feveran koparken kad\u0131nlar\u0131n i\u00e7lerinden daha evvelden a\u015fina oldu\u011fumuz bir ses \u00e7\u0131kt\u0131. Hoca Kad\u0131n\u2019d\u0131 bu. \u2018\u2019H\u00fcnkar\u0131m\u0131z\u0131n izni olmadan kad\u0131\u2019ya r\u00fc\u015fvet vererek yapt\u0131n\u0131z bu kiliseyi! Abdullah Efendi bize haberi vermi\u015ftir.\u2019\u2019 diye ba\u011f\u0131r\u0131yordu. Kilisenin tamirat\u0131yla u\u011fra\u015fan i\u015f\u00e7iler kad\u0131nlar\u0131 engellemek i\u00e7in harekete ge\u00e7ince bin kadar kad\u0131n ve e\u015fk\u0131yalar, i\u015f\u00e7ileri peri\u015fan etmi\u015f ve oradan savu\u015fturmu\u015flard\u0131. \u015eimdi fitne ate\u015fi yay\u0131lacak ve kiliseyi de saracakt\u0131. Bir anda Bursa semalar\u0131 yaln\u0131zca kilisenin de\u011fil, tutu\u015fmaya ba\u015flayan civardaki Ermeni evlerinin dumanlar\u0131yla de kapland\u0131. Kad\u0131nlara bu yetmeyecekti. Civarda g\u00f6rd\u00fcklerini ya\u011fmalamaya ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131. Kad\u0131nlar ve onlara kat\u0131lanlar bir\u00e7ok Ermeni\u2019yi de \u00f6ld\u00fcr\u00fcyorlard\u0131. Kilise ve mahalle yan\u0131yor, Ermeniler deh\u015fet i\u00e7inde ka\u00e7acak yer ararken i\u00e7lerinden baz\u0131lar\u0131 da yang\u0131n\u0131 s\u00f6nd\u00fcrmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. O Ramazan\u2019\u0131n 29\u2019u, Setba\u015f\u0131 semtinin ve Bursa\u2019n\u0131n en gaddar g\u00fcnlerinden birine \u015fahit olmu\u015ftu.<\/p>\n I\u015f\u0131k tutan raporlar<\/strong><\/p>\n Yukar\u0131da okudu\u011funuz t\u00fcm olay kurgusuna ula\u015fabilmemizi, bu sald\u0131r\u0131 sonras\u0131 Ermeni Cemaati yetkililerinin mahkemeye ba\u015fvurmas\u0131 sonras\u0131 Osmanl\u0131 y\u00f6netiminin ba\u015flatt\u0131\u011f\u0131 geni\u015f \u00e7apl\u0131 sorgulamalar sonucunda yaz\u0131lan raporlar sa\u011flad\u0131. \u0130ki y\u0131l boyunca ba\u011f\u0131ms\u0131z bir m\u00fcba\u015firin y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc tahkikatlar sonucu bir\u00e7ok yarg\u0131lama yap\u0131ld\u0131. Elbette ki olay\u0131n t\u00fcm sorumlu\u011funu tek ki\u015fi \u00fcst\u00fcne y\u0131kmak tarihsel bir hata olur fakat o d\u00f6nem y\u00f6re ayan\u0131 olan Esad Efendi, Divan\u2019dan gelen kilise tamiri iznini halka duyurmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in olay\u0131n fitilini ate\u015flemi\u015f, \u2018\u2019r\u00fc\u015fvet\u2019\u2019 ve \u2018\u2019H\u00fcnkar\u0131m\u0131z\u0131n iznini almaks\u0131z\u0131n\u2019\u2019 iftiralar\u0131n\u0131n zemini olu\u015fturmu\u015f say\u0131labilir. Olay\u0131n ba\u015f tahrik\u00e7ileri ve organizat\u00f6rleriyse o d\u00f6nem i\u00e7in idam ya da benzeri a\u011f\u0131r bir ceza almam\u0131\u015flard\u0131. Nizamz\u00e2de ve Cabiz\u00e2de ile sorgulamalar sonucu onlara yard\u0131m etti\u011fi tespit edilen Deli Molla\u2019n\u0131n Bozcaada\u2019ya s\u00fcr\u00fclmesiyle yetinilmemi\u015fti. Ceza almalar\u0131na en \u00e7ok \u015fa\u015f\u0131raca\u011f\u0131m\u0131z ki\u015filer ise kilisenin tamirat\u0131 i\u00e7in malzeme sa\u011flayan camc\u0131lard\u0131. \u015eeriye Sicili\u2019ndeki kay\u0131tta isimleri ge\u00e7en Bolulu Ohannes, \u00c7ing\u00e2neo\u011flu Avedis, Arabo\u011flu Bedros, Kuyumcu Kocabay\u0131zo\u011flu\u2019nun Bursa\u2019dan uzak bir yere s\u00fcrg\u00fcn edilmesine ve bu civarlarda i\u015f yapmamalar\u0131na karar verilmi\u015fti.Bu kundaklama i\u015fini fiiliyata ge\u00e7iren kad\u0131nlar\u0131n ak\u0131beti hakk\u0131ndaysa bir bilgi maalesef yok. Belki de say\u0131lar\u0131n\u0131n fazlal\u0131\u011f\u0131 nedeniyle tahkikat sonucunda hepsi tek tek tespit edilip yarg\u0131lamadan uzak durulmu\u015f olabilir.Pek tabii ki bu sald\u0131r\u0131 sonucu Bursa Ermenileri\u2019nin kiliseleri kullan\u0131lmayacak hale gelmi\u015fti. Divan-\u0131 H\u00fcmayun\u2019dan \u00e7\u0131kan karara g\u00f6re evvelki kilisenin boyutlar\u0131n\u0131 a\u015fmayacak \u015fekilde yeni bir kilise in\u015fa etmelerine m\u00fcsaade edilmi\u015f ve kendilerine m\u00fcdahale edilmemesi tembih edilmi\u015fti. Bu, haliyle Osmanl\u0131 az\u0131nl\u0131k siyasetinde emsaline az rastlan\u0131r bir izin olmu\u015ftu.Devletin tutumu olmas\u0131 gerekti\u011fi gibiydi. Peki ya yak\u0131lan bir cami olsayd\u0131? Bu sorunun cevab\u0131n\u0131 size b\u0131rak\u0131yorum. Ancak, bu olay 1909 Adana Pogromu\u2019nda ya da daha evvel Bursa\u2019da yak\u0131lan bir ba\u015fka kilisede ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 gibi, Osmanl\u0131 toplumunu olu\u015fturan gruplar\u0131n ufac\u0131k k\u0131v\u0131lc\u0131mlarla nas\u0131l \u2018\u2019tutu\u015fturulabilece\u011finin\u2019\u2019 bir \u00f6rne\u011fidir.Bu yaz\u0131n\u0131n ar\u015fiv k\u0131sm\u0131n\u0131 ve konu \u00fczerine anekdotlar\u0131n\u0131 payla\u015ft\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in \u0130smail Ya\u015fayanlar\u2019a ve yaz\u0131n\u0131n yay\u0131m s\u00fcrecinde bana yard\u0131mc\u0131 olan G\u00fcven Bayar\u2019a te\u015fekk\u00fcrlerimi belirtiyorum.<\/p>\n