![\"\"](\"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/Pu\u015fkin-360x169.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
1825\u2019te Rusya\u2019da bir grup subay, anayasal d\u00fczeni h\u00e2kim k\u0131lmak, toplumsal adaleti sa\u011flamak ve serfli\u011fi kald\u0131rmak i\u00e7in \u00c7arl\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 ayaklan\u0131r. Bast\u0131r\u0131lan ayaklanma sonras\u0131 y\u00fczlerce ki\u015fi tutuklan\u0131r, su\u00e7lu bulunanlar Sibirya ve Kafkasya\u2019ya s\u00fcrg\u00fcn edilir. \u0130syanc\u0131lar\u0131n en b\u00fcy\u00fck destek\u00e7isi, Rus edebiyat\u0131n\u0131n zirve isimlerinden Aleksandr Sergeyevi\u00e7 Pu\u015fkin\u2019dir. Pu\u015fkin\u2019in yolunu Erzurum\u2019a d\u00fc\u015f\u00fcren de, Kafkasya\u2019ya s\u00fcr\u00fclen dostlar\u0131n\u0131n pe\u015finden gitmektir.<\/strong><\/em><\/p>\n Vahap Co\u015fkun<\/strong><\/p>\n 14 Aral\u0131k 1825\u2019te Rusya\u2019da bir grup subay, I. Nikolay\u2019\u0131n ta\u00e7 giyme t\u00f6reni esnas\u0131nda Senato Meydan\u0131\u2019na \u00e7\u0131kar ve \u00e7arl\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 bir ayaklanma ba\u015flat\u0131r. Uzun s\u00fcren sava\u015flar s\u0131ras\u0131nda Rus k\u00f6yl\u00fclerinin dramatik haline tan\u0131k olan \u00c7arl\u0131k kar\u015f\u0131t\u0131 bu subaylar\u0131n gayesi, \u00fclkede anayasal d\u00fczeni h\u00e2kim k\u0131lmak, toplumsal adaleti sa\u011flamak ve serfli\u011fi kald\u0131rmakt\u0131r. Ayaklanma, Aral\u0131k ay\u0131 i\u00e7inde ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi i\u00e7in, ayaklanmaya kat\u0131lanlar ve ayaklanmay\u0131 destekleyenler, Rus\u00e7ada \u201cAral\u0131k\u00e7\u0131\u201d anlam\u0131na gelen \u201cDekabrist\u201d olarak adland\u0131r\u0131l\u0131rlar.<\/p>\n Dekabristler ba\u015far\u0131l\u0131 olamazlar. Ayaklanma bast\u0131r\u0131l\u0131r, y\u00fczlerce ki\u015fi tutuklan\u0131r, su\u00e7lu bulunanlar Sibirya ve Kafkasya\u2019ya s\u00fcrg\u00fcn edilirler. \u0130syanc\u0131lar\u0131n en b\u00fcy\u00fck destek\u00e7isi, Rus edebiyat\u0131n\u0131n zirve isimlerinden Aleksandr Sergeyevi\u00e7 Pu\u015fkin\u2019dir. Kendisinden ilham alan Dekabristleri \u201carkada\u015flar\u0131, karde\u015fleri ve yolda\u015flar\u0131\u201d olarak g\u00f6ren Pu\u015fkin, hayat\u0131n\u0131n sonuna kadar onlarla s\u0131k\u0131 bir ili\u015fki i\u00e7inde bulunur. Pu\u015fkin\u2019in Erzurum\u2019a yolunu d\u00fc\u015f\u00fcren de, Kafkasya\u2019ya s\u00fcr\u00fclen dostlar\u0131n\u0131n pe\u015finden gitmesidir.<\/p>\n 1828\u2019de Pu\u015fkin, Erzurum seferine kat\u0131lmak \u00fczere \u00c7ar\u2019a ba\u015fvurur. Fakat mimli bir ki\u015fi oldu\u011fundan bu ba\u015fvurusu \u201ct\u00fcm makamlar dolu\u201d denilerek reddedilir. Vazge\u00e7mez Pu\u015fkin, gizlice yolculuk haz\u0131rl\u0131klar\u0131na ba\u015flar. \u00c7ar\u2019\u0131n onu takiple g\u00f6revlendirdi\u011fi istihbarat\u00e7\u0131lar bile onun yolculu\u011fundan sonradan haberdar olurlar ve \u00f6\u011frendiklerinde derhal b\u00f6lgedeki askeri otoritelere Pu\u015fkin\u2019in \u201cg\u00f6zetim ve denetim\u201d alt\u0131nda tutulmas\u0131 i\u00e7in emirler g\u00f6nderirler.<\/p>\n Moskova\u2019dan Erzurum\u2019a uzun bir yol teper Pu\u015fkin; yolculu\u011fu s\u0131ras\u0131nda g\u00f6rd\u00fcklerini, duyduklar\u0131n\u0131, sohbetlerini, yiyip i\u00e7tiklerini, k\u0131saca hemen her \u015feyi not eder. 1835\u2019te kitap olarak yay\u0131nlanmalar\u0131 maksad\u0131yla g\u00fcnl\u00fcklerini ve notlar\u0131n\u0131 d\u00fczenler. Yazd\u0131\u011f\u0131 \u00f6ns\u00f6z ile birlikte, Pu\u015fkin\u2019in yolculuk notlar\u0131, 1836\u2019da Sovremennik dergisinin birincisi say\u0131s\u0131nda yay\u0131nlan\u0131r. *<\/p>\n \u201cBa\u015fka bir halk mutfa\u011f\u0131nda bu kadar tiksindirici bir \u015fey oldu\u011funu sanm\u0131yorum\u201d<\/strong><\/p>\n Yolculu\u011fu zorludur Pu\u015fkin\u2019in; gidebildi\u011fi yere kadar arabayla gider, sonras\u0131nda ya at s\u0131rt\u0131nda ya da y\u00fcr\u00fcyerek yolculu\u011funa devam eder. Bazen bir askeri birlikle birlikte hareket eder, bazen de tek ba\u015f\u0131na yola revan olur. Co\u011frafyay\u0131 hayranl\u0131kla seyreder, insanlar\u0131 inceler, eski ile yeni aras\u0131nda kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmalar yapar.<\/p>\n Hamamlar\u0131n, banyolar\u0131n, kapl\u0131calar\u0131n hayat\u0131nda \u00f6nemli bir yeri vard\u0131r. Yol \u00fczerinde konaklad\u0131\u011f\u0131 her ilde, her il\u00e7ede ilk olarak hamam\u0131n yolunu tutar. Kafkas kapl\u0131calar\u0131n\u0131n \u015fimdiki modern haliyle daha kullan\u0131\u015fl\u0131 oldu\u011funu kabul eder, ama eski do\u011fal hallerini kaybettikleri i\u00e7in h\u00fcz\u00fcnlenir. Tiflis\u2019in hamamlar\u0131n\u0131 sever, Erzurum\u2019un hamamlar\u0131na lanet okur. \u201cErzurum hamamlar\u0131 Tiflis hamamlar\u0131yla nas\u0131l k\u0131yaslanabilir.\u201d (s. 81)<\/p>\n Yol boyunca pek \u00e7ok harabeye rastlar. Veban\u0131n kol gezdi\u011fi bir d\u00f6nemde, bu amans\u0131z hastal\u0131ktan hayat\u0131n\u0131 kaybedenlerin toplu mezarlar\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131r. Bir k\u00f6yde terk edilmi\u015f bir minarenin g\u00f6lgesinde, yitip giden bir k\u00f6y\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131na \u015fahitlik eder. Evlere, sofralara misafir olur. Bir keresinde; t\u00fct\u00fcn i\u00e7erek diki\u015f diken gen\u00e7 bir Kalmuk kad\u0131n\u0131n yan\u0131na oturur.<\/p>\n T\u00fct\u00fcn \u00e7ubu\u011funu bana verdi ve kahvalt\u0131ya oturdu. Bir kazanda kuzu ya\u011f\u0131 ve tuzlu \u00e7ay kayn\u0131yordu. Bana kendi tas\u0131n\u0131 uzatt\u0131. Reddetmek istemedim ve kokusunu almamaya \u00e7al\u0131\u015farak bir yudum ald\u0131m. Ba\u015fka bir halk mutfa\u011f\u0131nda bu kadar tiksindirici bir \u015fey daha oldu\u011funu sanm\u0131yorum. Yemek i\u00e7in bir \u015feyler istedim. Kurutulmu\u015f k\u0131srak eti verdiler. O an bunu buldu\u011fuma bile sevindim. Gen\u00e7 Kalmuk kad\u0131n\u0131n i\u015fvelerinden korktum, hemen \u00e7ad\u0131rdan \u00e7\u0131kt\u0131m.\u201d (s. 16-17)<\/p>\n \u201c\u00c7erkesler bizden nefret ediyor\u201d<\/strong><\/p>\n Kafkas halklar\u0131na kar\u015f\u0131 oryantalisttir Pu\u015fkin. \u00d6zg\u00fcrce dola\u015ft\u0131klar\u0131 meralar\u0131ndan \u00e7\u0131kartt\u0131klar\u0131 ve k\u00f6ylerini yakt\u0131klar\u0131 \u00c7erkeslerin \u201cbizden\u201d (Ruslardan) nefret ettiklerini s\u00f6yler. Gittik\u00e7e da\u011flar\u0131n derinliklerine \u00e7ekilen ve sald\u0131r\u0131lar\u0131n\u0131 oradan y\u00f6nlendiren \u00c7erkesler, Pu\u015fkin\u2019in indinde f\u0131rsat\u00e7\u0131, g\u00fcvenilmez ve zay\u0131fa kar\u015f\u0131 ac\u0131mas\u0131z bir halkt\u0131r.<\/p>\n \u201cBar\u0131\u015f\u00e7\u0131l \u00c7erkeslerin dostlu\u011funa g\u00fcvenilmez. Her zaman asi kabile mensuplar\u0131na yard\u0131ma haz\u0131rd\u0131rlar. G\u00f6z\u00fc kara \u015f\u00f6valyelik ruhunu yitirmi\u015fler. Kazaklarla e\u015fit say\u0131dayken nadiren sald\u0131r\u0131rlar, piyadelere asla sald\u0131rmaz, top g\u00f6rd\u00fcklerinde ise ka\u00e7arlar. Bununla birlikte zay\u0131f ya da savunmas\u0131z bir m\u00fcfrezeye sald\u0131rma f\u0131rsat\u0131n\u0131 asla ka\u00e7\u0131rmazlar.\u201d (s. 20)<\/p>\n Pu\u015fkin\u2019in sat\u0131rlar\u0131nda \u00c7erkesler, \u015fiddeti ve zorbal\u0131\u011f\u0131 \u00f6z\u00fcmsemi\u015f bir halk olarak belirir. K\u0131l\u0131\u00e7 ve han\u00e7er, onlar\u0131n v\u00fccutlar\u0131n\u0131n do\u011fal bir par\u00e7as\u0131 say\u0131l\u0131r; bebekleri daha kelimeleri s\u00f6kmeden k\u0131l\u0131\u00e7 ve han\u00e7er kullanmay\u0131 \u00f6\u011frenirler. Birini \u00f6ld\u00fcrmek, \u00c7erkesler i\u00e7in i\u015ften say\u0131lmaz. Fidye almak i\u00e7in canl\u0131 tuttuklar\u0131 esirlere insanl\u0131k d\u0131\u015f\u0131 bir muamelede bulunmaktan ka\u00e7\u0131nmazlar. Esirleri a\u011f\u0131r \u00e7al\u0131\u015fmaya tabi tutarlar, \u00e7i\u011f hamurla beslerler, canlar\u0131 istedi\u011finde d\u00f6verler ve \u201ctek kelime y\u00fcz\u00fcnden onlar\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck k\u0131l\u0131\u00e7lar\u0131yla \u00f6ld\u00fcrme haklar\u0131 olan erkek \u00e7ocuklar\u0131n\u0131n yan\u0131na b\u0131rak\u0131rlar.\u201d<\/p>\n \u201cBu b\u00f6lge onlar\u0131n vah\u015fetleriyle ilgili s\u00f6ylentilerle dolu. K\u0131r\u0131m Tatarlar\u0131 gibi silahs\u0131zland\u0131r\u0131lmadan onlar\u0131 bast\u0131rman\u0131n neredeyse hi\u00e7bir yolu yok. Fakat aralar\u0131nda h\u00fck\u00fcm s\u00fcren kal\u0131tsal \u00e7eki\u015fme ve kan davalar\u0131 sebebiyle bunun yerine getirilmesi son derece zor g\u00f6z\u00fck\u00fcyor.\u201d (s. 20)<\/p>\n Peki, b\u00f6yle bir halk nas\u0131l yola getirilir? Pu\u015fkin, iki \u00e7are g\u00f6sterir: \u0130lki, Karadeniz\u2019in do\u011fu k\u0131y\u0131lar\u0131n\u0131 alarak \u00c7erkeslerin T\u00fcrkler ile olan ba\u011flar\u0131n\u0131 kesmektir. Pu\u015fkin, T\u00fcrklerle irtibat\u0131 kopan \u00c7erkeslerin Ruslara yana\u015faca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. \u0130kincisi de, onlara \u201c\u0130ncil\u2019i vaaz etmektir.\u201d Pu\u015fkin\u2019e g\u00f6re; \u0130slamiyeti kabul etmeleri \u00c7erkesleri fanatikle\u015ftirmi\u015ftir; bundan kurtulmak i\u00e7in onlar\u0131 H\u0131ristiyanl\u0131\u011fa \u00e7ekmek laz\u0131md\u0131r. \u201cKafkasya, Hristiyan misyonerlerini bekliyor\u201ddur.<\/p>\n \u201c\u0130nsanlar\u0131 k\u0131nal\u0131 t\u0131rnaklar\u0131na bakarak yarg\u0131lamayaca\u011f\u0131m\u201d<\/strong><\/p>\n Kafkasya\u2019da ya\u015fayan haklar\u0131n en yoksulunun Osetler oldu\u011funu belirtir Pu\u015fkin. Kad\u0131nlar\u0131n\u0131n \u00e7ok g\u00fczel ve -duydu\u011fu kadar\u0131yla- \u201cgezginlere kar\u015f\u0131 \u00e7ok ho\u015fg\u00f6r\u00fcl\u00fc\u201d oldu\u011funu s\u00f6yler. Yol yap\u0131m\u0131nda \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131lan esir T\u00fcrklerin bir t\u00fcrl\u00fc Ruslar\u0131n kara ekme\u011fine al\u0131\u015famamalar\u0131na hayret eder. Yolda Faz\u0131l Han ad\u0131nda bir Pers prensiyle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131r. Do\u011fulu bir prensin ho\u015funa gidece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnerek, prensi abart\u0131l\u0131 ve \u015fatafatl\u0131 bir \u015fekilde selamlar. Fakat Faz\u0131l Han oral\u0131 olmaz, do\u011fal ve sade bir kar\u015f\u0131l\u0131k verince Pu\u015fkin, yapt\u0131\u011f\u0131ndan yerin dibine girer.<\/p>\n \u201cUtan\u00e7la tumturakl\u0131 bir \u00fcslubu bir yana b\u0131rakarak, ola\u011fan Avrupal\u0131 ifadeler kullanmaya ba\u015flad\u0131m. \u0130\u015fte bizim Rus alayc\u0131l\u0131\u011f\u0131m\u0131za bir ders. Bir daha insanlar\u0131 kuzu postundan papa\u011f\u0131na (\u015fapkas\u0131) ve k\u0131nal\u0131 t\u0131rnaklar\u0131na bakarak yarg\u0131lamayaca\u011f\u0131m.\u201d (s. 27)<\/p>\n Tiflis\u2019e vard\u0131\u011f\u0131nda solu\u011fu halk hamam\u0131nda al\u0131r. \u0130htiyar bir Pers olan hamamc\u0131 kap\u0131y\u0131 a\u00e7\u0131nca, Pu\u015fkin i\u00e7eride kimisi yar\u0131 \u00e7\u0131plak kimisi anadan \u00fcryan elli kadar kad\u0131n\u0131n oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcr. Hamamc\u0131 sakin bir \u015fekilde \u201cBug\u00fcn Sal\u0131, kad\u0131nlar g\u00fcn\u00fc, hadi gidelim\u201d der ama Pu\u015fkin dona kal\u0131r. Erkeklerin i\u00e7eri girmesinin kad\u0131nlar \u00fczerinde herhangi bir etki yaratmamas\u0131, herkesin o anda ne yap\u0131yorsa yapmaya -giyiniyorsa giyinmeye, soyunuyorsa soyunmaya- devam etmesi onu \u015fa\u015f\u0131rt\u0131r. Kad\u0131nlar\u0131n baz\u0131lar\u0131n\u0131 \u00e7ok g\u00fczel bulur. \u201cFakat\u201d der \u201cihtiyar G\u00fcrc\u00fc kad\u0131nlardan daha itici bir \u015fey bilmiyorum: Cad\u0131lar.\u201d<\/p>\n O vakitler Tiflis, kozmopolit bir \u015fehir; Pu\u015fkin, G\u00fcrc\u00fcleri ne\u015feli, sosyal miza\u00e7l\u0131 ve yi\u011fit bir halk olarak tan\u0131mlar. Ama \u201czihinsel yeteneklerinin i\u015flenmeyi bekledi\u011fini\u201d de ekler. Ermeni n\u00fcfusun yo\u011fun oldu\u011fu \u015fehirde Ruslar kendilerini yerel ahaliden saymazlar. Askerler mecbur olduklar\u0131ndan, sivil memurlar ise y\u00fckselmek i\u00e7in buraya gelirler. Yani hem askeri hem de sivil Rus memurlar, G\u00fcrcistan\u2019a \u201cs\u00fcrg\u00fcn yeri\u201d olarak bakarlar. Tiflis\u2019te i\u00e7me suyu kaynaklar\u0131 k\u0131s\u0131tl\u0131 olsa da, o kadar \u00e7ok \u015farap t\u00fcketilir ki, suyun azl\u0131\u011f\u0131 sorun olmaktan \u00e7\u0131kar.<\/p>\n \u201c\u015eeytana tapmad\u0131klar\u0131 i\u00e7in onlar ad\u0131na \u00e7ok sevindim\u201d<\/strong><\/p>\n Pu\u015fkin, \u00e7ocuklu\u011fundan beri seyahate d\u00fc\u015fk\u00fcnd\u00fcr. Rusya\u2019n\u0131n u\u00e7suz bucaks\u0131z co\u011frafyas\u0131nda bir\u00e7ok yerde bulunur, ancak hi\u00e7 \u00fclkesinin d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kmaz. Kars\u2019a ayak bast\u0131\u011f\u0131nda ilk kez s\u0131n\u0131r\u0131 ge\u00e7menin heyecan\u0131n\u0131 duyar. Kars\u2019ta Rus trampetlerinin sesi kar\u015f\u0131lar onu. Bir Ermeni genci rehberlik eder ona. Kars Kalesinin ihti\u015fam\u0131 onu b\u00fcy\u00fcler; b\u00f6ylesine a\u015f\u0131lmas\u0131 zor kayalar\u0131n \u00fczerine in\u015fa edilmi\u015f bir kaleye ra\u011fmen Kars\u2019\u0131 ele ge\u00e7irmelerine ak\u0131l s\u0131r erdirmez. Kars \u00c7ay\u0131\u2019n\u0131n kenar\u0131na kurulmu\u015f olan Rus askeri kamp\u0131na kat\u0131l\u0131r.<\/p>\n Kamp hayat\u0131n\u0131 sever Pu\u015fkin, \u00e7ad\u0131r uykusunun tahmin edilemeyecek kadar sa\u011fl\u0131kl\u0131 ve g\u00fczel oldu\u011funu s\u00f6yler. Erkenden kalkar, kamp\u0131n i\u00e7inde gezinir. \u00c7ok \u00e7e\u015fitli bir topluluk vard\u0131r kampta, Pu\u015fkin\u2019in ilgisini en \u00e7ok \u201c\u015feytana tapt\u0131klar\u0131na inan\u0131lan\u201d Ezidiler \u00e7eker.<\/p>\n \u201cArarat\u2019\u0131n eteklerinde bu inan\u00e7tan yakla\u015f\u0131k \u00fc\u00e7 y\u00fcz aile ya\u015famaktad\u0131r. Rus h\u00fck\u00fcmdar\u0131n\u0131n egemenli\u011fini tan\u0131m\u0131\u015flard\u0131\u2026 Bizzat bir Ezididen dinleriyle ilgili ger\u00e7e\u011fi \u00f6\u011frenmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131m. Bu adam sorular\u0131ma verdi\u011fi yan\u0131tta, Ezidilerin \u015feytana tapt\u0131klar\u0131 s\u00f6ylentisinin bo\u015f bir masal oldu\u011funu ve tek tanr\u0131ya inand\u0131klar\u0131n\u0131; onlar\u0131n inan\u00e7lar\u0131na g\u00f6re \u015feytan\u0131 lanetlemenin uygunsuz ve edepsiz bir davran\u0131\u015f olarak kabul edildi\u011fini; zira \u015fu an bedbaht olsa da zamanla ba\u011f\u0131\u015flanabilir oldu\u011funu; \u00e7\u00fcnk\u00fc Allah\u2019\u0131n merhametine s\u0131n\u0131r koyman\u0131n m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledi. Bu a\u00e7\u0131klama beni teskin etti. \u015eeytana tapmad\u0131klar\u0131 i\u00e7in onlar ad\u0131na \u00e7ok sevindim ve geri kalan kuruntular\u0131 benim a\u00e7\u0131mdan art\u0131k daha ba\u011f\u0131\u015flanabilir g\u00f6r\u00fcnd\u00fc.\u201d (s. 57)<\/p>\n Kars\u2019tan harekete ge\u00e7en Rus ordusu, pek bir diren\u00e7le kar\u015f\u0131la\u015fmadan, 26 Haziran 1829\u2019da Erzurum yak\u0131nlar\u0131ndaki Akda\u011flara var\u0131r. Ruslar\u0131n h\u0131zla yakla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenen halk \u015fehri teslim etmeyi konu\u015fmaya ba\u015flar. Ama serasker ve askeri yetkililer, \u015fehri savunmay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler. \u0130\u00e7inde halktan temsilcilerin ve seraskerin bulundu\u011fu bir heyet, Ruslar\u0131n kamp\u0131na gelirler, g\u00fcn boyunca m\u00fczakere ederler.<\/p>\n Ertesi g\u00fcn taraflar konu\u015furken \u015fehrin siperlerinden Rus kamp\u0131na ate\u015f a\u00e7\u0131l\u0131r. Ba\u015f\u0131n\u0131n \u00fcst\u00fcnden birka\u00e7 mermi ge\u00e7en Rus ordusunun komutan\u0131 Kont Paskevi\u00e7 \u201cT\u00fcrklerin nas\u0131l insanlar oldu\u011funa bak\u0131n\u2026 Onlara asla g\u00fcvenilmez\u201d der, emir verir, Rus toplar\u0131 devreye girer ve \u015fehirden gelen ate\u015f yava\u015f yava\u015f susar. 27 Haziran\u2019da, ak\u015fam saat 6\u2018da Rus bayra\u011f\u0131 Erzurum Kalesi\u2019nde dalgalanmaya ba\u015flar.<\/p>\n \u201c\u015ea\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 bir tablo sunan \u015fehre girdik. T\u00fcrkler, damlardan bize somurtarak bak\u0131yorlard\u0131. Ermeniler dar sokaklarda g\u00fcr\u00fclt\u00fcyle toplan\u0131yorlard\u0131. O\u011fullar\u0131 atlar\u0131m\u0131z\u0131n \u00f6n\u00fcnde ko\u015fup ha\u00e7 \u00e7\u0131kartarak Hristiyan! Hristiyan! diye ba\u011f\u0131r\u0131yorlard\u0131.\u201d (s. 71)<\/p>\n \u201cAsya l\u00fcks\u00fc s\u00f6z\u00fcnden daha anlams\u0131z bir ifade bilmiyorum\u201d<\/strong><\/p>\n Erzurum, o zamanlar, Asya T\u00fcrkiyesinin ba\u015fkenti olarak kabul g\u00f6ren ve Avrupa ile Do\u011fu aras\u0131ndaki kara ticaretinin ana rotas\u0131 \u00fczerinde bulunan d\u00f6nemin \u00f6nemli \u015fehirlerinden biridir. Pu\u015fkin, notlar\u0131nda \u015fehrin sert iklimine, a\u011fa\u00e7s\u0131z ama verimli topra\u011f\u0131na, d\u00f6rt bir yandan su kanallar\u0131yla beslenmesine, al\u00e7ak ve karanl\u0131k camilerine, t\u00fcm Asya \u015fehirlerindeki tek ama bozuk saat kulesine yer verir. \u0130stanbul\u2019un ba\u015flatt\u0131\u011f\u0131 yeniliklerin hen\u00fcz Erzurum\u2019a n\u00fcfuz etmedi\u011fine de\u011finir. Buldu\u011fu manzara, \u00e7ok kullan\u0131lan baz\u0131 ifadelerin do\u011frulu\u011funu ve ge\u00e7erlili\u011fi sorgulat\u0131r:<\/p>\n \u201cAsya l\u00fcks\u00fc; bu s\u00f6zden daha anlams\u0131z bir ifade bilmiyorum. Bu deyim muhtemelen Ha\u00e7l\u0131 Seferleri s\u0131ras\u0131nda, zavall\u0131 \u015f\u00f6valyeler \u015fatolar\u0131n\u0131n \u00e7\u0131plak duvarlar\u0131n\u0131 ve me\u015fe sandalyelerini b\u0131rakarak k\u0131rm\u0131z\u0131 divanlar\u0131, renkli hal\u0131lar\u0131 ve kabzalar\u0131 renkli ta\u015flarla bezeli han\u00e7erleri g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcnde ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde Asya l\u00fcks\u00fc yerine Asya yoksullu\u011fu, Asya gerili\u011fi vs. denilebilir, fakat s\u00f6z konusu l\u00fcks oldu\u011funda bu kesinlikle Avrupa\u2019ya aittir.\u201d (s. 73-74)<\/p>\n Erzurum\u2019da iken Pu\u015fkin\u2019e bir harem g\u00f6rmek de nasip olur. Esir al\u0131n\u0131p Tiflis\u2019e g\u00f6t\u00fcr\u00fclen Osmanl\u0131 ordusunun komutan\u0131 Osman Pa\u015fa, Kont Paskevi\u00e7\u2019ten Erzurum\u2019da kalan hareminin g\u00fcvenli\u011fini sa\u011flamas\u0131 ricas\u0131nda bulunur. Kont, bir askeri yetkiliyi Pa\u015fa\u2019n\u0131n evine g\u00f6nderir, kad\u0131nlardan herhangi g\u00fccendirici bir muameleye maruz kalmad\u0131klar\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenmesini ister. Pu\u015fkin de, askeri yetkiliye e\u015flik etmek i\u00e7in izin al\u0131r ve onunla birlikte gider. Osman Pa\u015fa\u2019n\u0131n evine vard\u0131klar\u0131nda, Pa\u015fa\u2019n\u0131n babas\u0131 onlar\u0131 misafir eder, k\u00f6t\u00fc bir davran\u0131\u015f g\u00f6rmediklerini s\u00f6yler ve kad\u0131nlar ad\u0131na Kont\u2019a te\u015fekk\u00fcrlerinin iletilmesini ister.<\/p>\n Ancak Rus askeri, kesinlikle Pa\u015fa\u2019n\u0131n haremindeki kad\u0131nlar\u0131n durumu hakk\u0131nda bilgi sahibi olmak i\u00e7in geldi\u011fini ve onlardan biriyle g\u00f6r\u00fc\u015fmeden gitmesi halinde Kont\u2019un buna \u00e7ok k\u0131zaca\u011f\u0131n\u0131 belirtir. Pa\u015fa\u2019n\u0131n babas\u0131 \u00f6nce itiraz etse de, askeri ve Pu\u015fkin\u2019i evin harem k\u0131sm\u0131na g\u00f6t\u00fcr\u00fcr. Pa\u015fa\u2019n\u0131n annesi olan ya\u015fl\u0131 bir kad\u0131n gelir, konu\u015fmaya ba\u015flar ama Rus askeri \u201cBiz kad\u0131nlarla konu\u015fmaya geldik, onlardan birini getirin\u201d diye \u0131srar eder. Bunun \u00fczerine ya\u015fl\u0131 kad\u0131n gider, bir dakika sonra kendisi gibi \u00f6rt\u00fcnm\u00fc\u015f bir ba\u015fka kad\u0131nla gelir. \u00c7ar\u015faf\u0131n alt\u0131ndan duyulan gen\u00e7 bir kad\u0131n\u0131n ho\u015f sesi, Kont\u2019a minnettarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade eder.<\/p>\n \u201cBu arada ben etraf\u0131ma bak\u0131n\u0131rken ans\u0131z\u0131n kap\u0131n\u0131n hemen \u00fcst\u00fcnde yuvarlak bir pencere ve bu pencereden merakla bize bakan kara g\u00f6zl\u00fc be\u015f ya da alt\u0131 yuvarlak ba\u015f g\u00f6rd\u00fcm\u2026 Hepsi ho\u015f y\u00fczlerdi ama g\u00fczel olduklar\u0131n\u0131 s\u00f6yleyemem\u2026 Bay A. nihayet sorgulamas\u0131n\u0131 bitirdi. Kap\u0131 kapand\u0131. Penceredeki y\u00fczler kayboldu. Bah\u00e7eyi ve evi gezdikten sonra el\u00e7ili\u011fimizden olduk\u00e7a ho\u015fnut bir \u015fekilde geri d\u00f6nd\u00fck. Bu sayede bir harem g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcm. Bir Avrupal\u0131 i\u00e7in nadir bir ba\u015far\u0131. \u0130\u015fte size bir Do\u011fu roman\u0131 i\u00e7in bir konu.\u201d (s.80-81)<\/p>\n Erzurum\u2019da veba salg\u0131n\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenen Pu\u015fkin hemen oradan ayr\u0131lmaya karar verir. Kont, ona kalmas\u0131n\u0131 ve gelecek olaylar\u0131n tan\u0131\u011f\u0131 olmas\u0131n\u0131 \u00f6nerse de o bir an \u00f6nce Rusya\u2019ya d\u00f6nmekte kararl\u0131d\u0131r. Kont, ona bir T\u00fcrk k\u0131l\u0131c\u0131 hediye eder.<\/p>\n \u201cOnu, Ermenistan\u2019\u0131n fethedilen \u00e7\u00f6llerinde muhte\u015fem bir kahraman\u0131n ard\u0131 s\u0131ra dola\u015fmam\u0131n an\u0131s\u0131 olarak muhafaza ediyorum. O g\u00fcn Erzurum\u2019dan ayr\u0131ld\u0131m.\u201d (s.82)<\/p>\n Tahrifat ve sans\u00fcr<\/strong><\/p>\n Kitab\u0131n \u00e7evirisine dair de bir not d\u00fc\u015feyim, zira o da \u00e7ok enteresan! Pu\u015fkin\u2019in Erzurum\u2019a Yolculuk\u2019unu daha \u00f6nce Zeki Ba\u015ft\u0131mar 1961\u2019de ve Ataol Behramo\u011flu da 1982\u2019de T\u00fcrk\u00e7eye \u00e7evirirler. Peki, iki kez \u00e7evrilmi\u015f bir kitap, neden bir kez daha \u00e7evrilir? Yeni bir \u00e7eviri yapman\u0131n sebebi nedir?<\/p>\n \u00c7eviriyi yapan F\u0131rat S\u00f6zeri, buna \u201cher iki \u00e7eviride de baz\u0131 tahrifatlar bulunmas\u0131n\u0131\u201d gerek\u00e7e g\u00f6sterir. Hem Pu\u015fkin\u2019e hem de ink\u00e2r edilen haklara bir sayg\u0131n\u0131n gere\u011fi olarak, Pu\u015fkin\u2019in eserinin tahrifats\u0131z, sans\u00fcrs\u00fcz ve tam metin halinde okuyucuya sunduklar\u0131n\u0131 belirtir.<\/p>\n \u201cS\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fimiz sans\u00fcr ve tahrifat iki k\u0131s\u0131mdan olu\u015fuyor: Birincisi \u00f6zg\u00fcn metinde yer alan K\u00fcrt s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn sans\u00fcrlenmesi ya da tahrif edilmesiyken, ikincisi; Pu\u015fkin\u2019in seyahatnamenin kitap olarak bas\u0131m\u0131 i\u00e7in haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 Ezidi Mezhebi \u00dczerine Not adl\u0131 k\u0131sm\u0131n\u0131n Behramo\u011flu\u2019nun \u00e7evirisinde yer almamas\u0131d\u0131r.\u201d (s. 99)<\/p>\n Ya\u015farken \u00c7ar\u2019\u0131n sans\u00fcr\u00fcne kar\u015f\u0131 m\u00fccadele etmek zorunda kalan Pu\u015fkin\u2019in, eserinin \u00fczerinden yakla\u015f\u0131k iki as\u0131r ge\u00e7mesine ra\u011fmen bir ba\u015fka co\u011frafyada ve onun asla akl\u0131na getirmeyece\u011fi bir sebeple hala sans\u00fcre maruz kalmas\u0131 da ayr\u0131 bir garabet, ayr\u0131 bir ac\u0131.<\/p>\n Pu\u015fkin\u2019inki de ne dolmaz bir \u00e7ileymi\u015f!<\/p>\n