{"id":65326,"date":"2021-10-27T02:38:36","date_gmt":"2021-10-27T07:38:36","guid":{"rendered":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=65326"},"modified":"2021-10-27T02:38:36","modified_gmt":"2021-10-27T07:38:36","slug":"sikkeler-anadolu-depremlerini-anlatiyor","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=65326","title":{"rendered":"Sikkeler Anadolu depremlerini anlat\u0131yor"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/p>\n

Eski \u00c7a\u011f\u2019da depremlerin \u2018tanr\u0131n\u0131n gazab\u0131\u2019 oldu\u011funa inan\u0131l\u0131rd\u0131. Tek tanr\u0131l\u0131 dinin egemen oldu\u011fu Bizans toplumunda da s\u00fcren bu inan\u0131\u015f bug\u00fcn bile kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kabiliyor.<\/strong><\/em><\/p>\n

Prof. Dr. O\u011fuz Tekin*<\/strong><\/p>\n

G\u00fcn ge\u00e7miyor ki d\u00fcnyan\u0131n herhangi bir yerinden deprem haberi gelmesin. Ku\u015fkusuz depremler sadece modern d\u00fcnyan\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 bir sorun de\u011fil; eski \u00e7a\u011flardaki devletlerin, kentlerin, toplumlar\u0131n kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 en b\u00fcy\u00fck do\u011fal felaketlerden biri, belki de ba\u015fl\u0131cas\u0131yd\u0131. Bu yaz\u0131da, Anadolu\u2019da meydana gelen iki depremden s\u00f6z edece\u011fiz. Dilerseniz ilk olarak Bat\u0131 Anadolu\u2019daki bir depremi ele alal\u0131m. Merkez \u00fcss\u00fcn\u00fcn Manisa ve civar\u0131 oldu\u011fu ancak g\u00fcn\u00fcm\u00fcz \u0130zmir ili s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7indeki yerle\u015fmeleri de etkiledi\u011fi anla\u015f\u0131lan deprem, M.S. 1. y\u00fczy\u0131l ba\u015flar\u0131nda yani tam da Roma \u0130mparatoru Tiberius\u2019un iktidarda oldu\u011fu M.S. 17 y\u0131l\u0131nda meydana gelmi\u015fti.<\/p>\n

Roma \u0130mparatoru Tiberius zaman\u0131nda bas\u0131lm\u0131\u015f bronz sikke. \u00d6n y\u00fcz\u00fcnde \u2018Asya kentleri onar\u0131ld\u0131\u2019 yaz\u0131s\u0131 yer al\u0131yor.<\/p>\n

Depreme ili\u015fkin bilgiler pek \u00e7ok Antik \u00c7a\u011f yazar\u0131n\u0131n eseriyle g\u00fcn\u00fcm\u00fcze ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6rne\u011fin, bu yazarlardan Tacitus, depremde, aralar\u0131nda Sardes (Sart), Magnesia (Manisa) ve Philadelphia\u2019n\u0131n (Ala\u015fehir) da bulundu\u011fu 12 kentin y\u0131k\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 yazmaktad\u0131r. Antik \u00c7a\u011f yazarlar\u0131n\u0131n verdi\u011fi bilgilerin d\u0131\u015f\u0131nda Bat\u0131 Anadolu depremine ili\u015fkin ikinci bir kan\u0131t da, \u0130talya\u2019da Napoli yak\u0131n\u0131nda yer alan Puteoli\u2019deki arkeolojik kaz\u0131da bulunan bir heykel kaidesidir; Roma \u0130mparatoru Tiberius\u2019un heykelini ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131lan bu kaide, depreme ili\u015fkin \u00e7ok \u00f6nemli bir kayna\u011f\u0131m\u0131zd\u0131r. Heykelin kendisi ise ne yaz\u0131k ki g\u00fcn\u00fcm\u00fcze ula\u015fmam\u0131\u015ft\u0131r. Kaidede 14 kad\u0131n fig\u00fcr\u00fc tasvir edilmi\u015f olup her bir fig\u00fcr\u00fcn alt\u0131nda depremde y\u0131k\u0131lan Bat\u0131 Anadolu kentlerinin ad\u0131 yaz\u0131l\u0131d\u0131r. Yani, kentler bu fig\u00fcrlerle ki\u015file\u015ftirilerek temsili olarak tasvir edilmi\u015ftir. Antik \u00c7a\u011f\u2019da kentler, feminen bir tarzda simgele\u015ftirilirdi. Tacitus bize 12 kentin ad\u0131n\u0131 vermi\u015fti; oysa burada kad\u0131n fig\u00fcrleriyle temsil edilen 14 kent vard\u0131r. Tacitus\u2019ta bahsedilmeyen 2 kent, Ephesos (Sel\u00e7uk) ve Kibyra\u2019d\u0131r (G\u00f6lhisar\u2019\u0131n g\u00fcneyi).<\/p>\n

KA\u00c7 YERLE\u015e\u0130M ZARAR G\u00d6RD\u00dc?<\/strong><\/p>\n

Bir g\u00f6r\u00fc\u015fe g\u00f6re bu kentler olas\u0131l\u0131kla M.S. 17 depreminden daha sonra meydana gelen ikinci bir dalgada zarar g\u00f6rm\u00fc\u015flerdi; bu nedenle Tacitus\u2019un anlat\u0131m\u0131nda yer almam\u0131\u015f ama heykel kaidesinde yer verilmi\u015fti. Ayr\u0131ca, Tacitus\u2019un M.S. 17 depreminden bir as\u0131r sonra ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ve yazd\u0131\u011f\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131n\u0131rsa, baz\u0131 kentlerin adlar\u0131n\u0131 saymam\u0131\u015f olmas\u0131 normaldir. Ba\u015fka Antik \u00c7a\u011f yazarlar\u0131n\u0131n eserlerine bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda da depremden zarar g\u00f6ren kentlerin ya da yerle\u015fimlerin say\u0131s\u0131n\u0131n asl\u0131nda bir d\u00fczine ile s\u0131n\u0131rl\u0131 kalmad\u0131\u011f\u0131, 25\u2019e kadar \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. Bu nedenle M.S. 17 depreminin g\u00fcn\u00fcm\u00fcz Manisa veya \u0130zmir illerinin t\u00fcm\u00fcn\u00fc kapsayan daha geni\u015f bir co\u011frafyay\u0131 etkiledi\u011fi a\u00e7\u0131kt\u0131r.<\/p>\n

\u201c\u2026Ayn\u0131 y\u0131l Asya\u2019daki 12 \u00f6nemli kent bir depremle yerle bir oldu; gece meydana gelen ve bu nedenle sezilemeyen deprem \u00e7ok hasara neden oldu. Bu t\u00fcr afetlerde al\u0131\u015f\u0131lagelen \u00e7arelerden biri olan \u00e7abucak a\u00e7\u0131k alana ka\u00e7mak bile fayda etmemi\u015fti; sa\u011fa sola ka\u00e7\u0131\u015fanlar derin oyuklarca yutulmu\u015ftu. S\u00f6ylendi\u011fine g\u00f6re koca da\u011flar d\u00fcmd\u00fcz olmu\u015f, ovalar kabar\u0131p y\u00fckselmi\u015f, y\u0131k\u0131nt\u0131lar aras\u0131ndan alevler f\u0131\u015fk\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. Deprem en fazla Sardeslileri etkiledi\u011finden, en \u00e7ok \u015fefkati onlar g\u00f6rd\u00fc; imparator 10 milyon sestertius (sikke) vaat etti; ayr\u0131ca ulusal ve imparatorluk hazinesine vermek zorunda olduklar\u0131 vergiden be\u015f y\u0131l i\u00e7in muaf tuttu. Sipylos Da\u011f\u0131 yamac\u0131ndaki Magnesial\u0131lar (Manisa) g\u00f6rd\u00fckleri hasar ve ald\u0131klar\u0131 ba\u011f\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131ndan ikinci s\u0131radad\u0131rlar\u2026 Durumu yerinde tespit etmek ve yard\u0131m\u0131 organize etmek \u00fczere bir senato memuru g\u00f6nderilmesine karar verildi.\u201d (Tacitus, Annales, II, 47.)<\/p>\n

\u2018ASYA KENTLER\u0130\u2019N\u0130N ONARIMI<\/strong><\/p>\n

Bat\u0131 Anadolu depremine ili\u015fkin \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir kan\u0131t ise bug\u00fcn koleksiyonlarda az say\u0131da \u00f6rne\u011fi bulunan bir sikkede yer almaktad\u0131r. \u0130mparator Tiberius ad\u0131na Roma\u2019da bas\u0131lan bir sikke emisyonunun \u00f6n y\u00fcz\u00fcnde CIVITATIBVS ASIAE RESTITVTIS yaz\u0131s\u0131 ile resmi nitelikli bir sandalyede oturan \u0130mparator Tiberius yer al\u0131r. Belki de Puteoli\u2019deki kaidenin \u00fczerindeki heykel ile sikke \u00fczerindeki tasvir birbirine benziyordu. Di\u011fer bir deyi\u015fle, kaide \u00fczerinde de oturan bir Tiberius heykeli bulunuyordu. Sikke \u00fczerindeki yaz\u0131n\u0131n anlam\u0131 ise \u015fudur: \u201cASYA KENTLER\u0130 ONARILDI.\u201d Buradaki ASYA s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc K\u00fc\u00e7\u00fck Asya\u2019y\u0131 yani Anadolu\u2019yu ifade eder. Asl\u0131nda, sikke tasviri ve yaz\u0131s\u0131, imparatorun yapt\u0131\u011f\u0131 hay\u0131rl\u0131 bir i\u015fi duyurarak sempati toplamak istemesi nedeniyle bir propaganda unsuru da ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Antik \u00c7a\u011f yazarlar\u0131n\u0131n verdi\u011fi bilgiye g\u00f6re, \u0130mparator Tiberius, depremden zarar g\u00f6ren kentleri belli bir s\u00fcre vergiden muaf tutmu\u015f, kendi servetinden parasal ba\u011f\u0131\u015fta bulunmu\u015f ve kentlerin yeniden imar\u0131na b\u00fcy\u00fck katk\u0131 sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Bizans \u0130mparatoru Mauricius zaman\u0131nda Antakya\u2019da Theoupolis (Tanr\u0131n\u0131n Kenti) ad\u0131yla bas\u0131lm\u0131\u015f bak\u0131r sikke.<\/p>\n

Depremle yerle bir olan di\u011fer bir kent g\u00fcn\u00fcm\u00fczde Hatay il s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7indeki Antiokheia (Antakya) antik kentiydi. 29 Kas\u0131m 528 tarihinde meydana gelen deprem \u00e7evre kentlerde de hissedilmi\u015fti. Bu d\u00f6nemde, Bizans taht\u0131nda \u0130mparator I. Justinianus vard\u0131 ve Antakya o d\u00f6nemde Bizans\u2019\u0131n egemenli\u011fi alt\u0131ndayd\u0131. Justinianus d\u00f6neminde ya\u015fam\u0131\u015f olan Malalas, Antakya depremini ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir \u015fekilde anlatmaktad\u0131r. Malalas\u2019a g\u00f6re deprem tanr\u0131n\u0131n bir gazab\u0131d\u0131r; depremde pek \u00e7ok yap\u0131n\u0131n y\u0131k\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve 5 bine yak\u0131n ki\u015finin hayat\u0131n\u0131 kaybetti\u011fini anlat\u0131r. Yazar, \u0130mparator Justinianus\u2019un depremde zarar g\u00f6ren Antakya ve \u00e7evre kentleri \u00fc\u00e7 y\u0131l vergiden muaf tuttu\u011funu da bildirmektedir. \u0130mparator ayr\u0131ca bu kentlere para yard\u0131m\u0131nda da bulunmu\u015ftur.<\/p>\n

\u201c\u2026Bu d\u00f6nemde Antakya, alt\u0131nc\u0131 kez Tanr\u0131\u2019n\u0131n gazab\u0131na u\u011frayarak bir afetle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kald\u0131. Deprem bir saat s\u00fcrd\u00fc ve bu esnada korkun\u00e7 bir u\u011fultu duyuldu; \u00f6yle ki \u00f6nceki depremde y\u0131k\u0131ld\u0131ktan sonra yeniden in\u015fa edilen binalar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra surlar ve baz\u0131 kiliseler de y\u0131k\u0131ld\u0131. Ba\u015fka kentler bu olay\u0131 duyduklar\u0131nda a\u011f\u0131t yakarak dua ettiler. Depremde 5 bine yak\u0131n insan \u00f6ld\u00fc. Kurtulanlar ba\u015fka kentlere g\u00f6\u00e7 ettiler; bir k\u0131sm\u0131 ise da\u011flarda ya\u015famaya devam etti\u2026 \u0130mparatorluk ba\u015fkenti Konstantinopolis\u2019te de dua t\u00f6renleri d\u00fczenlendi.\u201d (Malalas, Khronographia, 442-43)<\/p>\n

ANTAKYA NASIL \u2018TANRININ KENT\u0130\u2019 OLDU?<\/strong><\/p>\n

Malalas\u2019\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, daha ileriki bir tarihte ya\u015fayan Theophanes de depreme ili\u015fkin bilgi vermekte ve bir anekdotu aktarmaktad\u0131r: Buna g\u00f6re, k\u0131\u015f ortas\u0131nda kentte mahsur kalan insanlar\u0131n kendilerini karlara atarak tanr\u0131dan merhamet dilediklerini ve bunun \u00fczerine tanr\u0131n\u0131n dindar bir vatanda\u015fa g\u00f6r\u00fcnerek, ona, hayatta kalanlar\u0131n kap\u0131lar\u0131n\u0131n \u00fczerine \u201c\u0130sa bizimledir, merhamet ey \u0130sa\u201d diye yazmalar\u0131n\u0131 buyurdu\u011funu, bunu yapt\u0131ktan sonra tanr\u0131n\u0131n, gazab\u0131n\u0131 durdurdu\u011funu s\u00f6ylemektedir. Theophanes\u2019in verdi\u011fi en \u00f6nemli bilgi ise, depremden sonra kentin ad\u0131n\u0131n Theoupolis\u2019e (Tanr\u0131\u2019n\u0131n Kenti) olarak de\u011fi\u015ftirilmi\u015f oldu\u011fudur. Zira bu bilgi, sikke verileriyle de uyu\u015fmaktad\u0131r. Ger\u00e7ekten de Antakya\u2019da bas\u0131lan \u00f6nceki bak\u0131r sikkelerde kentin ad\u0131 ANT veya ANTIX \u015feklinde k\u0131salt\u0131lm\u0131\u015fken, bu kez THEUP \u015feklinde k\u0131salt\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. THEP, Theoupolis isminin k\u0131saltmas\u0131d\u0131r. Ancak, resmi bir kararla yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131lan bu isim de\u011fi\u015fikli\u011fi uzun s\u00fcreli olmam\u0131\u015f, daha sonra kent tekrar Antakya ismini kullanmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r ve g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar da kentin ad\u0131 de\u011fi\u015fmeden bu \u015fekilde gelmi\u015ftir.<\/p>\n

Eski \u00c7a\u011f\u2019da depremlerin Tanr\u0131\u2019n\u0131n bir gazab\u0131 oldu\u011funa inan\u0131l\u0131rd\u0131. Eski Yunan uygarl\u0131\u011f\u0131nda \u00f6nemli bir yeri olan Poseidon, hem deniz, hem de deprem tanr\u0131s\u0131yd\u0131; hatta \u201cyery\u00fcz\u00fcn\u00fc sarsan\u201d lakab\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yordu! Tanr\u0131, \u00f6fkesini depremle g\u00f6sterebiliyordu. Tek tanr\u0131l\u0131 dinin egemen oldu\u011fu Bizans toplumunda da depremlerin tanr\u0131n\u0131n gazab\u0131 oldu\u011funa inan\u0131l\u0131yordu. Nitekim Theophanes\u2019in anlatt\u0131klar\u0131 ve depreme maruz kalan Antakya\u2019n\u0131n ad\u0131n\u0131n \u201cTanr\u0131\u2019n\u0131n Kenti\u201dne \u00e7evrilmesi bize bunu g\u00f6stermektedir. Ne yaz\u0131k ki bu inan\u0131\u015f \u2013depremin do\u011fal bir afet oldu\u011fu ger\u00e7e\u011finin yan\u0131nda- g\u00fcn\u00fcm\u00fczde de baz\u0131 toplumlarda ya da toplumlar\u0131n baz\u0131 kesimlerinde s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmekte ve \u00e7irkin s\u00f6ylemlerin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na yol a\u00e7maktad\u0131r.<\/p>\n