{"id":65067,"date":"2021-10-07T03:20:10","date_gmt":"2021-10-07T08:20:10","guid":{"rendered":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=65067"},"modified":"2021-10-07T03:20:10","modified_gmt":"2021-10-07T08:20:10","slug":"turk-yahudileri-turk-tiyatrosunun-neresindedir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=65067","title":{"rendered":"T\u00fcrk Yahudileri T\u00fcrk Tiyatrosunun neresindedir?"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/p>\n

Tanzimat\u00b4a kadarki tiyatromuzda T\u00fcrk Yahudileri<\/strong><\/p>\n

Erdem Beli\u011f Zaman<\/strong><\/p>\n

T\u00fcrk Yahudilerinin, T\u00fcrk Tiyatrosundaki yerini g\u00f6stermek elbette b\u00f6yle birka\u00e7 makalenin alt\u0131ndan kalkabilece\u011fi bir i\u015f de\u011fil. Tu\u011fla kal\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndaki bir kitap dahi kendi b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcndeki birka\u00e7 cildin yard\u0131m\u0131n\u0131 almadan bu mevzuu muhtelif taraflar\u0131yla ayd\u0131nlatmay\u0131 ba\u015faramaz. H\u00e2l b\u00f6yleyken T\u00fcrk Tiyatrosundaki T\u00fcrk Yahudilerini birka\u00e7 gazete makalesinde anlatmaya \u00e7al\u0131\u015fmam abes kar\u015f\u0131lanacakt\u0131r. L\u00fctfen gayretimi mazur g\u00f6r\u00fcn\u00fcz \u00e7\u00fcnk\u00fc bu aydan itibaren \u00fc\u00e7 ay boyunca yapmaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131m T\u00fcrk Tiyatrosundaki T\u00fcrk Yahudilerinin izlerini s\u00fcrmek olacakt\u0131r. Bu takip neticesinde cevapland\u0131rmak istedi\u011fim de \u201cT\u00fcrk Yahudilerinin T\u00fcrk Tiyatrosunun neresinde bulundu\u011fu?\u201d sorusudur: D\u0131\u015f\u0131nda m\u0131, i\u00e7inde mi, k\u00f6\u015fesinde mi, ortas\u0131nda m\u0131?..\u00a0<\/strong><\/em><\/p>\n

Dilimize \u2018tiyatro\u2019 kelimesinin yerle\u015fmesi Me\u015frutiyet devrini bulur. Ondan evvel bug\u00fcn tiyatro ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda tasnif etti\u011fimiz her t\u00fcr, halk aras\u0131nda kendi ismiyle zikredilmi\u015ftir; Ortaoyunu, Karag\u00f6z, meddah, hokkabaz, kukla, lubiyyat (komedi), facia (dram), vb gibi\u2026 Bizde Divan\u00fc L\u00fbgat-it T\u00fcrk\u2019te ge\u00e7en \u2018k\u00f6r\u00fcn\u00e7\u2019, sonra yer edinen \u2018k\u00f6rm\u00fck\u2019 benzeri isimlendirmeler modernle\u015fmenin ivmelendi\u011fi senelerde dildeki taht\u0131n\u0131 tiyatroya b\u0131rak\u0131r. Art\u0131k T\u00fcrk\u00e7ede bu nevi her faaliyetin kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 tiyatrodur. Yaz\u0131n\u0131n ba\u015fl\u0131\u011f\u0131nda T\u00fcrk Yahudilerinin T\u00fcrk Tiyatrosundaki yeri ifadesi kullan\u0131lm\u0131\u015fsa da esasen bu yaz\u0131da tiyatronun da gerisinde kalan T\u00fcrk Yahudi izlerinden bahsedilmektedir. Yani yaz\u0131 boyunca Yahudi izlerinin s\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc yer T\u00fcrk Tiyatrosunun k\u00f6klerini meydana getiren meddahl\u0131k, Karag\u00f6z, k\u00f6y temsilleri, hokkabazl\u0131k, kukla oyunu ve ortaoyunudur. T\u00fcrk Yahudileri, T\u00fcrk Tiyatrosunun m\u00fchim kollar\u0131ndan hokkabazl\u0131\u011f\u0131 kurmu\u015f olmalar\u0131 \u015f\u00f6yle dursun bu t\u00fcrlerin T\u00fcrkmen \u00e2detlerine mahsus k\u00f6y temsilleri hari\u00e7 her t\u00fcr\u00fcnde; hatta \u0130slamiyet\u2019in kabul\u00fcyle k\u00fclt\u00fcr\u00fcm\u00fcze giren meddahl\u0131kta dahi varl\u0131k g\u00f6stermi\u015ftir. Bu sanat \u015fubelerinin her birine muvaffak sanatk\u00e2rlar kazand\u0131rm\u0131\u015flar; T\u00fcrk g\u00f6steri k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn kurulmas\u0131nda, b\u00fcy\u00fcmesinde ve ilerlemesinde b\u00fcy\u00fck bir pay sahibi olmu\u015flard\u0131r.<\/p>\n

T\u00fcrk Yahudileri T\u00fcrk Tiyatrosunda Sefaradlardan evvel de vard\u0131<\/strong><\/p>\n

Bu topraklardaki Yahudi varl\u0131\u011f\u0131 umumiyetle 15. asr\u0131n sonuna tarihlendirilse de T\u00fcrk Tiyatro tarihine bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda bu malumat\u0131n yanl\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131 ayan beyan g\u00f6r\u00fclmektedir. 13. asr\u0131n ba\u015flar\u0131na ait Latince bir kitab\u0131n \u2018Comoedia Turcica \/T\u00fcrk Komedyas\u0131\u2019 ba\u015fl\u0131kl\u0131 k\u0131sm\u0131nda konu\u015fmalar\u0131n pek az yer kaplad\u0131\u011f\u0131 fakat gene de muhaverelerin oldu\u011fu bir T\u00fcrk komedi temsili anlat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r[i]<\/a>. Bu temsilde hepsi de gen\u00e7 Rum, Yahudi, Ermeni ve T\u00fcrk erkeklerinden m\u00fcte\u015fekkil bir heyet; asil bir Rum (Bizans) ailesinin evinde Hollandal\u0131 ve \u0130ngiliz sefirlere m\u00fbs\u0131k\u00eeli, g\u00fcl\u00fcn\u00e7 bir g\u00f6steri sunmu\u015flard\u0131r[ii]<\/a>. Gene 1492\u2019den evvel, Sultan Y\u0131ld\u0131r\u0131m Bayezid devrinde Osmanl\u0131 saray\u0131nda \u00e7engilerin, k\u00f6\u00e7eklerin, curcunabazlar\u0131n, \u00e7alg\u0131c\u0131lar\u0131n, \u2018tutumcular ve cin-askeri\u2019 nam\u0131yla maruf soytar\u0131lar\u0131n bulundu\u011fu, ayr\u0131ca taklitli temsillerin verildi\u011fi kaydolunur[iii]<\/a>. Bu g\u00fcld\u00fcr\u00fcc\u00fc temsillerde Yahudilerin bulundu\u011funu tahmin etmek g\u00fc\u00e7 de\u011fildir nitekim T\u00fcrk komedisinde hele de o tarihlerde akrobatik hareketlerle, g\u00fcl\u00fcn\u00e7 davran\u0131\u015flarla s\u00f6zden ve muhavereden farkl\u0131 bamba\u015fka bir icra cephesi a\u00e7an T\u00fcrk Yahudileridir. Hatta tiyatro tarihi otoritemiz merhum Metin And, kadim komedimizin ayr\u0131lmaz par\u00e7as\u0131 muhaverenin de T\u00fcrk Yahudilerince tiyatromuza kazand\u0131r\u0131labilece\u011fini belirterek ortaoyununun kurulu\u015fu hakk\u0131ndaki bir nazariyesini T\u00fcrk Yahudilerine dayand\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Sefaradlar\u0131n geli\u015fiyle t\u00fcrk e\u011flence d\u00fcnyas\u0131 renkleniyor<\/strong><\/p>\n

Sefaradlar\u0131n geli\u015finden sonra T\u00fcrk tema\u015fa k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn Yahudilerin elinde \u015fekillendi\u011fini s\u00f6ylersek hata etmi\u015f olmay\u0131z. Avrupa ve Arap k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn birle\u015fti\u011fi, s\u0131cak, canl\u0131 ve her dem taze bir co\u011frafyadan Anadolu\u2019ya g\u00f6\u00e7 eden Yahudiler; dans\u0131yla, oyunuyla, hokkabazl\u0131\u011f\u0131yla gelirler ve as\u0131rlar boyunca T\u00fcrk tema\u015fas\u0131na adeta bir \u015f\u00f6len ya\u015fat\u0131rlar. Devrin \u015fenlik tarihleri olan surnameler T\u00fcrk Yahudilerinin hayrete \u015fayan g\u00f6sterileriyle doludur. Me\u015fhur tezkirecimiz Gelibolulu \u00c2li, Kanuni\u2019nin \u00fc\u00e7 evlad\u0131n\u0131n 1530 senesindeki s\u00fcnnet d\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn\u00fc anlat\u0131rken,\u00a0\u201cnedimlerin, garib maskaralar\u0131n ve turfeg\u00fby mudhiklerin\u00a0<\/em>(\u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 komiklerin)\u201d<\/em>\u00a0arz-\u0131 endam ettiklerini nakleder. Ayn\u0131 \u015fenli\u011fi g\u00f6rm\u00fc\u015f \u0130talyan seyyahlar bu oyunlar\u0131n Yahudi ve Ermeni ki\u015filerce icra edildi\u011fini belirtmi\u015flerdir[iv]<\/a>. Yine Kanuni devrinde, S\u00fcleymaniye\u2019deki bir t\u0131marhanede ak\u0131l hastalar\u0131n\u0131 tedavi etmek i\u00e7in onlar\u0131n g\u00fcld\u00fcr\u00fclmesi, e\u011flendirilmesi yoluna gidilir ve \u00e7o\u011funlu\u011fu Yahudi h\u00fcviyetli cambazlar, perendebazlar, mukallidler g\u00f6sterilere ba\u015flar. Bu deli e\u011flenceleri zamanla muhaverelerle b\u00fcy\u00fcy\u00fcp ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na bir g\u00f6steri t\u00fcr\u00fc haline d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr. Ortaoyununun en b\u00fcy\u00fck isimleri Kavuklu Hamdi Efendi ile K\u00fc\u00e7\u00fck \u0130smail Efendi\u2019nin yazmalar\u0131 aras\u0131ndan \u00e7\u0131kan bir derkenara g\u00f6re bu oyunlar\u0131 kendince meydanlarda yorumlayan K\u00f6r Mehmet isminde bir komik ortaoyununu icat eder[v]<\/a>. Ortaoyunu zamanla \u0130slam tasavvufu taraf\u0131 bulunan Karag\u00f6z\u2019\u00fcn tesirinde kalmas\u0131yla ve M\u00fcsl\u00fcman mahallelerdeki ahalinin zevklerine hitap edecek \u015fekilde oynanmas\u0131yla k\u00f6klerindeki Yahudi tesirlerinden s\u0131yr\u0131l\u0131r ve \u015fu an bildi\u011fimiz \u015feklini al\u0131r.<\/p>\n

1582\u2019de Sultan \u2161\u2160. Murad\u2019\u0131n o\u011flu daha sonra \u2161\u2160. Mehmed ismiyle tahta oturacak \u015eehzade Mehmet i\u00e7in d\u00fczenlenen, 52 g\u00fcn s\u00fcren dillere destan s\u00fcnnet \u015fenli\u011fine T\u00fcrk Yahudileri, \u2018Cemaait-i Oyuncu Yahudiler\u2019 isimli 160 ki\u015filik bir heyetle kat\u0131lm\u0131\u015flar ve ortaoyununun temeli diyebilece\u011fimiz tarzda birtak\u0131m oyunlar icra etmi\u015flerdir[vi]<\/a>. Ayn\u0131 \u015fenlikte Avrupa Halk Tiyatrosundaki gibi maske takan iki Yahudi oyuncu tahta k\u0131l\u0131\u00e7larla \u2018matrak oyunu\u2019 da denen bir g\u00f6steri sunmu\u015ftur. Metin And merhum bu g\u00f6steride de kullan\u0131lan tahta k\u0131l\u0131\u00e7lar\u0131n ortaoyununda Pi\u015fek\u00e2r\u2019\u0131n kulland\u0131\u011f\u0131 \u2018\u015fak\u015fak\u2019\u0131n \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131 oldu\u011funu savunur. Yahudi oyun kollar\u0131 o zamana kadar Anadolu topraklar\u0131nda g\u00f6r\u00fclmemi\u015f g\u00f6steriler sunmu\u015flar, halk\u0131 bu g\u00f6sterilerle b\u00fcy\u00fclemi\u015fler ve ortaoyununun da evvelki isimlerinden addedilen \u2018kol oyunu\u2019 tabirinin halk lisan\u0131na yerle\u015fmesine sebebiyet vermi\u015flerdir.<\/p>\n

B\u00fcy\u00fck seyyah Evliya \u00c7elebi, dansta ve t\u00fcrl\u00fc g\u00f6sterilerde nam salm\u0131\u015f kendi zaman\u0131n\u0131n en me\u015fhur 12 oyun heyetini sayarken Yahudi oyunculardan kurulu \u2018Samurka\u015f Kolu\u2019nun ismini zikretmekle kalmaz; ayn\u0131 zamanda bu kolun be\u011fenilen bir oyununun da \u00f6zetinden bahseder[vii]<\/a>. Seyyar olarak temsiller veren bu toplulu\u011fun bahsedilen oyununda, Yahudilerin, 1582 \u015fenli\u011findekinin aksine farkl\u0131 \u0131rklardan oyuncularla birle\u015ftikleri g\u00f6r\u00fcl\u00fcr (mesela bu oyunda \u00c7ingeneler, Yahudilerin oyun arkada\u015f\u0131d\u0131rlar). Bu bilgi Sefaradlar\u0131n yeni geldikleri topraklara aidiyet hissettiklerinin, i\u015f kurar h\u00e2le geldiklerinin ve T\u00fcrkle\u015ftiklerinin yerinde bir delilidir. 7 Ekim 1793\u2019te \u0130stanbul\u2019a gelen Rus sefiri Mihail Illarionovi\u00e7 Golnis\u00e7ev-Kutuzov \u015ferefine tertip edilen \u015fenlikte kirli-komik giyimiyle \u00e7ok alk\u0131\u015f alan bir \u2018komik-i \u015fehir\u2019 Yahudi\u2019den bahsolunur ve ayn\u0131 \u015fenlikte Yahudilerin, Ermeni ve Rum oyuncularla kar\u0131\u015f\u0131k bir heyetle seyirci \u00f6n\u00fcne \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 nakledilir[viii]<\/a>.<\/p>\n

T\u00fcrk Yahudilerinin oyun kollar\u0131 yaln\u0131z \u0130stanbul\u2019un semtleri civar\u0131nda s\u0131k\u0131\u015f\u0131p kalmam\u0131\u015f; devletin di\u011fer \u015fehirlerinde de halka ne\u015feli dakikalar hatta g\u00fcnler ya\u015fatm\u0131\u015ft\u0131r. Devrin \u015fa\u015faal\u0131 \u015fenlikleriyle tan\u0131nm\u0131\u015f di\u011fer bir \u015fehri eski ba\u015fkent olan Edirne\u2019dir. Hele Sultan \u2160\u2164.Mehmed\u2019in 15 g\u00fcn s\u00fcren 1675\u2019teki Edirne \u015eenli\u011fi dillere destan, seyreden herkesi hayretlere gark eden bir \u015fenliktir[ix]<\/a>. Bu \u015fenlikte dokuz g\u00fcn s\u00fcren kol g\u00f6sterilerinde sanatlar\u0131n\u0131 icra eden kol heyetleri aras\u0131nda Edirne Yahudi Kolu da yer alm\u0131\u015ft\u0131r[x]<\/a>. Y\u00fczden fazla ki\u015fiye sahip bu kol hem saray erk\u00e2n\u0131na hem de halka g\u00f6steriler sunmu\u015f; kukla, g\u00f6lge oyunu gibi t\u00fcrleri de icra etmi\u015ftir. Bununla da yetinmeyip \u015fenliklerin en zor oyunu olan fi\u015fek oyununun icras\u0131n\u0131 da bizzat \u00fcstlenmi\u015f fakat talihsiz bir kaza neticesinde meydana gelen yang\u0131n sebebiyle Yahudi ustalar\u0131 maalesef idam edilmi\u015ftir[xi]<\/a>.<\/p>\n

T\u00fcrk Tiyatrosunun muhtelif t\u00fcrlerinde Yahudiler<\/strong><\/p>\n

Sadece oyun kollar\u0131nda, padi\u015fah, bey, sultan tak\u0131m\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcnde de\u011fildirler T\u00fcrk Yahudileri. T\u00fcrk\u00ee oyunlardan apayr\u0131 bir t\u00fcr olmas\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc \u00e7ok alaka uyand\u0131ran hokkabazl\u0131k, halk aras\u0131nda 16. as\u0131rdan itibaren g\u00f6zdedir bile\u2026 Ahd\u00ee, surnamesinde hokkabazlar\u0131 anlat\u0131rken neredeyse kendinden ge\u00e7er. Birka\u00e7 as\u0131r sonra, gene bir saray \u015fenli\u011fini anlatan G\u00fcranl\u0131 H\u0131z\u0131r da Yahudi oyunlar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131ndaki \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131\u011f\u0131n\u0131 gizleyemez:\u00a0\u201cHokkabazl\u0131kla perendebazl\u0131k oldu ol kadar \/ Akla s\u0131\u011fmaz kimse an\u0131 edemez vaz u sen\u00e2\u201d[xii]<\/strong><\/a>.\u00a0<\/em>\u00d6te tarafta, 17. asr\u0131n me\u015fhur seyyahlar\u0131ndan Th\u00e9venot, Osmanl\u0131 \u00fclkesinde g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc Hayal\u00eelerin (Karag\u00f6z oynatanlar\u0131n) \u00e7o\u011funun Yahudi oldu\u011funu yazar[xiii]<\/a>. Karag\u00f6z-Ortaoyunu-T\u00fcrk Yahudileri aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi sa\u011flam bir temele oturtmak ad\u0131na m\u00fchim bir hat\u0131ra vard\u0131r ki Lebib Surname\u2019sinde ge\u00e7er. Sultan \u2161. Mahmud\u2019un k\u0131z\u0131 Mihrimah Sultan\u2019\u0131n d\u00fc\u011f\u00fcn merasimini anlatan bu surnamede, Yahudi komedi toplulu\u011funun oynad\u0131\u011f\u0131 bir oyundan tafsilat\u0131yla bahsolunur. Tasvirlerle de\u011fil oyuncularla icra edilen bu oyun Karag\u00f6z\u2019deki \u00fcnl\u00fc Sal\u0131ncak Saf\u00e2s\u0131 oyunudur (bu oyun hakk\u0131ndaki tafsilatl\u0131 bilgi 9 Haziran 2021 tarihli \u015ealom gazetesinde yay\u0131nlanan \u2018Hayal Perdesinde Yahudi Sil\u00fceti\u2019 ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131da verilmi\u015ftir). Demek oluyor ki Yahudi oyuncular ortaoyunu ve Karag\u00f6z\u2019\u00fcn oyun da\u011farc\u0131klar\u0131n\u0131n geli\u015fimine katk\u0131da bulunmu\u015f, ilaveten yeni oyunlar kazand\u0131rm\u0131\u015flard\u0131r. 1825 senesinde \u015eehzade Abd\u00fclmecid \u015ferefine g\u00f6sterilen bir ortaoyununun da o devirde \u00e7ok ra\u011fbet edilen Yahudi oyun tak\u0131mlar\u0131ndan hareketle T\u00fcrklerin haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 kaydedilir[xiv]<\/a>.<\/p>\n

Karag\u00f6z\u2019de Yahudi tiplemesi<\/strong><\/em><\/p>\n

T\u00fcrk tema\u015fas\u0131na \u0130slamiyet inanc\u0131 neticesinde gelen, ismini bile \u0130slamiyet b\u00fcy\u00fcklerini methetmekten alan meddah sanat\u0131nda dahi namdar Yahudi sanatk\u00e2rlar yeti\u015fmi\u015f, hik\u00e2yeleri dinleyenlerine ho\u015f\u00e7a anlar arma\u011fan etmi\u015ftir. Bu tek ba\u015f\u0131na sanat\u0131n\u0131 icra eden T\u00fcrk Yahudi\u2019si sanatk\u00e2rlar\u0131n bir k\u0131sm\u0131 sarayda taklit yapan mukallitler, bir k\u0131sm\u0131 da halk aras\u0131nda hik\u00e2ye anlatan; hik\u00e2yelerinin aras\u0131nda da dikkat \u00e7ekmek i\u00e7in taklitli f\u0131kralara ba\u015fvuran meddahlard\u0131r. Osmanl\u0131 saray\u0131nda bir\u00e7ok Yahudi mukallit bulunmu\u015ftur. Halk aras\u0131ndaysa, 19. as\u0131rda meddahlar\u0131 aras\u0131nda y\u00e2d edilen Yahudi Osep, T\u00fcrk Yahudi\u2019si meddahlar\u0131n en \u015f\u00f6hretlisi olarak g\u00f6n\u00fcllere girmi\u015ftir[xv]<\/a>.<\/p>\n

Yahudi komedileri<\/strong><\/p>\n

T\u00fcrk tema\u015fa hayat\u0131na Yahudiler dima\u011flar\u0131ndaki bir\u00e7ok farkl\u0131 komediyi kazand\u0131rm\u0131\u015flar ve hareketli, s\u00f6zl\u00fc, ill\u00fczyonlu, alevli, sulu l\u00e2kin hepsi de ne\u015feli bu komedileriyle halk nezdinde bir itibar sahibi olmu\u015flard\u0131r. Bu komediler tiyatro tarihimizde bir \u2018b\u00f6l\u00fcm ba\u015f\u0131d\u0131r\u2019. Alman tarih\u00e7i Hammer, \u0130stanbul\u2019da 16. asr\u0131n sonlar\u0131nda bir Yahudi heyetinin oynad\u0131\u011f\u0131 komedilerden bahseder[xvi]<\/a>. Evliya \u00c7elebi, kendine m\u00fcnhas\u0131r bu komedilere oyun \u00f6zetlerine kadar girmek suretiyle de\u011finir. Gene Avrupal\u0131 seyyahlardan \u2018m\u00fc\u015fk\u00fclpesent\u2019 Baron de Tott, Sultan \u2161\u2160. Mustafa\u2019n\u0131n, Osmanl\u0131 hanedan\u0131nda 28 sene aradan sonra do\u011fan ilk bebek olan k\u0131z\u0131 Hibetullah Sultan nam\u0131na tertip edilen \u015fenli\u011fi teferruattan sak\u0131nmaks\u0131z\u0131n anlat\u0131r[xvii]<\/a>. Bug\u00fcn\u00fcn T\u00fcrk komedyas\u0131n\u0131n temelini olu\u015fturmas\u0131 sebebiyle bu komedilerin hudutlar\u0131 \u00fczerinde durmak laz\u0131md\u0131r. Baron de Tott\u2019un evlere, baz\u0131 hususi e\u011flencelere \u00e7a\u011fr\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 da ilave etti\u011fi bu Yahudi oyuncular\u0131n komedileri \u00e7e\u015fit \u00e7e\u015fittir. Oyunlardan birinde Yahudi oyuncular bir T\u00fcrk ailesini, o ailedeki herkesi \u2013 evin ge\u00e7 o\u011flan\u0131n\u0131, u\u015fa\u011f\u0131n\u0131, han\u0131m\u0131n\u0131, aldat\u0131lan beyini \u2013 taklit etmek suretiyle Tul\u00fbat Tiyatrosu misali canland\u0131r\u0131rlar. Han\u0131m\u0131 oynayan oyuncu t\u0131pk\u0131 T\u00fcrk oyunlar\u0131ndaki gibi kad\u0131n k\u0131l\u0131\u011f\u0131na girmi\u015f bir erkek Yahudi\u2019dir. Buraya derkenar d\u00fc\u015f\u00fcrmek gerekirse T\u00fcrkler ile Yahudiler itikat, i\u00e7tim\u00e2\u00ee ya\u015fay\u0131\u015f bak\u0131m\u0131ndan zaten birbirlerine \u00e7ok benzeyen iki millettir. T\u00fcrk Yahudilerinde de kad\u0131nlar\u0131n sahneye \u00e7\u0131kmas\u0131 epey ge\u00e7tir. Fakat M\u00fcsl\u00fcman T\u00fcrklerden ayr\u0131 olarak, kad\u0131n T\u00fcrk Yahudilerinden olu\u015fan topluluklar haremlerde yahut kad\u0131n seyirci kar\u015f\u0131s\u0131nda temsiller vermi\u015flerdir[xviii]<\/a>. Di\u011fer oyunlarda beceriksiz ip cambazlar\u0131n\u0131n, g\u00fc\u00e7s\u00fcz pehlivanlar\u0131n, kaba saba soytar\u0131lar\u0131n, dans\u00f6zlerin m\u00fcdahil oldu\u011fu g\u00fcl\u00fcn\u00e7l\u00fckler g\u00f6sterilmi\u015ftir. Yahudi komedilerinde bilhassa umumi e\u011flencelerdeyken yani halk e\u011flencelerindeyken m\u00fcstehcenlik y\u00fcz k\u0131zart\u0131c\u0131 bir h\u00e2l alm\u0131\u015f, temsiller tamamen nezaketten uzakla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r[xix]<\/a>. Kaba ve baya\u011f\u0131 taraflar\u0131na ra\u011fmen Yahudi komedileri, siyas\u00ee mizah\u0131n memleketimizdeki ilk numunelerinden biridir. Ayn\u0131 seyahatnamede Yahudi ve Rum sanatk\u00e2rlar\u0131n, halk e\u011flencelerinde bir\u00e7ok y\u00fcksek memuru alaya al\u0131p, hicvettikleri de anlat\u0131lmaktad\u0131r[xx]<\/a>. H\u00fclasa Yahudi Komedileri basit mizahtan kaliteli mizaha kadar bir\u00e7ok mizah t\u00fcr\u00fcn\u00fcn ellerinde y\u00fckselen nadide bir T\u00fcrk komedi tarz\u0131yd\u0131. Ortaoyunu, Tul\u00fbat ve Karag\u00f6z gibi bir\u00e7ok t\u00fcr\u00fc beslemi\u015ftir, oyunlar\u0131na kaynak te\u015fkil etmi\u015ftir.<\/p>\n

Ortaoyununda tiplemeler<\/strong><\/p>\n

T\u00fcrk Tiyatrosu, Tanzimat\u2019\u0131n kap\u0131s\u0131na T\u00fcrk Yahudilerinin ba\u015f\u0131 \u00e7ekti\u011fi bir ya\u015fanm\u0131\u015fl\u0131kla beraber gelmi\u015ftir. Yaz\u0131n\u0131n ba\u015fl\u0131\u011f\u0131ndaki, \u201cT\u00fcrk Yahudileri T\u00fcrk Tiyatrosunun neresindedirler?<\/em>\u201d sorusunu cevaplamaya gelince s\u0131ra tevazu g\u00f6stermeye l\u00fczum yoktur: T\u00fcrk Tiyatrosu e\u011fer bir bina olarak tasavvur edilirse temelindedirler, a\u011fa\u00e7 olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcrse k\u00f6k\u00fcnde\u2026[xxi]<\/a>[1]<\/a><\/p>\n

\n
\n

[i]<\/a>\u00a0Metin And, Geleneksel T\u00fcrk Tiyatrosu, sayfa 341<\/em><\/p>\n

[ii]<\/a>\u00a0Metin And, Geleneksel T\u00fcrk Tiyatrosu, sayfa 341<\/em><\/p>\n

[iii]<\/a>\u00a0Metin And, Geleneksel T\u00fcrk Tiyatrosu, sayfa 338<\/em><\/p>\n

[iv]<\/a>\u00a0Metin And, Geleneksel T\u00fcrk Tiyatrosu, sayfa 338<\/em><\/p>\n

[v]<\/a>\u00a0Metin And, Geleneksel T\u00fcrk Tiyatrosu, sayfa 344<\/em><\/p>\n

[vi]<\/a>Metin And, Geleneksel T\u00fcrk Tiyatrosu, sayfa 355<\/em><\/p>\n

[vii]<\/a>\u00a0Metin And, Geleneksel T\u00fcrk Tiyatrosu, sayfa 342<\/em><\/p>\n

[viii]<\/a>\u00a0Metin And, Geleneksel T\u00fcrk Tiyatrosu, sayfa 350<\/em><\/p>\n

[ix]<\/a>\u00a0Naim G\u00fclery\u00fcz, Tarihte Yolculuk-Edirne Yahudileri, sayfa 199-200<\/em><\/p>\n

[x]<\/a>\u00a0Naim G\u00fclery\u00fcz, Tarihte Yolculuk-Edirne Yahudileri, sayfa 200<\/em><\/p>\n

[xi]<\/a>\u00a0Naim G\u00fclery\u00fcz, Tarihte Yolculuk-Edirne Yahudileri, sayfa 200-201<\/em><\/p>\n

[xii]<\/a>\u00a0Metin And, Geleneksel T\u00fcrk Tiyatrosu, sayfa 363<\/em><\/p>\n

[xiii]<\/a>\u00a0Metin And, Geleneksel T\u00fcrk Tiyatrosu, sayfa 274<\/em><\/p>\n

[xiv]<\/a>\u00a0Metin And, Geleneksel T\u00fcrk Tiyatrosu, sayfa 346<\/em><\/p>\n

[xv]<\/a>\u00a0\u00d6zdemir Nutku, Meddahl\u0131k ve Meddah Hikayeleri, sayfa 40<\/em><\/p>\n

[xvi]<\/a>\u00a0Memet Fuat, Tiyatro Tarihi, sayfa 261<\/em><\/p>\n

[xvii]<\/a>\u00a0Refik Ahmet Sevengil, T\u00fcrk Tiyatrosu Tarihi, sayfa 56-57<\/em><\/p>\n

[xviii]<\/a>\u00a0Refik Ahmet Sevengil, T\u00fcrk Tiyatrosu Tarihi, sayfa 57<\/em><\/p>\n

[xix]<\/a>\u00a0Refik Ahmet Sevengil, T\u00fcrk Tiyatrosu Tarihi, sayfa 57<\/em><\/p>\n

[xx]<\/a>\u00a0Memet Fuat, Tiyatro Tarihi, sayfa 262<\/em><\/p>\n

https:\/\/www.salom.com.tr\/haber-119930-turk_yahudileri_turk_tiyatrosunun_neresindedir.html<\/a><\/em><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Tanzimat\u00b4a kadarki tiyatromuzda T\u00fcrk Yahudileri Erdem Beli\u011f Zaman T\u00fcrk Yahudilerinin, T\u00fcrk Tiyatrosundaki yerini g\u00f6stermek elbette b\u00f6yle birka\u00e7 makalenin alt\u0131ndan kalkabilece\u011fi bir i\u015f de\u011fil. Tu\u011fla kal\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndaki bir kitap dahi kendi b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcndeki birka\u00e7 cildin yard\u0131m\u0131n\u0131 almadan bu mevzuu muhtelif taraflar\u0131yla ayd\u0131nlatmay\u0131 ba\u015faramaz. H\u00e2l b\u00f6yleyken T\u00fcrk Tiyatrosundaki T\u00fcrk Yahudilerini birka\u00e7 gazete makalesinde anlatmaya \u00e7al\u0131\u015fmam abes kar\u015f\u0131lanacakt\u0131r. L\u00fctfen gayretimi […]<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":65068,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1,20,53],"tags":[],"class_list":["post-65067","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-haberler","category-tarih-sayfalari","category-turkiyede-azinliklar"],"yoast_head":"\nT\u00fcrk Yahudileri T\u00fcrk Tiyatrosunun neresindedir? - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=65067\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"T\u00fcrk Yahudileri T\u00fcrk Tiyatrosunun neresindedir? - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Tanzimat\u00b4a kadarki tiyatromuzda T\u00fcrk Yahudileri Erdem Beli\u011f Zaman T\u00fcrk Yahudilerinin, T\u00fcrk Tiyatrosundaki yerini g\u00f6stermek elbette b\u00f6yle birka\u00e7 makalenin alt\u0131ndan kalkabilece\u011fi bir i\u015f de\u011fil. Tu\u011fla kal\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndaki bir kitap dahi kendi b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcndeki birka\u00e7 cildin yard\u0131m\u0131n\u0131 almadan bu mevzuu muhtelif taraflar\u0131yla ayd\u0131nlatmay\u0131 ba\u015faramaz. H\u00e2l b\u00f6yleyken T\u00fcrk Tiyatrosundaki T\u00fcrk Yahudilerini birka\u00e7 gazete makalesinde anlatmaya \u00e7al\u0131\u015fmam abes kar\u015f\u0131lanacakt\u0131r. L\u00fctfen gayretimi […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=65067\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2021-10-07T08:20:10+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2021\/10\/T\u00fcrk-Yahudileri.jpeg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"625\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"418\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"admin\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"admin\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"12 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=65067\",\"url\":\"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=65067\",\"name\":\"T\u00fcrk Yahudileri T\u00fcrk Tiyatrosunun neresindedir? - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/akunq.net\/tr\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=65067#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=65067#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2021\/10\/T\u00fcrk-Yahudileri.jpeg\",\"datePublished\":\"2021-10-07T08:20:10+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/akunq.net\/tr\/#\/schema\/person\/096f1d38a12cce57fb855b485ed24c9e\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=65067#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=65067\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=65067#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2021\/10\/T\u00fcrk-Yahudileri.jpeg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2021\/10\/T\u00fcrk-Yahudileri.jpeg\",\"width\":625,\"height\":418},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=65067#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/akunq.net\/tr\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"T\u00fcrk Yahudileri T\u00fcrk Tiyatrosunun neresindedir?\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/akunq.net\/tr\/#website\",\"url\":\"https:\/\/akunq.net\/tr\/\",\"name\":\"Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi\",\"description\":\"\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/akunq.net\/tr\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/akunq.net\/tr\/#\/schema\/person\/096f1d38a12cce57fb855b485ed24c9e\",\"name\":\"admin\",\"url\":\"https:\/\/akunq.net\/tr\/?author=7\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"T\u00fcrk Yahudileri T\u00fcrk Tiyatrosunun neresindedir? - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=65067","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"T\u00fcrk Yahudileri T\u00fcrk Tiyatrosunun neresindedir? - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","og_description":"Tanzimat\u00b4a kadarki tiyatromuzda T\u00fcrk Yahudileri Erdem Beli\u011f Zaman T\u00fcrk Yahudilerinin, T\u00fcrk Tiyatrosundaki yerini g\u00f6stermek elbette b\u00f6yle birka\u00e7 makalenin alt\u0131ndan kalkabilece\u011fi bir i\u015f de\u011fil. Tu\u011fla kal\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndaki bir kitap dahi kendi b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcndeki birka\u00e7 cildin yard\u0131m\u0131n\u0131 almadan bu mevzuu muhtelif taraflar\u0131yla ayd\u0131nlatmay\u0131 ba\u015faramaz. H\u00e2l b\u00f6yleyken T\u00fcrk Tiyatrosundaki T\u00fcrk Yahudilerini birka\u00e7 gazete makalesinde anlatmaya \u00e7al\u0131\u015fmam abes kar\u015f\u0131lanacakt\u0131r. L\u00fctfen gayretimi […]","og_url":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=65067","og_site_name":"Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","article_published_time":"2021-10-07T08:20:10+00:00","og_image":[{"width":625,"height":418,"url":"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2021\/10\/T\u00fcrk-Yahudileri.jpeg","type":"image\/jpeg"}],"author":"admin","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"admin","Est. reading time":"12 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=65067","url":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=65067","name":"T\u00fcrk Yahudileri T\u00fcrk Tiyatrosunun neresindedir? - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","isPartOf":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=65067#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=65067#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2021\/10\/T\u00fcrk-Yahudileri.jpeg","datePublished":"2021-10-07T08:20:10+00:00","author":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/#\/schema\/person\/096f1d38a12cce57fb855b485ed24c9e"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=65067#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=65067"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=65067#primaryimage","url":"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2021\/10\/T\u00fcrk-Yahudileri.jpeg","contentUrl":"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2021\/10\/T\u00fcrk-Yahudileri.jpeg","width":625,"height":418},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=65067#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/akunq.net\/tr"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"T\u00fcrk Yahudileri T\u00fcrk Tiyatrosunun neresindedir?"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/#website","url":"https:\/\/akunq.net\/tr\/","name":"Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","description":"","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/#\/schema\/person\/096f1d38a12cce57fb855b485ed24c9e","name":"admin","url":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?author=7"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/65067","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=65067"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/65067\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":65069,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/65067\/revisions\/65069"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/65068"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=65067"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=65067"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=65067"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}