{"id":64801,"date":"2021-09-22T03:16:00","date_gmt":"2021-09-22T08:16:00","guid":{"rendered":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=64801"},"modified":"2021-09-22T03:16:00","modified_gmt":"2021-09-22T08:16:00","slug":"karadenizin-gizemi-hemsin-ve-hemsinliler","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=64801","title":{"rendered":"Karadeniz\u2019in gizemi: Hem\u015fin ve Hem\u015finliler"},"content":{"rendered":"
<\/p>\n
Hem\u015fin ya da Ham\u015fen tam olarak neresidir? Kimdir bu Hem\u015finliler? Ermeni midirler? Kimliklerini nas\u0131l tan\u0131mlarlar? Hem\u015fin k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn ay\u0131rt edici \u00f6zellikleri nedir? Ermeni k\u00fclt\u00fcr\u00fc ile benzerlikleri var m\u0131d\u0131r?<\/em><\/strong><\/p>\n
AL\u0130N OZ\u0130N\u0130AN<\/strong><\/p>\n
Hem\u015fin, Karadeniz\u2019in en gizemli b\u00f6lgelerinden biri dersek, san\u0131r\u0131m abartm\u0131\u015f olmay\u0131z.<\/p>\n
Hem\u015fin ya da Ham\u015fen tam olarak neresidir? Kimdir bu Hem\u015finliler? Ermeni midirler? Kimliklerini nas\u0131l tan\u0131mlarlar? \u201cHem\u015finli kimli\u011finin\u201d tan\u0131m\u0131 nedir? Hem\u015fin k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn ay\u0131rt edici \u00f6zellikleri nedir? Ermeni k\u00fclt\u00fcr\u00fc ile benzerlikleri var m\u0131d\u0131r?<\/p>\n
Hem\u015finliler ile ilgili merak, T\u00fcrkiye toplumunda son 20 senede artt\u0131. Ermenistan ve Diaspora ise \u00e7ok daha eskiden bu yana Hem\u015finliler ile ilgileniyor, say\u0131s\u0131 \u00e7ok olmasa da bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalar yap\u0131l\u0131yor, makaleler yay\u0131nlan\u0131yor.<\/p>\n
Tarih\u00e7ilere g\u00f6re XVIII. as\u0131rda Ham\u015fen Ermeni n\u00fcfusunun \u0130slamla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 sonras\u0131nda Hem\u015finlilerin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc as\u0131l Ham\u015fen\u2019i \u2014 g\u00fcn\u00fcm\u00fczde Rize\u2019nin \u00c7aml\u0131hem\u015fin, Hem\u015fin ve \u00c7ayeli il\u00e7elerinin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc, terk ederek Hopa ve Bor\u00e7ka il\u00e7elerine (Artvin\u2019e) yerle\u015firken, di\u011ferleri ise ya\u015fad\u0131klar\u0131 b\u00f6lgelerde kalmaya devam ettiler.<\/p>\n
Hristiyanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 koruyanlar ise Karadeniz\u2019in G\u00fcney-Do\u011fusuna da\u011f\u0131ld\u0131, XVIII. asr\u0131n sonunda ve XIX. asr\u0131n ba\u015f\u0131nda Kuzey-Do\u011fu sahillerine yani Rusya\u2019ya ve Do\u011fu Ermenistan\u2019a g\u00f6\u00e7t\u00fcler.<\/p>\n<\/figure>\n
Hem\u015fin K\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc Ara\u015ft\u0131rma ve Ya\u015fatma Derne\u011fi (HAD\u0130G) ve GOR Hem\u015fin K\u00fclt\u00fcr Dil Tarih Dergisi\u2019nin kurucu ve y\u00f6neticilerinden Hikmet Ak\u00e7i\u00e7ek, Hem\u015finlilerin ekseriyetinin, s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde s\u0131n\u0131rl\u0131 da olsa ba\u015fka etnik unsurlar\u0131n Hem\u015fin halk\u0131 ile harmanlanm\u0131\u015f olabilece\u011fi ihtimalini dikkate alarak, M\u00fcsl\u00fcmanla\u015fm\u0131\u015f Ermenilerden olu\u015ftu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor.<\/p>\n
\u201cTarihi kaynaklarda, Hem\u015finlilerin bug\u00fcnk\u00fc Ermenistan s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde bulunan Osaka Kalesi \u00e7evresinden MS 620 veya 780\u2019li y\u0131llarda g\u00f6\u00e7erek, beyleri Hamam Amaduni \u00f6nderli\u011finde Do\u011fu Karadeniz k\u0131y\u0131lar\u0131na geldikleri, burada zaman\u0131n Bizans imparatoru taraf\u0131ndan bug\u00fcnk\u00fc Hem\u015fin b\u00f6lgesine yerle\u015ftirildikleri yazar.<\/p>\n
Gelen toplulu\u011fun Ermeni Apostolik kilisesine ba\u011fl\u0131 bir halk oldu\u011fu, beylerinin ad\u0131na atfen yerle\u015ftirildikleri b\u00f6lgeye Ham\u015fen dendi\u011fi, b\u00f6lgenin Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011funun hakimiyetine ge\u00e7mesinden sonra islamla\u015fma s\u00fcrecinin ba\u015flad\u0131\u011f\u0131, bu nedenle halk\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131n Trabzon, Samsun aras\u0131ndaki b\u00f6lgeye g\u00f6\u00e7t\u00fc\u011f\u00fc, yurtlar\u0131nda kalanlar\u0131n da \u0130slamla\u015ft\u0131\u011f\u0131 yazar. Bu bilgilerden hareketle bug\u00fcn kendisini Hem\u015finli olarak tan\u0131mlayan halk\u0131n Ermenilerden islamla\u015fm\u0131\u015f bir topluluk oldu\u011fu ifade edilir. \u201c diyor ve ekliyor Ak\u00e7i\u00e7ek:<\/p>\n
\u201cAncak T\u00fcrkiyede, gerek baz\u0131 T\u00fcrk milliyet\u00e7isi tarih\u00e7iler, gerekse Hem\u015finliler aras\u0131nda bu tezi reddeden, Hem\u015finlilerin Horosan-Hemedan \u00fczerinden Osaka b\u00f6lgesine gelen oradan da Karadenize g\u00f6\u00e7en bir T\u00fcrk boyu oldu\u011fu tezini savunanlar da vard\u0131r.\u201d<\/p>\n
Sohbet etti\u011fim bir di\u011fer isim, J\u0131neps Gazetesi ve Gor Dergisi Yazar\u0131 Mahir \u00d6zkan ise Hem\u015finliler\u2019in tarihleri itibar\u0131yla Ermeni halk\u0131n\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olarak kabul edilebilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor. Yer adlar\u0131, s\u00fclale adlar\u0131, \u00f6zellikle -ants ve -yan ile biten soyadlar\u0131 da \u00d6zkan\u2019a g\u00f6re bu yakla\u015f\u0131m\u0131 g\u00fc\u00e7lendiriyor.<\/p>\n
\u201cOsmanl\u0131 d\u00f6nemi vergi kay\u0131tlar\u0131 y\u0131llar i\u00e7inde b\u00f6lgede M\u00fcsl\u00fcman n\u00fcfusun artt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve H\u0131ristiyan n\u00fcfusun azald\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir. Yine Osmanl\u0131 kay\u0131tlar\u0131nda co\u011frafi \u00f6zelliklerinden dolay\u0131 b\u00f6lgenin g\u00f6\u00e7 alan de\u011fil veren bir b\u00f6lge oldu\u011fu anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla b\u00f6lgedeki M\u00fcsl\u00fcman n\u00fcfusun \u00e7ok b\u00fcy\u00fck oranda Ermeni kilisesine ba\u011fl\u0131 Hem\u015finli H\u0131ristiyanlar\u0131n M\u00fcsl\u00fcmanla\u015fmas\u0131yla olu\u015ftu\u011funu s\u00f6ylemek yanl\u0131\u015f olmaz.\u201d diyen \u00d6zkan, ayr\u0131ca baz\u0131 devlet kaynaklar\u0131nda da Hem\u015finlilerin \u201cM\u00fcsl\u00fcman Ermeni\u201d olarak tan\u0131mland\u0131klar\u0131n\u0131n alt\u0131n\u0131 \u00e7iziyor.<\/p>\n
\u201cGenelkurmay Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc \u015eubesi\u2019nin \u0130\u00e7i\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131\u2019na yazd\u0131\u011f\u0131 1 Haziran 1913 tarihli bir yaz\u0131 vard\u0131r. Yaz\u0131da Hem\u015finliler, \u201cHem\u015fin ismiyle bilinen Ermeni\u2019den d\u00f6nme M\u00fcsl\u00fcmanlar\u201d olarak tan\u0131mlan\u0131p, yerel h\u00fck\u00fcmetin b\u00f6lgede \u00e7al\u0131\u015facak misyonerlere kar\u015f\u0131 cahil olan halk\u0131 ayd\u0131nlatmas\u0131 gerekti\u011fi belirtilmektedir. (BOA, Dosya: 116, G\u00f6mlek no: 65, Fon kodu: DH.\u0130D.- 1331. C. 28.)<\/p>\n
\u201cYine 1920 y\u0131l\u0131nda Lazistan mutasarr\u0131f\u0131 olan Ahmet Faik G\u00fcnday an\u0131lar\u0131nda \u2014 Mapavri (\u00c7ayeli) nahiyesinde 8-10 k\u00f6yde ve Pazar\u2019\u0131n Oca k\u00f6y\u00fcnde ve Vi\u00e7e\u2019nin (F\u0131nd\u0131keli-F\u0131nd\u0131kl\u0131) ve Hopa\u2019n\u0131n Hem\u015fin m\u0131nt\u0131kalar\u0131ndaki k\u00f6ylerde Ermenice konu\u015fuldu\u011funu tespit etmi\u015f ve sureti katiyede men etmi\u015ftim. Zaten okuyup yazmadan mahrum yaln\u0131z bir tekevv\u00fcnden ibaret idi. Wilson\u2019un Ermenistan hudutlar\u0131n\u0131 tayin etmesi bu hususlara \u015fiddetli kararlar alarak Ermenice konu\u015fmay\u0131 da men etmi\u015ftim. Ermenice konu\u015fan ahali \u00e7ok iyi M\u00fcsl\u00fcman ve dindar insanlar olup devlete candan merbut olduklar\u0131ndan \u015f\u00fcphe edilemez.\u201d der. (S\u00fcleyman Beyo\u011flu, \u0130ki Devir Bir \u0130nsan Ahmet Faik G\u00fcnday ve Hat\u0131ralar\u0131, Bengi Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul 2011 s. 369)<\/p>\n
\u00d6zkan\u2019a g\u00f6re bu verilere bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda Hem\u015finlilerin tarihsel olarak Ermeni kimli\u011finin bir par\u00e7as\u0131 oldu\u011fu ortada. Peki, Hem\u015finliler bug\u00fcn kendilerini, kimliklerini nas\u0131l tan\u0131ml\u0131yor? \u0130\u015fler burada durum biraz karma\u015f\u0131k bir hal al\u0131yor. \n\u00d6zkan, bug\u00fcn kendisine Hem\u015finli diyen \u00fc\u00e7 ana topluluktan s\u00f6z etmek gerekti\u011fini vurguluyor.<\/p>\n
\u0130lki Abhazya ve Rusya\u2019n\u0131n \u00e7e\u015fitli \u015fehirlerinde ya\u015fayan, Ermenicenin Hem\u015fin diyalektini konu\u015fan, Ermeni kilisesine ba\u011fl\u0131 H\u0131ristiyan bir topluluk. Bu toplulu\u011fun neredeyse tamam\u0131 kendini Ermeni veya Hem\u015finli Ermeni (Ham\u015fenahay) olarak tan\u0131ml\u0131yor.<\/p>\n
\u0130kinci grup a\u011f\u0131l\u0131kl\u0131 olarak Hopa ve Kemalpa\u015fa il\u00e7elerinde ya\u015fayan Hem\u015fince konu\u015fan ve S\u00fcnni \u0130slam inanc\u0131na sahip olan topluluk. Bu topluluk i\u00e7inde kendini T\u00fcrk, Hem\u015finli T\u00fcrk, Hem\u015finli, Hem\u015finli Ermeni gibi farkl\u0131 kimliklerle tan\u0131mlayanlar da bulunabiliyor.<\/p>\n
\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc grup ise a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak Hem\u015fin, \u00c7aml\u0131hem\u015fin ba\u015fta olmak \u00fczere Rize il\u00e7eleri ile Erzurum ve Trabzon\u2019un baz\u0131 il\u00e7elerinde ya\u015fayan Hem\u015fince konu\u015fmayan ancak T\u00fcrk\u00e7elerinin i\u00e7inde yakla\u015f\u0131k 2000 Hem\u015fince kelime kullanan S\u00fcnni \u0130slam inanc\u0131na sahip topluluk. Bu grupta da kendini T\u00fcrk, Hem\u015finli T\u00fcrk, Hem\u015finli, Hem\u015finli Ermeni gibi farkl\u0131 kimliklerle tan\u0131mlayanlara rastlamak m\u00fcmk\u00fcn.<\/p>\n
Kimin kendini nas\u0131l tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 belli ki biraz da siyasal e\u011filimlere g\u00f6re \u015fekilleniyor.<\/p>\n
\u201cSol- sosyalist siyasal e\u011filimler ta\u015f\u0131yanlar ile kendini dindar olarak tan\u0131mlayanlar\u0131n bir k\u0131sm\u0131 Ermeni kimli\u011fi ile Hem\u015fin kimli\u011fi aras\u0131ndaki bir ili\u015fki oldu\u011funu kabul etmeye daha fazla e\u011filimlidir. Ulusal solcu veya sa\u011f siyasal e\u011filimleri benimseyenler ise bu ili\u015fkiyi reddetme e\u011filimindedirler \u00e7o\u011funlukla. Tabi dinsel aidiyeti nedeniyle ve Ermeni olmakla H\u0131ristiyan olman\u0131n \u00f6zde\u015f g\u00f6r\u00fclmesinden dolay\u0131 Ermeni kimli\u011fini reddeden dindar bir kesimin oldu\u011funu da s\u00f6ylemek yanl\u0131\u015f olmaz.\u201d diyor \u00d6zkan.<\/p>\nRize\u2019de \u00f6nceki geceden itibaren ba\u015flayan kar ya\u011f\u0131\u015f\u0131 y\u00fcksek kesimlerde hayat\u0131 olumsuz etkiliyor. \u00c7aml\u0131hem\u015fin, Hem\u015fin, Kalkandere ve \u0130kizdere il\u00e7elerinde kar kal\u0131nl\u0131\u011f\u0131 yer yer 40 santimetreye ula\u015ft\u0131. \u0130l genelinde 38 k\u00f6y yolu ula\u015f\u0131ma kapand\u0131. \u0130l \u00d6zel \u0130dare Genel Sekreterli\u011fi ekipleri kardan dolay\u0131 kapanan k\u00f6y yollar\u0131n\u0131 ula\u015f\u0131ma a\u00e7mak i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fma y\u00fcr\u00fct\u00fcyor. Bu arada Rize\u2019nin \u00fcnl\u00fc Ayder Yaylas\u0131\u2019nda kar kal\u0131nl\u0131\u011f\u0131 1 metreye ula\u015ft\u0131.<\/em><\/figcaption><\/figure>\n
Uzun y\u0131llar, Hem\u015fin k\u00fclt\u00fcr\u00fc ve dili ile ilgili k\u00fclt\u00fcrel, sanatsal, sosyal faaliyetlerin i\u00e7inde olan, anonim Hem\u015fin ezgilerini derleyen alb\u00fcme d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcren ve seslendiren Hikmet Ak\u00e7i\u00e7ek ise kimlik konusunda yekpare bir \u201cHem\u015finli g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnden\u201d bahsetmenin m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 dile getiriyor.<\/p>\n
Ak\u00e7i\u00e7ek\u2019e g\u00f6re, Hem\u015finlilerin b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu, \u0130slamla\u015fm\u0131\u015f bir Ermeni toplulu\u011fu olduklar\u0131n\u0131n bilincinde olsa da; dini, tarihi, k\u00fclt\u00fcrel s\u00fcre\u00e7ler sonucu ve k\u0131smen de siyasi nedenlerle kendisini Ermeni olarak de\u011fil, yeni kimli\u011fi ile Hem\u015finli olarak tan\u0131ml\u0131yor.<\/p>\n
\u201cBunun yan\u0131 s\u0131ra hat\u0131r\u0131 say\u0131l\u0131r bir \u00e7o\u011funluk da Ermeni k\u00f6kenini reddeder ve kendisini etnik olarak da T\u00fcrk sayar. \u00c7ok daha az say\u0131da Hem\u015finli ise kendisini Ermeni ya da Hem\u015fin Ermenisi olarak ifade eder. Di\u011fer yandan, Hem\u015finli kavram\u0131 kimlik, etnisite ifadesi olarak; her ikisi ile farkl\u0131 d\u00fczeylerde ili\u015fki ve ba\u011f\u0131 da olsa hem Ermeni hem de T\u00fcrk\u2019ten farkl\u0131, kendine has ortak \u00f6zellikleri olan bir aidiyeti ifade ediyor.\u201d diyor Ak\u00e7i\u00e7ek.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/AL\u0130N-OZ\u0130N\u0130AN-270x270.jpeg\")
<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/i2.wp.com\/hyetert.org\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/BD314627-655D-46AD-A26F-4756F8ED6F72.jpeg?resize=701%2C1024&ssl=1\")
<\/figure>\n![\"\"](\"https:\/\/i2.wp.com\/hyetert.org\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/26BDC028-EAA6-4115-ACAC-7798B3261B87.jpeg?resize=939%2C626&ssl=1\")