![\"\"](\"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/2021\/06\/mush-ermeni-dugunu-360x196.jpg\")
\u00c7o\u011fu \u0130ngilizce, Ermenice ve Rus\u00e7a olan kaynaklarda yaz\u0131lanlar\u0131n T\u00fcrk\u00e7e okuyan kitle taraf\u0131ndan bilinmesine imk\u00e2n yok. Bu nedenle bu yaz\u0131da s\u00f6z konusu kaynaklarda \u201c\u0130lk Gece Hakk\u0131\u201d konusunda s\u00f6ylenenleri bir araya toplamay\u0131 uygun g\u00f6rd\u00fcm.<\/p>\n
TANER AK\u00c7AM<\/strong><\/p>\n 20 Nisan 2021 tarihinde GazeteDuvar\u2019la yapt\u0131\u011f\u0131m bir g\u00f6r\u00fc\u015fmede, \u201cbaz\u0131\u201d ifadesini eklemeden verdi\u011fim \u201ca\u011falar\u0131n ilk gece hakk\u0131na sahip olduklar\u0131\u201d bilgisi etraf\u0131nda b\u00fcy\u00fck bir g\u00fcr\u00fclt\u00fc kopart\u0131ld\u0131 ve aleyhime yo\u011fun bir kampanya y\u00fcr\u00fct\u00fcld\u00fc. Kampanyaya cevap olarak\u00a010 May\u0131s 2021\u2019de yapt\u0131\u011f\u0131m a\u00e7\u0131klamamda<\/a>, i\u00e7lerinde \u201c\u0130lk Gece Hakk\u0131\u201d konusunda bilgi bulunan eserlere ili\u015fkin bir liste yay\u0131nlad\u0131m. E\u011fer s\u00f6zl\u00fc tarih g\u00f6zlemleri de eklenirse toplam 25 civar\u0131nda kaynaktan s\u00f6z etmekteyiz.\u00a0(1)\u00a0\u00c7o\u011fu \u0130ngilizce, Ermenice ve Rus\u00e7a olan bu kaynaklarda yaz\u0131lanlar\u0131n T\u00fcrk\u00e7e okuyan kitle taraf\u0131ndan bilinmesine imk\u00e2n yok. Bu nedenle bu yaz\u0131da s\u00f6z konusu kaynaklarda \u201c\u0130lk Gece Hakk\u0131\u201d konusunda s\u00f6ylenenleri bir araya toplamay\u0131 uygun g\u00f6rd\u00fcm. Yorum ve analiz yerine daha \u00e7ok tasvire dayal\u0131 bir anlat\u0131m\u0131 tercih edece\u011fim. Ortaya \u00e7\u0131kacak envanter hem \u201c\u0130lk Gece Hakk\u0131\u201d konusunda bilgilenmemize yard\u0131mc\u0131 olacak hem de yeni ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n hangi alanlarda yo\u011funla\u015fmas\u0131 gerekti\u011fi konusunda da bize \u00f6nemli ipu\u00e7lar\u0131 verecektir.\u00a0(2)<\/p>\n Kaynaklar\u0131, be\u015f farkl\u0131 grupta de\u011ferlendirmeyi uygun g\u00f6rd\u00fcm:\u00a01<\/strong>) Ermeni kaynaklar;\u00a02<\/strong>) Misyoner ve Yabanc\u0131 seyyah g\u00f6zlemleri;\u00a03<\/strong>) Rus Konsolosluk raporlar\u0131;\u00a04<\/strong>) s\u00f6zl\u00fc tarih aktar\u0131mlar\u0131 ve\u00a05<\/strong>) Resm-i Arus (\u2018arus vergisi\u2019) ve \u201c\u0130lk Gece Hakk\u0131.\u201d\u00a0\u00a0(3)\u00a0Bu be\u015f farkl\u0131 kaynakta, \u201c\u0130lk Gece Hakk\u0131\u201d\u00a0 konusunda s\u00f6ylenenleri aktarmadan \u00f6nce iki genel g\u00f6zlemde bulunmak isterim. Birincisi, elimizdeki kaynaklar\u0131n bize \u00f6\u011fretti\u011fi ger\u00e7ek \u015fudur: \u015fiddet ve \u00f6zellikle kad\u0131na y\u00f6nelik \u015fiddet konusunda kurbanlar\u0131 dinlemeden konu\u015fmak ve h\u00fck\u00fcm vermek do\u011fru de\u011fildir. Anjel Dikme\u2019nin \u015fu sat\u0131rlar\u0131 \u00e7ok \u00f6nemlidir: \u201cSaatlerce konu\u015ftu\u011fum ne babam ne dedem ne Mu\u015feh eni\u015ftem kad\u0131nlar\u0131n ya\u015fad\u0131klar\u0131na dair tek kelam etmediler bana. Utan\u00e7 m\u0131 yoksa kad\u0131n\u0131 onlar da bir meta olarak g\u00f6rd\u00fckleri i\u00e7in mi bilemiyorum. B\u00fct\u00fcn ya\u015fananlar\u0131 kad\u0131nlardan dinledim, kad\u0131n sohbetlerinde anlatt\u0131lar her \u015feyi.\u201d\u00a0(4)<\/p>\n \u00d6zellikle kad\u0131nlara y\u00f6nelik \u015fiddet konusunda, sadece erkek faillerin \u015fahitli\u011fine ba\u015fvurmak, \u201catam\u0131zdan-dedemizden duymad\u0131k b\u00f6yle \u015feyler\u201d, demek e\u011fer cahil bir safl\u0131\u011f\u0131n eseri de\u011filse, \u015fiddetin \u00fcst\u00fcn\u00fc bilerek \u00f6rtme \u00e7abas\u0131ndan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir. Failler genel kural olarak i\u015fledikleri cinayetleri anlatmazlar. \u015eiddete muhatap olanlar ise utan\u00e7lar\u0131ndan \u00fczerine konu\u015fmakta zorlan\u0131rlar. Ancak belki \u00e7ok \u00f6zel ortamlarda kendilerini rahat hissederlerse anlatabilirler. Kad\u0131na y\u00f6nelik \u015fiddetin bir tabu haline gelmesi ve \u201c\u0130lk Gece Hakk\u0131\u201d \u00fczerine de \u00e7ok nadiren konu\u015fulmas\u0131n\u0131n nedeni budur. Burada, \u0130ngiliz antropolog Paul Connerton\u2019\u0131n \u201ck\u00fc\u00e7\u00fck d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcc\u00fc sessizlik [olarak] unutma\u201d\u00a0\u00a0(5)\u00a0prati\u011finin varl\u0131\u011f\u0131ndan veya toplumsal bir s\u0131rdan s\u00f6z etmek yanl\u0131\u015f olmayacakt\u0131r.<\/p>\n \u0130kinci genel g\u00f6zlemim \u015fu: kaynaklar\u0131n hemen t\u00fcm\u00fcne yak\u0131n\u0131nda \u201c\u0130lk Gece Hakk\u0131\u201d ifadesi ge\u00e7mekle birlikte kastedilen hukuki [de-jure] bir hak de\u011fildir. S\u00f6z konusu olan bir pratiktir, bir uygulamad\u0131r. Ve \u00f6zellikle a\u011falar\u0131n, evlenen k\u0131zla birlikte olma hakk\u0131n\u0131 kendilerinde g\u00f6rmeleridir. T\u00fcm kaynaklardan ve \u00f6zellikle de Ermeni kaynaklar\u0131ndan \u00f6\u011frendi\u011fimiz, bir\u00e7ok durumda bu \u201chakk\u0131n\u201d sadece bir gece ile s\u0131n\u0131rl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131d\u0131r. \u201c\u0130lk gecenin\u201d de \u00f6tesine ge\u00e7en bazen g\u00fcnler hatta haftalar s\u00fcren bir pratik s\u00f6z konusudur.\u00a0(6)<\/p>\n Bu nedenle konuyu, \u201c\u0130lk Gece Hakk\u0131\u201d ile ilgili bir hukuk tart\u0131\u015fmas\u0131 olarak ele almak do\u011fru de\u011fil. \u201c\u0130lk Gece Hakk\u0131\u201d ile di\u011fer cinsel \u015fiddet bi\u00e7imlerinin (d\u00fc\u011f\u00fcn basarak gelin ve\/veya k\u0131z ka\u00e7\u0131rmak; gen\u00e7 k\u0131z veya kad\u0131nlara y\u00f6nelik yayg\u0131n tecav\u00fcz pratiklerinin) i\u00e7 i\u00e7e ge\u00e7ti\u011fi sistematik bir uygulama ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yay\u0131z. Harput civar\u0131nda k\u00f6yl\u00fclerin Rahip Bo\u011fos Natanyan\u2019a s\u00f6yledikleri \u201ckad\u0131nlar\u0131m\u0131z ve k\u0131zlar\u0131m\u0131z art\u0131k bizim de\u011fil\u201d, s\u00f6zleri (daha fazla bilgi a\u015fa\u011f\u0131da) bu cinsel \u015fiddeti en iyi a\u00e7\u0131klayan ifadedir. \u00d6zetle, kad\u0131na y\u00f6nelik cinsel \u015fiddet, kural d\u0131\u015f\u0131 ve nadiren ger\u00e7ekle\u015fen de\u011fil yayg\u0131n kurumsalla\u015fm\u0131\u015f bir pratiktir. Ermenilere ait topraklara el konulmas\u0131yla paralel giden bu kurumsalla\u015fm\u0131\u015f cinsel \u015fiddet Ermeni k\u00f6yl\u00fclerinin en temel problemidir.<\/p>\n Mkrdtich Khrimian (Hayrig)\u2019in 1869\u2019da Patrik olarak atanmas\u0131 ile birlikte, Patriklik ve Ermeni Ulusal Meclisi Padi\u015fahl\u0131k makam\u0131na d\u00fczenli layihalar sunmaya ba\u015flar. Bu layihalarda, kad\u0131na y\u00f6nelik \u015fiddet pratikleri, toprak meselesi yan\u0131nda Ermenilerin en temel problemi olarak ele al\u0131n\u0131r. Yap\u0131lan \u015fikayetlere y\u00f6nelik hemen hi\u00e7bir \u00f6nlem al\u0131nmamas\u0131 \u00fczerine Sadrazamla g\u00f6r\u00fc\u015fen Khrimian Hayrig\u2019in Sadrazam\u2019a \u201c[sizin] emirleriniz \u00dcsk\u00fcdar\u2019\u0131n \u00f6tesine ge\u00e7miyor\u201d, demesi sorunun k\u00f6klerinin nerede yatt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermesi bak\u0131m\u0131ndan \u00f6nemlidir.\u00a0(7)\u00a0Yerel y\u00f6neticilerin toprak i\u015fgalleri ve kurumsalla\u015fm\u0131\u015f cinsel \u015fiddet konusunda lokal unsurlarla birlikte hareket etmeleri \u015fik\u00e2yet kap\u0131lar\u0131n\u0131 tamam\u0131yla kapatm\u0131\u015f gibidir. Hatta bir\u00e7ok durumda \u015fik\u00e2yet sadece \u015fiddetin daha da artmas\u0131 ve yayg\u0131nla\u015fmas\u0131 sonucunu do\u011furmaktad\u0131r. Ve k\u00f6yl\u00fclerin bulunduklar\u0131 yerleri terk ederek ya Rusya\u2019ya ya da \u0130stanbul gibi metropollere g\u00f6\u00e7 etmeleri d\u0131\u015f\u0131nda hi\u00e7bir ba\u015fka se\u00e7enekleri yok gibidir.<\/p>\n 1) Ermeni Kaynaklar<\/strong><\/p>\n Ermeni kaynaklar\u0131 konusunda verece\u011fim ilk bilgi, Latif Mammad adl\u0131 bir yazara aittir. Yazar, \u201cKhachik Dashtenz\u2019in roman\u0131, \u2018\u00c7if\u00e7inin \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131\u2019 ve K\u00fcrtler\u201d adl\u0131 makalesinde \u015funlar\u0131 yazar, \u201ckaynaklar, Moksa\u2019daki [Bah\u00e7esaray] \u2018ilk gece hakk\u0131\u2019 ile ilgili bilgiler aktarmaktad\u0131r. Bir K\u00fcrt feodal beyi Moksa\u2019da bir Ermeni gelini \u00fczerinde bu hakka sahipti. \u2018Bu gelenek, yani bu feodal ayr\u0131cal\u0131\u011f\u0131n uygulanmas\u0131n\u0131n izleri, nadir de olsa ger\u00e7ekle\u015fti\u2019. [25] Moksa\u2019da var olan bu ilk gece hakk\u0131, ba\u015fka bir Ermeni ara\u015ft\u0131rmac\u0131 S. D. Lisitsian taraf\u0131ndan da do\u011frulanm\u0131\u015ft\u0131r,[26]\u201d.\u00a0(8)\u00a0Latif Mammad\u2019\u0131n s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fi iki yazar, Stephan D. Lisitsian ve Iosef Abgarovich Orbeli\u2019dir. Her ikisi de tan\u0131nm\u0131\u015f antropolog olan akademisyenler eserlerinde Van ve civar\u0131nda kendi yapt\u0131klar\u0131 g\u00f6zlemleri aktarmaktad\u0131rlar.<\/p>\n a) Stephan D. Lisitsian ve Iosef Abgarovich Orbeli<\/strong><\/p>\n E\u011fitimci ve etnograf olarak isim yapan S. D. Lisitsian, Van \u00c7atak konusunda yapt\u0131\u011f\u0131 etnografik g\u00f6zlemlerini ele ald\u0131\u011f\u0131 eserinde, b\u00f6lgedeki \u2018\u0130lk Gece Hakk\u0131\u2019 uygulamas\u0131 ile ilgili olarak \u015fu bilgiyi aktar\u0131r: \u201cMhitar adl\u0131 Mokus (\u015eimdiki Bah\u00e7esaray) \u015fehri sakini, o\u011flunun d\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn\u00fc kutluyordu ve o zaman\u0131n \u00f6rflerine g\u00f6re, gen\u00e7 bir gelinle ilk gecenin hakk\u0131n\u0131 kullanmak i\u00e7in yerel y\u00f6neticiyi \u00e7a\u011f\u0131rmak zorundayd\u0131. Mhitar bu rezaletten kurtulmak i\u00e7in bir kurnazl\u0131\u011fa ba\u015fvurdu. Bey\u2019den misafirler evden ayr\u0131lana kadar gelmemesini istedi ve ona herkes gittikten sonra evin \u0131\u015f\u0131klar\u0131 s\u00f6nd\u00fcr\u00fcp gelmesi i\u00e7in i\u015faret edece\u011fini s\u00f6yledi. Mhitar e\u015fyalar\u0131n\u0131 da alarak kat\u0131rlar\u0131n\u0131 ters y\u00f6ne s\u00fcrd\u00fc ve gece pencerelerde \u0131\u015f\u0131klar\u0131 b\u0131rakarak aceleyle evini terk etti. T\u00fcm aile gen\u00e7 \u00e7iftle ve e\u015fyalarla birlikte Mazrin Bo\u011faz\u0131n\u0131 ge\u00e7erek y\u00f6neticilerin ilk gece hakk\u0131 uygulamad\u0131\u011f\u0131 \u015eatah\u2019a ge\u00e7tiler. Burada y\u00f6neticinin merhametine s\u0131\u011f\u0131nd\u0131lar ve Dicle\u2019nin sa\u011f k\u0131y\u0131s\u0131nda, Sivtkni-su nehrinin birle\u015fti\u011fi yerde, \u00fczerinde k\u00f6r bir k\u0131z\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 toprak, o k\u0131za bakma \u015fart\u0131yla onlara verildi.\u201d\u00a0\u00a0(9)<\/p>\n Latif Mammad\u2019\u0131n kaynak olarak verdi\u011fi ikinci akademisyen I. A. Orbeli\u2019dir. K\u00fcrt\u00e7e\u2019ye h\u00e2kim ve K\u00fcrt\u00e7e Rus\u00e7a s\u00f6zl\u00fck \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 da olan Orbeli\u2019nin, Van b\u00f6lgesi hakk\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 1982 y\u0131l\u0131nda yay\u0131nlan\u0131r. Burada Orbeli\u2019nin notlar\u0131ndan, ilk gece hakk\u0131 konusunda a\u015fa\u011f\u0131daki bilgileri aktar\u0131l\u0131r. Notlar, Orbeli taraf\u0131ndan kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir d\u00fc\u011f\u00fcn s\u0131ras\u0131nda tutulmu\u015ftur, k\u0131sa c\u00fcmleler bu nedenledir.<\/p>\n \u201cCuma 2 Eyl\u00fcl (1911)<\/em><\/p>\n \u00d6\u011fretmen Harutyun\u2019un d\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, [Murtulla] Bey\u2019de \u00f6\u011fle yeme\u011fi, b\u00fct\u00fcn \u201cid\u0131r\u201d (?) topland\u0131. \u00c7orba, k\u00f6fte, dolma, bal i\u00e7kisi, so\u011fan, \u00e7\u00f6rek, yahni, pilav, \u00fcz\u00fcm, kahve. Dua.<\/em><\/p>\n Saat sekiz bu\u00e7ukta d\u00fc\u011f\u00fcn. Hen\u00fcz az konuk var. Kavun, yemek, \u015fark\u0131lar: Marseillaise. [Damad\u0131n] ta\u00e7 giymesi. Tavan\u0131n s\u00fcslenmesi. Ta\u00e7 giyenin takdisi, halk dans\u0131. Giysilerin kutsanmas\u0131, kilit. Damad\u0131n giydirilmesi. Gelinin elbisesi gidiyor. E\u015fik \u00f6pme, \u00e7\u0131k\u0131\u015f. Kilisede gelinle bulu\u015fma\u2026<\/em><\/p>\n Giri\u015f rit\u00fceli. \u0130ncil okumaya ara veriliyor.\u00a0<\/em><\/p>\n \u015eeytan\u0131 lanetleme. Orijinal g\u00fcnah \u00e7\u0131karma. Gelinin r\u0131zas\u0131. Kiliseye ge\u00e7i\u015f, kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131k. Papaz yele\u011fi. \u015earap, papaz yele\u011fi boyunda.\u00a0<\/em><\/p>\n Geline ili\u015fkin duygular\u0131m: su\u00e7\u2026<\/em><\/p>\n Bana, gelinin 6 ya\u015f\u0131nda oldu\u011fu ve gerdek gecesinin m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131 bu t\u00fcr erken evliliklerin sebebinin Mokus\u2019da hala ge\u00e7erli olan ilk gece hakk\u0131ndan kurtulmak e\u011filimiyle ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131, bu \u015fekilde feodalin ilk gece hakk\u0131 kullanmas\u0131n\u0131n ger\u00e7ekle\u015femedi\u011fini a\u00e7\u0131klad\u0131lar. Bu gelenek, yani feodalin bu ayr\u0131cal\u0131k adeti s\u0131k olmamas\u0131na ra\u011fmen yer bulmu\u015ftur.<\/em><\/p>\n Ta\u00e7 giymeden sonra fiziksel olarak damad\u0131n evine getirilen geline, feodalin ilk gece hakk\u0131 i\u015flemiyordu. Bu adet, yani bu feodal imtiyaz\u0131n ger\u00e7ekle\u015fmesinin kal\u0131nt\u0131lar\u0131, nadiren de olsa, ya\u015fan\u0131yordu.\u201d\u00a0(10)<\/em><\/p>\n Orbeli\u2019den anlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z, b\u00f6lgede \u00e7ocuk evlilikleri yayg\u0131nd\u0131r ve bunun nedenlerinden birisi de \u201c\u0130lk Gece Hakk\u0131\u201d uygulamas\u0131d\u0131r. Orbeli kitab\u0131nda ayr\u0131ca 11 ya\u015f\u0131ndaki bir k\u0131z ile 19 ya\u015f\u0131ndaki bir damad\u0131n resimlerini de yay\u0131nlam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n b) Hagop Barsoumian Vahan Baibourtian Elke Hartmann ve Avedis Abrahamian<\/strong><\/p>\n \u201c\u0130lk Gece Hakk\u0131\u201dn\u0131n yer ald\u0131\u011f\u0131 di\u011fer \u00fc\u00e7 \u00f6nemli akademik kaynak, Hagop Barsoumian, Vahan Baibourtian ve Elke Hartmann\u2019d\u0131r. Bu \u00fc\u00e7 kayna\u011fa eklenebilecek olan bir d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc kaynak Avedis Albert Abrahamian\u2019\u0131n kendi hayat hikayesini ele ald\u0131\u011f\u0131 eseridir. Hagop Barsoumian, \u0130lk Gece Hakk\u0131 konusunda \u015funu yazar; \u201cBaz\u0131 yerlerde, bir Ermeni k\u00f6yl\u00fcn\u00fcn nikah\u0131nda k\u00e2fir, ilk gece geline \u2018ziyaret\u2019 hakk\u0131n\u0131 sakl\u0131 tutard\u0131. \u00d6zel el\u00e7iler taraf\u0131ndan patrikhaneye g\u00f6nderilen raporlarda, bu k\u00f6yl\u00fclerin durumu basit\u00e7e k\u00f6lelik olarak nitelendiriliyordu.\u201d\u00a0\u00a0(11)\u00a0Barsoumian, bilgiyi ald\u0131\u011f\u0131 kaynak konusunda bir bilgi vermez. Ama bu bilgiyi Patrikli\u011fe gelen raporlara dayanarak aktard\u0131\u011f\u0131n\u0131 tahmin etmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n Vahan Baibourtian, K\u00fcrt Ermeni ili\u015fkileri konusunda yazd\u0131\u011f\u0131 kitab\u0131nda, \u201c\u0130lk Gece Hakk\u0131\u201d konusunda \u015fu bilgileri verir: \u201c\u00c7o\u011fu zaman K\u00fcrt a\u011falar kendi mallar\u0131 olarak maraba k\u00f6le Ermenileri birbirine sat\u0131yorlar veya hediye ediyorlard\u0131. Beyler mallar\u0131n sahibi olarak, ayn\u0131 zamanda kendilerini \u201cmarabalar\u0131n\u201d hayatlar\u0131n\u0131n sahibi de say\u0131yorlard\u0131. \u0130stedikleri zaman satabiliyorlar, de\u011fi\u015f toku\u015f yapabiliyorlar veya \u00f6ld\u00fcrebiliyorlard\u0131. \u0130stedikleri zaman bunu yapmada mutlak h\u00fcrriyete sahiplerdi. A\u015firet K\u00fcrtleri aras\u0131nda k\u0131z ka\u00e7\u0131rmalar, al\u0131koymalar da adet olmu\u015ftu. Hatta baz\u0131 yerlerde K\u00fcrt a\u011falar kendileri i\u00e7in ilk gece hakk\u0131 tespit etmi\u015flerdi.\u201d\u00a0\u00a0(12)<\/p>\n Bu bilgileri veren Vahan Bairbourtian, ayr\u0131ca \u015funlar\u0131 da eklemektedir; \u201cBat\u0131 Ermenistan\u2019da T\u00fcrk ve K\u00fcrt toprak sahipleri, a\u015firet reisleri, \u015feyhler, beyler, askeri ve jandarmadaki y\u00fcksek r\u00fctbeliler de\u2026 k\u00f6ylerde keyfi hareketlere izin veriyorlar, kad\u0131nlara tecav\u00fcz ediyorlar, k\u0131zlar\u0131 beraberlerinde g\u00f6t\u00fcr\u00fcyorlar, hayvanlar\u0131 zorla s\u00fcr\u00fcyorlar, de\u011ferli e\u015fyalar\u0131 \u00e7al\u0131yor ve kald\u0131r\u0131l\u0131yorlard\u0131. A\u015firet reisleri kholamlardan [hizmet\u00e7ilerden] olu\u015fan gruplar\u0131yla Ermeni k\u00f6ylerini talan ediyor, y\u00fczlerce o\u011flan ve k\u0131z\u0131 esir al\u0131p Erzurum ve di\u011fer \u015fehirlerin \u00e7ar\u015f\u0131lar\u0131nda sat\u0131yorlar. Bu, Osmanl\u0131 T\u00fcrkiye\u2019sinde 19\u2019uncu y\u00fczy\u0131lda iyi biline ger\u00e7ek bir k\u00f6le ticareti idi.\u201d\u00a0(13)<\/p>\n \u0130lk Gece Hakk\u0131 konusunda bir ba\u015fka Ermenice kayna\u011f\u0131 kullanan akademisyen Elke Hartmann\u2019d\u0131r. 1880\u2019lerde b\u00fcy\u00fck \u00e7alkalanmalara yol a\u00e7an Musa Bey\u2019in G\u00fclizar adl\u0131 bir Ermeni gelini ka\u00e7\u0131rmas\u0131 olay\u0131 hakk\u0131nda bir makale kaleme alan Hartman, Musa Bey\u2019in b\u00f6lgesinde \u201c\u0130lk Gece Hakk\u0131\u201dn\u0131 kullanma yetkisini kendisinde g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ve kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yler; \u201cMusa Bey, h\u00fck\u00fcmetin sessiz kalarak g\u00f6z yummas\u0131ndan ald\u0131\u011f\u0131 cesaretle, Ermeni k\u00f6ylerini ya\u011fmal\u0131yor, k\u00f6ylerdeki her d\u00fc\u011f\u00fcnde, \u2018ilk gece hakk\u0131n\u0131\u2019 kullanarak, her k\u00f6yde bir \u2018metres\u2019 tutuyor; b\u00f6ylece b\u00f6lgedeki hakimiyet iddias\u0131n\u0131 g\u00fc\u00e7lendiriyordu.\u201d\u00a0(14)<\/p>\n Burada \u00f6nemli bir hususun alt\u0131n\u0131 \u00e7izmek gerekir. Hartmann, bu iddias\u0131na kan\u0131t olarak G\u00fclizar\u2019\u0131n Kanl\u0131 D\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc adl\u0131 bir kitab\u0131 g\u00f6stermektedir. S\u00f6z konusu kitapta ama \u201c\u0130lk Gece Hakk\u0131\u201d tan\u0131m\u0131 ge\u00e7memektedir. \u0130lgili ifade aynen \u015f\u00f6yledir: \u201cErmeni k\u00f6ylerindeki d\u00fc\u011f\u00fcn ve ni\u015fan t\u00f6renlerine bile zorla gidiyordu. \u0130\u00e7iyor ve kadehleri k\u0131r\u0131yordu. Halay ba\u015f\u0131 oluyor, g\u00fczel gen\u00e7 k\u0131zlar ve gen\u00e7 kad\u0131nlar\u0131 halaya kat\u0131lmaya zorluyor ve i\u00e7lerinden, bir sonraki kurban\u0131n\u0131 se\u00e7iyordu. Kutsal gelenekleri \u00e7i\u011fniyor, d\u00fc\u011f\u00fcnden sonra odaya g\u00fcveyden \u00f6nce girip vah\u015fi i\u00e7g\u00fcd\u00fclerini tatmin ediyordu.\u201d\u00a0(15)<\/p>\n Burada d\u0131\u015fardan g\u00f6zlemci ile olay\u0131 do\u011frudan ya\u015fayanlar\u0131n ayn\u0131 olay\u0131 farkl\u0131 kelimelerle anlat\u0131yor olmalar\u0131 dikkat \u00e7ekicidir. Musa Bey\u2019in yapt\u0131klar\u0131ndan, onun \u201c\u0130lk Gece Hakk\u0131\u201dna sahip oldu\u011funa inand\u0131\u011f\u0131 ve buna g\u00f6re de davrand\u0131\u011f\u0131 sonucunu \u00e7\u0131kartmak yanl\u0131\u015f olmayacakt\u0131r. Bu \u00f6rnek \u201c\u0130lk Gece Hakk\u0131\u201dndan ni\u00e7in hukuki bir hak olarak tart\u0131\u015f\u0131lamayaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermesi bak\u0131m\u0131ndan da \u00f6nemlidir. Ba\u015fka Ermeni kaynaklar\u0131nda da benzeri bir durumun s\u00f6z konusu oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz.<\/p>\n Bu konuda baz\u0131 \u00f6rnekler vermeden \u00f6nce Avedis Albert Abrahamian\u2019\u0131n hayat hikayesine de\u011finmekte fayda vard\u0131r. 1906 Kharpert (Harput-El\u00e2z\u0131\u011f) do\u011fumlu olan Avedis, 1970\u2019li y\u0131llarda yazd\u0131\u011f\u0131 an\u0131lar\u0131nda, \u201c\u0130lk Gece Hakk\u0131\u201d konusunda bize \u015fu bilgileri verir: \u201c\u00dclkemizin baz\u0131 b\u00f6lgelerinde, bu dar g\u00f6r\u00fc\u015fl\u00fc k\u00fc\u00e7\u00fck y\u00f6neticilerin b\u00fcy\u00fck ger\u00e7ek bir bask\u0131s\u0131 vard\u0131. \u00d6rne\u011fin, d\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn ilk g\u00fcn\u00fcnde gelin, kocas\u0131na e\u015f olmadan \u00f6nce Bey veya A\u011fa\u2019y\u0131 ziyaret etmek zorundayd\u0131. \u00dclkemizin bir\u00e7ok yerinde bu t\u00fcr bask\u0131lar devam ediyordu. Sonu\u00e7 olarak bir\u00e7ok Ermeni kendi \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne kavu\u015faca\u011f\u0131 g\u00fcn\u00fc ar\u0131yordu ve b\u00fcy\u00fck ihtimalle T\u00fcrkler de bu duygular\u0131n fark\u0131ndayd\u0131.\u201d\u00a0(16)<\/p>\n c) Rahipler Vahan Bardizaktsi Bo\u011fos Natanyan ve Karekin S\u0131rvantsdyants Raporlar\u0131<\/strong><\/p>\n \u00d6zellikle Ermeni kaynaklar\u0131ndan anlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z, \u201c\u0130lk Gece Hakk\u0131\u201dnda ifadesini bulan cinsel \u015fiddetin bir tek gece ile s\u0131n\u0131rl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131d\u0131r. A\u011falar, gelinleri, gelin adaylar\u0131n\u0131 hatta evli kad\u0131nlar\u0131 da belli s\u00fcrelerle kendi evlerine kapatmaktad\u0131rlar. Bu konuda verilebilecek en iyi \u00f6rnek, Vahan Bardizaktsi; Bo\u011fos Natanyan ve Karekin S\u0131rvantsdyants adl\u0131 Rahipler taraf\u0131ndan kaleme al\u0131nan raporlard\u0131r. 1878 ve 1884 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda yay\u0131nlanan raporlarda, s\u00f6z konusu b\u00f6lgelerde a\u011falar\u0131n uygulad\u0131\u011f\u0131 cinsel \u015fiddete ili\u015fkin ayr\u0131nt\u0131l\u0131 \u00f6rnekler verilir.\u00a0\u00a0(17)\u00a0Palu, Harput, \u00c7arsancak, \u00c7emi\u015fkezek, \u00c7apk\u00e7ur, Erzincan, Hizan ve Civar B\u00f6lgelerden elde edilen bilgiler birbirleri ile b\u00fcy\u00fck benzerlikler g\u00f6sterir.<\/p>\n A\u011falar\u0131n, Ermeniler aras\u0131ndaki evlenmelere m\u00fcdahale etmeleri ve canlar\u0131n\u0131n istedi\u011fi k\u0131zlar\u0131 istemeleri s\u0131radan bir uygulamad\u0131r. \u201cErmenilerin d\u00fc\u011f\u00fcnlerine de m\u00fcdahale ediyorlar. Bir k\u0131z\u0131 bir o\u011flana ya da bir o\u011flan\u0131 bir k\u0131za istediklerinde verilmeyecek olursa, k\u0131z ve o\u011flan\u0131n aileleri a\u011f\u0131r vergiler \u00f6demek zorunda kald\u0131ktan gayr\u0131, beyler onlar\u0131 istedikleri ki\u015fiye veriyor ve zorla papaz nikah\u0131 k\u0131yd\u0131r\u0131yorlar. Papaz bu nikah\u0131 k\u0131ymay\u0131 reddedecek olursa onu da sopalarla yumruklarla d\u00f6v\u00fcyorlar.\u201d\u00a0\u00a0(18)\u00a0\u201cHer k\u00f6ye yerle\u015fmi\u015f a\u011fa ve beyler var. Bunlar i\u015fledikleri y\u00fczlerce su\u00e7un yan\u0131 s\u0131ra, duyulmam\u0131\u015f bir zorbal\u0131k daha yapmaktad\u0131rlar. Ve bu zorbal\u0131k bizim kaymakaml\u0131k zaman\u0131m\u0131za kadar s\u00fcregelmekteydi. Bir gen\u00e7 k\u0131z ba\u015fka k\u00f6yden bir delikanl\u0131 ile ni\u015fanland\u0131\u011f\u0131nda, beyler m\u00fcdahale ediyor, keyiflerine uygunsa r\u00fc\u015fvet kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda nik\u00e2ha izni veriyorlar. Aksi halde gen\u00e7 k\u0131z\u0131 kendilerinin onaylad\u0131\u011f\u0131 ba\u015fka bir delikanl\u0131yla zorla evlendiriyorlar. E\u011fer papaz nik\u00e2h\u0131 k\u0131ymazsa kendi mollalar\u0131yla i\u015fi hemen hallediyorlar.\u201d (s. 116)<\/p>\n Cinsel \u015fiddet sadece d\u00fc\u011f\u00fcn s\u0131ras\u0131nda g\u00f6zlenmez, daha genel ve yayg\u0131nd\u0131r. A\u011falar\u0131n \u201cen b\u00fcy\u00fck zevki Ermeni kad\u0131nlar\u0131n namusuyla oynamak. Kad\u0131nlar ba\u011f ve bah\u00e7elere gitmeye cesaret edemiyorlar. [A\u011falar] evlere girme cesaretinde bile bulunuyorlar.\u201d (s. 190) \u201cErmenilere ait koyun, davar vs. \u015feyleri \u00e7alan, yollar\u0131 tutan, bakire k\u0131zlar\u0131 kirleten, kad\u0131nlar\u0131 erkeklerinden \u00e7alan hep bunlard\u0131r.\u201d (s. 226) Ermenileri \u201csoyman\u0131n, s\u00f6m\u00fcrmenin, kad\u0131nlar\u0131na tecav\u00fcz etmenin yan\u0131 s\u0131ra hem ev hem de tarlalar\u0131nda bedavaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131yorlar.\u201d (s. 234) \u201cKad\u0131n isterlerse g\u00f6t\u00fcr\u00fcyorlar, k\u0131zlar\u0131 kirletiyorlar, m\u00fclklerin hepsi onlar\u0131n elinde.\u201d (s. 237) Kad\u0131nlar\u0131n veya k\u0131zlar\u0131n \u201cy\u00fczlerini pe\u00e7e\u201d (s. 62) veya \u201ckara bir kuma\u015fla\u201d (s. 111) \u00f6rtmeleri, yayg\u0131nd\u0131r ama \u00e7\u00f6z\u00fcm olmamaktad\u0131r.<\/p>\n Arapgir b\u00f6lgesinde Bab\u0131ali taraf\u0131ndan hakk\u0131nda yakalanma ve \u00f6ld\u00fcr\u00fclme emri olan ama yerel y\u00f6neticiler taraf\u0131ndan korundu\u011fu i\u00e7in serbest\u00e7e dola\u015fan Deli Silo (S\u00fcleyman A\u011fa) hakk\u0131nda \u015fu bilgi verilir; \u201changi k\u00f6ye giderse o k\u00f6y\u00fcn k\u0131zlar\u0131n\u0131 ve kad\u0131nlar\u0131n\u0131 g\u00f6zden ge\u00e7irir, be\u011fendi\u011fini gece getirmelerini emrederdi. Emrine kar\u015f\u0131 gelenler \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc.\u201d (s. 320) \u00c7arsancak k\u00f6yl\u00fclerinin, \u201ckad\u0131nlar\u0131m\u0131z ve k\u0131zlar\u0131m\u0131z art\u0131k bizim de\u011fil\u201d (s. 412) s\u00f6zleri, ya\u015fanan cinsel \u015fiddetin boyutunu g\u00f6stermesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemlidir.<\/p>\n \u015eik\u00e2yet etmek sonu\u00e7 vermedi\u011fi gibi \u015fiddetin daha da artmas\u0131na yol a\u00e7\u0131yordu. \u201cBizim dava a\u00e7\u0131lmadan \u00f6nce daha az zarar g\u00f6r\u00fcyorduk. \u015eimdi problemler on kat artt\u0131.\u201d (s. 474) Yerel zorbalardan birisinin \u201ctabancas\u0131na \u2018m\u00fcft\u00fc\u2019 k\u0131l\u0131c\u0131na da \u2018h\u00e2kim\u2019 ad\u0131n\u0131 takm\u0131\u015f\u201d (s. 231) olmas\u0131 yerel y\u00f6neticilerle a\u011falar aras\u0131ndaki i\u015f birli\u011fini g\u00f6stermesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan sembolik bir de\u011fere sahiptir. Bu yo\u011fun \u015fiddet kar\u015f\u0131s\u0131nda \u00e7aresiz kalan k\u00f6yl\u00fclerin bulabildi\u011fi tek \u00e7\u00f6z\u00fcm g\u00f6\u00e7mektir. \u201cPalu ve di\u011fer t\u00fcm kazalardaki Ermenilerin \u00e7o\u011fu ailelerini y\u00fcz \u00fcst\u00fc b\u0131rakarak \u0130stanbul\u2019a gurbete gidiyorlar. Sebebi bu tahamm\u00fcl\u00fc zor s\u00f6m\u00fcr\u00fcye ve a\u011f\u0131r vergilere dayanamamalar\u0131d\u0131r.\u201d (s. 158) \u201cKerim Bey\u2019in evinin bulundu\u011fu Khub K\u00f6y\u00fcnde sadece d\u00f6rt hane Ermeni kalm\u0131\u015f. Di\u011ferleri zorbal\u0131klar sebebiyle g\u00f6\u00e7 etmi\u015fler.\u201d (s. 233) \u201cHa\u015fim K\u00f6y\u00fc Ermenilerinin bir k\u0131sm\u0131 s\u00f6m\u00fcr\u00fclmekten, soyulmaktan b\u0131k\u0131p g\u00f6\u00e7 etti.\u201d (s. 234) \u201cErmeniler art\u0131k buna tahamm\u00fcl edemeyeceklerini g\u00f6r\u00fcnce hepsi birden ailelerini toplayarak oraya buraya g\u00f6\u00e7 etmeye ba\u015flam\u0131\u015flar.\u201d (s. 237) Rahip Bo\u011fos Natanyan\u2019\u0131n Hizan kasabas\u0131 ve k\u00f6ylerinden 20 y\u0131l i\u00e7inde yap\u0131lan g\u00f6\u00e7leri g\u00f6steren tablosu bu bak\u0131mdan \u00e7ok \u00e7arp\u0131c\u0131d\u0131r; k\u00f6ylerin kimisi tamamen bo\u015falm\u0131\u015f kimisinde n\u00fcfusun %75\u2019inden fazlas\u0131 g\u00f6\u00e7 etmi\u015ftir. (s. 238-241).<\/p>\n \u00dc\u00e7 Rahibin raporlar\u0131nda kulland\u0131klar\u0131 dil de oluk\u00e7a \u00f6nemlidir. \u201cS\u00fcrekli tekrarlan\u0131p duran bu sefaletleri insan kendi g\u00f6zleriyle yak\u0131nda g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcnde, kulaklar\u0131yla duyup elleriyle hissetti\u011finde ger\u00e7ekten \u015fa\u015f\u0131p kal\u0131yor.\u201d (s. 81) \u201cY\u00fcre\u011fim ger\u00e7ekten ezildi\u011fi i\u00e7in zavall\u0131 Ermenistanl\u0131lar\u0131n sefaletini burada tek tek anlatmak istemiyorum. Ah Tanr\u0131m ah, Ermenileri vah\u015filere yem olsunlar diye mi yaratt\u0131n! Zavall\u0131 Ermeni sessiz sedas\u0131z ne ac\u0131lar \u00e7ekiyor, ama duyan yok!\u201d (s. 114) \u201cBuradaki Ermenilerin durumunu anlatmak istemiyorum.\u201d (s. 154) \u201cBurada da t\u00fcrl\u00fc t\u00fcrl\u00fc su\u00e7lar i\u015fleniyor, anlatmaya dil yetmez\u201d (s. 521) \u201cDinleyenlerin g\u00f6zya\u015flar\u0131na h\u00e2kim olmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. Bu sebeple bunlar\u0131 burada tek tek anlatmak istemiyorum.\u201d (s. 203) \u201cDuyduklar\u0131m\u0131z\u0131 tarif etmek ve dile getirmek imk\u00e2ns\u0131z\u201d (s. 412) ifadelerini okumak m\u00fcmk\u00fcn. K\u00f6yl\u00fclerin \u00fcmitsizlik nedeniyle ba\u015flar\u0131na gelenleri anlatmak istemedikleri de aktar\u0131lan bilgiler aras\u0131ndad\u0131r. (s. 474)<\/p>\n d) Di\u011fer Rahip Raporlar\u0131 ve Gazete Haberleri<\/strong><\/p>\n Baz\u0131 b\u00f6lgelerden Rahiplerin do\u011frudan \u0130stanbul\u2019a veya E\u00e7miyazin\u2019e yollad\u0131klar\u0131 raporlarda kulland\u0131klar\u0131 ifadeler, \u00fc\u00e7 Rahibin raporlar\u0131nda yer alan ifadelerden daha a\u00e7\u0131k ve nettir. Burada sadece iki \u00f6rnek vermekle yetinelim. 3 May\u0131s 1903 tarihinde A\u011ftamar Katalikoslu\u011funda g\u00f6revli Rahip Arsen Markaryan, Katalikos M\u0131g\u0131rd\u0131\u00e7 Khrimyan (Hayrig)\u2019e yollad\u0131\u011f\u0131 bir raporda, \u201c\u0130lk Gece Hakk\u0131\u201dn\u0131n da \u00f6tesine ge\u00e7en cinsel \u015fiddet konusunda \u015fu \u00f6rnekleri verir: \u201cErmeni Patrikhanesine, yerel idare ve vilayet idaresine tekrar tekrar yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015fikayetlere kar\u015f\u0131n, cinayetler, talanlar, soygunlar, kar\u0131-k\u0131z ka\u00e7\u0131rmalar, tecav\u00fczler ve daha bir\u00e7ok eziyet alenen ve gayet cesur \u015fekilde, vicdans\u0131zca ve hayas\u0131zca devam ediyor. K\u00fcrtler \u015eeyhe Azizmi\u015f gibi tap\u0131yorlar, evlerinden ona dualar ve dileklerde bulunuyorlar. \u015eeyh k\u00f6yleri ziyaretinde istedi\u011fi kad\u0131n veya k\u0131z\u0131 al\u0131p g\u00f6t\u00fcr\u00fcyor, g\u00fcnlerce haftalarca yan\u0131nda tutuyor, \u00e7o\u011funu da sakl\u0131yor\u2026 Kholamlar [A\u011fan\u0131n veya \u015eeyhin hizmet\u00e7ileri] Ermeni k\u00f6yl\u00fcs\u00fc sayesinde ya\u015f\u0131yorlar, \u00fcstelik onlar i\u00e7in hangi eve girerlerse girsinler tecav\u00fcz edemeyecekleri aile kutsiyeti yok, aksi durumda ya \u00f6ld\u00fcr\u00fcyor ya da ka\u00e7\u0131r\u0131yorlar.\u201d\u00a0(19)<\/p>\n 11 Nisan 1872 tarihinde Mu\u015f Patriklik Vekili K\u0131rikoris\u2019in, \u0130stanbul Patrikli\u011fine yollad\u0131\u011f\u0131 rapor, cinsel \u015fiddetin sadece \u201c\u0130lk Gece Hakk\u0131\u201dn\u0131 kapsamakla kalmay\u0131p, onun da \u00f6tesine ge\u00e7ti\u011fini g\u00f6stermesi bak\u0131m\u0131ndan \u00f6nemlidir. \u201cAncak t\u00fcm insanlar i\u00e7in a\u015fa\u011f\u0131lay\u0131c\u0131 nokta \u015fu ki; \u00f6ncelikli olarak Ermeni namusuna sahip gelin odas\u0131ndaki [gerdek odas\u0131] gelinlerin ve kutsiyet t\u00fcl\u00fc alt\u0131nda yeti\u015fmi\u015f k\u0131zlar\u0131n [bakire k\u0131zlar\u0131n] bug\u00fcn holana [?] \u00e7\u0131km\u0131\u015f khafirlerin [K\u00fcrtlerin \u00f6nde gelenlerine Ermenilerin verdi\u011fi ad] evinde kuma olarak bulunmas\u0131d\u0131r. Onlar, g\u00fcnlerce sessiz g\u00f6zya\u015flar\u0131 i\u00e7inde bulguru k\u0131rma haline \u00e7evirmeye u\u011fra\u015f\u0131yorlar, \u00e7ama\u015f\u0131r\u0131 y\u0131k\u0131yorlar, diki\u015f hizmeti veriyorlar. Ve onlar\u0131n arpa tarlalar\u0131 i\u00e7in, \u00e7\u0131plak bedenleri, yal\u0131n ayaklar\u0131 ile yak\u0131c\u0131 g\u00fcne\u015fin alt\u0131nda haftalarca helak olurcas\u0131na \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. Rahip Krikoris ayr\u0131ca Ermeni k\u0131zlar\u0131n ve gelinlerin har\u00e7 kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olarak a\u011falara verildi\u011fini de rapor etmektedir.\u00a0(20)<\/p>\n 1907 y\u0131l\u0131nda Tiflis\u2019de yay\u0131nlanan Vidag gazetesi, 19 Aral\u0131k 1907\u2019de, \u201cT\u00fcrkiye Ermenilerinin Hayat\u0131ndan\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda \u201cMemleketten Mektuplar\u201d yay\u0131nlar. Bu mektuplardan bir tanesi Manazgerd (Malazgirt) Bulan\u0131k\u2019\u0131n tek h\u00e2kimi ve kral\u0131 Irza\u011f Bey\u2019in yapt\u0131\u011f\u0131 barbarl\u0131klarla ilgilidir. \u201cHasnanl\u0131 Irza\u011f Bey\u2019i, o barbar sadrab\u0131\u00a0(21)\u00a0kim tan\u0131maz, ba\u015f\u0131ndaki siyah beyaz sa\u00e7 say\u0131s\u0131 kadar adam \u00f6ld\u00fcrmekle kalmam\u0131\u015f, t\u00fcm k\u00f6yleri yerle bir etmi\u015ftir. Manazgertliler, Bulan\u0131kl\u0131lar, Ala\u015fgertliler ve H\u0131nuslulara sorun, her biri size Irza\u011f Beyin canavarl\u0131klar\u0131 ile ilgili deh\u015fet verici hikayeler anlatacaklard\u0131r\u201d, diye ba\u015flayan mektupta \u015fu ifadelere yere verilir; \u201cIrza\u011f Bey ayr\u0131ca yerel halk\u0131n aile ya\u015fam\u0131n\u0131n da tek sahibi. Evlenecek \u00e7iftlere r\u0131za g\u00f6steren veya izin veren kendisi. Gelinin -deh\u015fetli \u015fartlar alt\u0131nda- \u00f6nce birka\u00e7 g\u00fcn onun yan\u0131nda kalmak zorunda oldu\u011fundan haberiniz var m\u0131?\u00a0(22)<\/p>\n T\u00fcm bu \u00f6rneklerin g\u00f6sterdi\u011fi ger\u00e7ek, \u201c\u0130lk Gece Hakk\u0131\u201d uygulamas\u0131n\u0131n, hangi b\u00f6lgelerle s\u0131n\u0131rl\u0131 olup olmamas\u0131ndan ba\u011f\u0131ms\u0131z, Ermeni kad\u0131n ve k\u0131zlara y\u00f6nelik cinsel \u015fiddetin bir par\u00e7as\u0131 oldu\u011fu ger\u00e7e\u011fidir. Ve bu farkl\u0131 cinsel \u015fiddet t\u00fcrlerini birbirlerinden ay\u0131rmak, aralar\u0131na kesin duvarlar \u00e7ekmek imk\u00e2ns\u0131z gibidir.<\/p>\n Bu nedenle, 1870\u2019lerde sonra olu\u015fmaya ba\u015flayan Ermeni devrimci \u00f6rg\u00fctlerinin kad\u0131nlara y\u00f6nelik \u015fiddeti, kendi eylemlilikleri i\u00e7in \u00e7ok \u00f6nemli bir motif olarak kullanmalar\u0131 \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 de\u011fildir. \u00d6rne\u011fin, 1872\u2019de Van\u2019da \u2018Kurtulu\u015f \u0130ttifak\u0131\u2019 ad\u0131yla kurulan gizli bir Ermeni \u00f6rg\u00fct\u00fc, kad\u0131nlara y\u00f6nelik \u015fiddeti Ermeni toplumunu onurunu lekeleyen bir su\u00e7 olarak tan\u0131mlar. \u201cBizim namusumuz gitti; kiliselerimize tecav\u00fcz edildi, gelinlerimizi ve gen\u00e7lerimizi ka\u00e7\u0131rd\u0131lar; haklar\u0131m\u0131z\u0131 elimizden al\u0131yor ve milletimizi yok etmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar\u2026 kurtulu\u015f i\u00e7in bir yol bulmal\u0131y\u0131z\u2026 yoksa, yak\u0131nda her \u015feyi kaybedece\u011fiz.\u201d\u00a0\u00a0(23)\u00a0Eklenebilecek ilgin\u00e7 bir bilgi, baz\u0131 b\u00f6lgelerde \u201cErmeni kad\u0131nlara y\u00f6nelik K\u00fcrt \u015fiddetine tepki olarak baz\u0131 Ermeni erkeklerin, Hamidiye a\u015firet reislerinin k\u0131zlar\u0131n\u0131 veya daha \u00f6nce M\u00fcsl\u00fcman olmu\u015f Ermeni kad\u0131nlar\u0131\u201d ka\u00e7\u0131rma yoluna gitmi\u015f olmalar\u0131d\u0131r.\u00a0(24)<\/sup><\/p>\n 2) Misyoner ve Gezginci G\u00f6zlemleri<\/strong><\/p>\n \u201c\u0130lk Gece Hakk\u0131\u201d konusunda bilgilerin mevcut oldu\u011fu ikinci \u00f6nemli kaynak b\u00f6lgede g\u00f6rev alan misyonerlerin veya gezen seyyahlar\u0131n aktard\u0131klar\u0131d\u0131r. Burada sadece 10 May\u0131s tarihinde yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131m listede yer alan kaynaklara (bir iki ekleme ile) bak\u0131lacakt\u0131r.<\/p>\n Tarih\u00e7i ve seyyah olarak tan\u0131nan Romanyal\u0131 bir Yahudi olan Israel Joseph Benjamin, 1859 tarihinde yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131 seyahatnamesinde, \u201cK\u00fcrdistan da\u011flar\u0131nda\u201d g\u00f6zledi\u011fi \u201c\u0130lk Gece Hakk\u0131\u201d uygulamas\u0131 konusunda \u015fu bilgileri aktar\u0131r; \u201cOrta \u00c7a\u011f\u2019\u0131n eski feodal barbarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 hat\u0131rlatan bir gelenek, s\u00f6zde efendinin hak iddias\u0131d\u0131r. Gen\u00e7 bir \u0130srailli veya Nasturi evlenmek istedi\u011finde, gelini ait oldu\u011fu efendisinden sat\u0131n almak zorundad\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc evlilik s\u00f6zle\u015fmesiyle gen\u00e7 e\u015f [kad\u0131n] ba\u015fka bir efendinin denetimine girer ve bu nedenle eski efendi her zaman tazminat olarak istenecek y\u0131ll\u0131k bir cizye vergisi kayb\u0131na u\u011frar. Bunun \u00f6tesinde, gelin, kocas\u0131n\u0131n evine girmeden \u00f6nce kendisini, eski bir oryantalist gelenek gibi g\u00f6r\u00fcnen, efendisinin emrine vermelidir\u2026 Sadece son birka\u00e7 y\u0131l i\u00e7inde bu i\u011fren\u00e7 istismar d\u00fczeltildi ve para \u00f6demesine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc. Bunun nedeni kanl\u0131 bir olayd\u0131. Gen\u00e7 bir k\u0131z\u0131n, \u00e7aresiz bir direni\u015ften sonra efendisini \u00f6ld\u00fcrmesi. Dolay\u0131s\u0131yla bir suiistimal [taciz] di\u011ferinin yerini alm\u0131\u015ft\u0131r: \u015fimdilik efendinin [hak] iddias\u0131 sat\u0131n al\u0131nmal\u0131d\u0131r.\u201d\u00a0(25)<\/p>\n 20. Y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131nda Antep ve Urfa\u2019da gezginci Protestan misyoner olarak g\u00f6reve yapan Alston Campbell, 1906\u2019da yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131 \u201cHilal\u2019in g\u00f6lgesinde\u201d adl\u0131 eserinde \u201c\u0130lk Gece Hakk\u0131\u201d konusunda bilgi vermekle kalmaz ayr\u0131ca ba\u015fka ilgin\u00e7 g\u00f6zlemlerde de bulunur. Aktard\u0131\u011f\u0131 bilgilerin, \u201c[yoldan] ge\u00e7mekte olan bir ziyaret\u00e7inin g\u00f6zlemleri\u201d olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n alt\u0131n\u0131 \u00e7izen Campbell, her bir bilginin taraf\u0131ndan teyit edilerek, kayda al\u0131nm\u0131\u015f oldu\u011funu s\u00f6yler.<\/p>\n Campbell\u2019in verdi\u011fi bilgiler aras\u0131nda, yukarda aktard\u0131\u011f\u0131m\u0131z Rahip Krikoris taraf\u0131ndan 1872\u2019de verilen \u201cErmeni k\u0131zlar\u0131n ve gelinlerin har\u00e7 olarak kullan\u0131l(d\u0131klar\u0131)\u201d bilgisinin olmas\u0131 ilgin\u00e7tir. K\u00f6ylere vergi toplamaya gelen Zaptiyeler, e\u011fer k\u00f6yl\u00fcn\u00fcn vergiyi \u00f6deyecek paras\u0131 yoksa, k\u00f6yl\u00fcn\u00fcn k\u0131z\u0131na el koymaktad\u0131rlar. \u201cC\u00fczdanla \u00f6denemeyen \u015fey bizzat [\u015fahsen] \u00f6denmelidir ve e\u011fer a\u015f\u0131r\u0131 vergilendirmenin talihsiz kurban\u0131, bir k\u0131z sahibi olacak kadar \u015fanss\u0131zsa, zaptiyenin bir s\u00fcre veya kal\u0131c\u0131 \u2018beyaz k\u00f6lesi\u2019 olarak talep edilecektir. Evde vergi tahsildar\u0131n\u0131n be\u011fenisini kazanan [bir] kad\u0131n yoksa, tahsildar evin ah\u015fap kap\u0131lar\u0131n\u0131 veya eline ge\u00e7en herhangi bir \u015feyi almakla yetinmektedir.\u201d\u00a0(26)<\/p>\n Campbell Ermeni k\u00f6yl\u00fclerin s\u0131k\u00e7a \u201ck\u0131z \u00e7ocu\u011fumuz olmasa daha mutlu oluruz\u201d dediklerini aktar\u0131r. Ka\u00e7\u0131r\u0131lmalar\u0131na m\u00e2ni olmak i\u00e7in k\u0131zlar\u0131n y\u00fczlerini kal\u0131n \u00f6rt\u00fcyle kapatmak veya kirli ve eski giysiler giydirmek ya da o\u011flan k\u0131l\u0131\u011f\u0131na sokmak s\u0131radan pratikler aras\u0131ndad\u0131r. \u00d6zellikle d\u00fc\u011f\u00fcnlerin bas\u0131larak gelinlerin ka\u00e7\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n \u00e7ok yayg\u0131n bir pratik oldu\u011funu aktaran Campbell \u201c\u0130lk Gece Hakk\u0131\u201d konusunda da \u015fu bilgileri verir; \u201cHristiyan bir k\u0131z ni\u015fanland\u0131ktan sonra, annesine veda etmek zorunda kalmas\u0131 ve ac\u0131 ac\u0131 h\u0131\u00e7k\u0131rarak b\u00f6lgenin K\u00fcrt A\u011fas\u0131n\u0131n k\u00f6y\u00fcne g\u00f6t\u00fcr\u00fclmesi ve evlenmesine izin verilmeden \u00f6nce bir s\u00fcre onunla ya\u015famak zorunda kalmas\u0131 nadir olmayan bir durumdur.\u201d\u00a0(27)<\/p>\n Campbell\u2019in, \u201c\u0130lk Gece Hakk\u0131\u201d konusunda verdi\u011fi bu bilgiyi takip eden c\u00fcmlesi daha da \u00e7arp\u0131c\u0131d\u0131r. \u201cBu konuda daha pek \u00e7ok \u015fey s\u00f6ylenebilir, ancak bir\u00e7ok \u015feyin \u00fczerine bir \u00f6rt\u00fc \u00e7ekmek en iyisidir\u2026 \u015eu kadar\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek yeterli ve bu a\u00e7\u0131klamay\u0131 iyi bir otorite olarak yap\u0131yorum, pek \u00e7ok Ermeni k\u00f6y\u00fcnde, K\u00fcrt ya da T\u00fcrk \u015fehvetinin zoraki kurban\u0131 olmam\u0131\u015f bir kad\u0131n hemen hemen hi\u00e7 yoktur.\u201d\u00a0\u00a0(28)<\/p>\n Campbell\u2019in bu s\u00f6zlerinin bize hat\u0131rlatt\u0131\u011f\u0131, \u00fczerinde konu\u015fulmas\u0131 \u00e7ok zor bir olgu ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya oldu\u011fumuzdur. Son tahlilde, b\u00f6lgeye d\u0131\u015fardan bakan bir g\u00f6zlemcinin bile \u201cen iyisi \u00fczerine bir \u00f6rt\u00fc \u00e7ekmek\u201d dedi\u011fi bir ger\u00e7ekli\u011fin, bunu ya\u015fayan insanlar taraf\u0131ndan konu\u015fulmas\u0131 veya kayda ge\u00e7irilmesinin ne kadar zor oldu\u011funu belirtmeye bile gerek yoktur. Antropolog Paul Connerton\u2019\u0131n \u201ck\u00fc\u00e7\u00fck d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcc\u00fc sessizli\u011fin [\u00fcr\u00fcn\u00fc] unutma\u201d olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7eklik budur.<\/p>\n Tan\u0131nm\u0131\u015f seyyah H. F. B. Lynch de Ermeni gelinlerin K\u00fcrtlerce ka\u00e7\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n yayg\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndan s\u00f6z eder ve K\u00fcrt b\u00f6lgelerinde, a\u011falar\u0131n Ermeni k\u00f6ylerini ve k\u00f6yl\u00fcleri, koyun veya b\u00fcy\u00fckba\u015f hayvan gibi satt\u0131klar\u0131 bir serflik sisteminin egemen oldu\u011funu s\u00f6yler.\u00a0(29)\u00a0\u0130ran ve K\u00fcrdistan\u2019da Seyahatler adl\u0131 eserin yazar\u0131 Mrs. Bishop\u2019un (Isabella Bird) ise Orbeli\u2019nin \u00e7ocuk evlilikleri ile ilgili s\u00f6ylediklerini teyit eden g\u00f6zlemlerde bulunur. \u201cK\u0131z \u00e7ocuklar\u0131n\u0131n erken evlilikleri, 11, 12 ya\u015f\u0131nda \u00e7ocuk gelinler \u00e7ok yayg\u0131nd\u0131r.\u201d\u00a0(30)\u00a0 Yazar ayr\u0131ca, a\u011flar\u0131n k\u00f6yl\u00fcler \u00fczerine ekstra vergiler koyduklar\u0131n\u0131 ve onlar\u0131 \u00fccretsiz \u00e7al\u0131\u015fmaya zorlad\u0131klar\u0131n\u0131 ve Hristiyan k\u0131zlar\u0131 haremlerine ta\u015f\u0131d\u0131klar\u0131 bilgisini de aktar\u0131r.\u00a0(31)<\/p>\n 3) Rus Konsolosluk Raporlar\u0131<\/strong><\/p>\n \u201c\u0130lk Gece Hakk\u0131\u201dn\u0131n tart\u0131\u015fma g\u00fcndemine girmesi ile birlikte en \u00e7ok konu\u015fulan Rus kaynaklar\u0131 olmu\u015ftur. Asl\u0131nda burada s\u00f6z konusu olan bir kaynakta aktar\u0131lan iki Rus konsolosluk raporudur. Tan\u0131nm\u0131\u015f K\u00fcrdolog M. S. Lazarev 1964 y\u0131l\u0131nda yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131 K\u00fcrdistan ve K\u00fcrt problemi adl\u0131 eserinde, Ermenilerin ya\u015fad\u0131klar\u0131 ko\u015fullara de\u011finirken \u201c\u0130lk Gece Hakk\u0131\u201dndan s\u00f6z eder. Ayn\u0131 bilgi, 1972 y\u0131l\u0131nda K\u00fcrt Sorunu (1891-1917) ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 ile ikinci bask\u0131s\u0131 yap\u0131lan eserde de tekrar edilir: \u201cK\u00fcrt beyleri (feodaller), haklar\u0131ndan tamamen mahrum b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015f Ermeni k\u00f6yl\u00fclerini ac\u0131mas\u0131zca s\u00f6m\u00fcr\u00fcyor ve eziyorlard\u0131. K\u00fcrdistan\u2019da serflik olduk\u00e7a \u015fiddetli bir \u015fekilde ve orta \u00e7a\u011f bi\u00e7imlerinde geli\u015fmi\u015fti. Rusya Van konsolos yard\u0131mc\u0131s\u0131 Tumanskiy, 20. Y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131nda \u015funlar\u0131 yazar: \u2018Sasun kazas\u0131nda Ermeniler, b\u00fct\u00fcn hukuki sonu\u00e7lar\u0131yla K\u00fcrtlere neredeyse serflik ili\u015fkileriyle ba\u011fl\u0131lar; her Ermeni bir K\u00fcrde tabi ve ona y\u0131ll\u0131k bir kira [hafir] \u00f6demek zorunda. K\u00fcrtler serflerini paraya ihtiya\u00e7 oldu\u011funda sat\u0131yorlar. Bir serf bir K\u00fcrt taraf\u0131ndan \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcrse \u00f6ld\u00fcr\u00fclen serfin sahibi \u00f6ld\u00fcrene ait bir serfi \u00f6ld\u00fcrerek intikam al\u0131yor. Bir k\u0131s\u0131m beyler Ermeni k\u00f6ylerinde \u2018ilk gece hakk\u0131\u2019 bile tesis etmi\u015fler.\u2019 Lynch ise; \u2018Ermeni serfler \u2018alt\u0131nla sat\u0131n al\u0131nan\u2019 anlam\u0131na gelen \u2018zer-kurri\u2019 olarak adland\u0131r\u0131l\u0131yor\u2019, ve Serflerin sat\u0131\u015f\u0131 ve al\u0131nmas\u0131, \u00fcst\u00fcnde ya\u015fad\u0131klar\u0131 ve \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 toprak ile birlikte ger\u00e7ekle\u015fiyordu\u201d diyor.\u201d\u00a0\u00a0(32)<\/p>\n \u201c\u0130lk Gece Hakk\u0131\u201d konusundaki bilgiyi Van Konsolos Yard\u0131mc\u0131s\u0131 Tumanskiy\u2019e dayanarak aktaran Lazarev, yine ayn\u0131 kitab\u0131nda, Bitlis Rus Konsolos yard\u0131mc\u0131s\u0131ndan ald\u0131\u011f\u0131 bir ba\u015fka \u00f6nemli bilgiyi daha payla\u015f\u0131r. Buna g\u00f6re, Ermeni k\u00f6yl\u00fcler, bor\u00e7lar\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olarak k\u0131zlar\u0131n\u0131 a\u011falara vermektedirler. \u201cFakat\u201d diye eklemektedir Konsolos yard\u0131mc\u0131s\u0131, \u201cyine de Ermeniler bu bor\u00e7lar\u0131n y\u00fck\u00fcnden kurtulamad\u0131lar.\u201d\u00a0(33)\u00a0Konsolos\u2019un verdi\u011fi bilgilerin Rahip Krikoris ve Compbell taraf\u0131ndan aktar\u0131lan bilgilerle \u00f6rt\u00fc\u015fmesi s\u00f6z konusu prati\u011fin yayg\u0131nl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemlidir.<\/p>\n Lazarev taraf\u0131ndan aktar\u0131lan \u201c\u0130lk Gece Hakk\u0131\u201d bilgisi daha sonra bir\u00e7ok yazar taraf\u0131ndan tekrar edilecektir Kamal Madhar Ahmad 1975 (K\u00fcrt\u00e7e); Charles Issawi 1980; Stephen Astourian 1990, 2011; Ron Suny 1993 ve 2015; Dikran Kaligian 2013 y\u0131llar\u0131nda yay\u0131nlad\u0131klar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalarda Lazarev\u2019in verdi\u011fi bilgiyi kullan\u0131rlar. Kemal Madhar Ahmad\u2019\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 1996 y\u0131l\u0131nda T\u00fcrk\u00e7e olarak da yay\u0131nlanm\u0131\u015ft\u0131r.\u00a0(34)\u00a0Bu tart\u0131\u015fma ba\u015flayana kadar, benim de konu hakk\u0131ndaki bilgim Stephen Astourian, Ron Suny ve Dikran Kaligian\u2019\u0131n aktard\u0131klar\u0131 ile s\u0131n\u0131rl\u0131 idi.<\/p>\n 4) S\u00f6zl\u00fc Tarih Aktar\u0131mlar\u0131<\/strong><\/p>\n \u201c\u0130lk Gece Hakk\u0131\u201d konusunda d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc \u00f6nemli kaynak s\u00f6zl\u00fc tarih aktar\u0131mlar\u0131d\u0131r. Burada sadece d\u00f6rt \u00f6rnek ile kendimi s\u0131n\u0131rl\u0131 tutuyorum.\u00a0(35)<\/p>\n 1<\/strong>) Erdo\u011fan Gedik, Varto Alevileri \u00fczerine yazd\u0131\u011f\u0131 tez i\u00e7in alan \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 yapm\u0131\u015ft\u0131r.\u00a0(36)\u00a0Alan \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 s\u0131ras\u0131nda y\u00f6re halk\u0131n\u0131n belle\u011finde \u201c\u0130lk Gece Hakk\u0131\u201dn\u0131n hala bir yer tutmakta oldu\u011funu g\u00f6zlemler. Gedik, bu \u201chakk\u0131\u201d anlatmak i\u00e7in y\u00f6re Alevileri aras\u0131nda kullan\u0131lan baz\u0131 deyi\u015fleri not eder. \u201cwaxte Hukm\u00ea ina bi, j\u00fc k\u0131 b\u0131zew\u0131ciyen\u0131, gerek\u0131 ina en verniye veyve b\u0131kerdene cen\u0131k\u00ea\u201d (\u00c7evirisi; onlar\u0131n h\u00fck\u00fcm s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc d\u00f6nemdi, biri evlendi\u011finde ilk \u00f6nce onlar gelini kad\u0131n yap\u0131yorlard\u0131); \u201cGerek\u0131 ina veyve qule kerdene\u201d (\u00e7evirisi; ilk \u00f6nce onlar gelini deliyorlard\u0131).\u00a0(37)<\/p>\n 2<\/strong>) Zakarya Mildano\u011flu: 26 Nisan 2013 Haber T\u00fcrk TV\u2019de Bal\u00e7i\u00e7ek \u0130lter\u2019in konu\u011fu olur ve orada \u201c\u0130lk Gece Hakk\u0131\u201d ile ilgili bildiklerini, duyduklar\u0131n\u0131 aktar\u0131r.\u00a0(38)\u00a0\u201cAnadolu\u2019da eski bir Ermeni k\u00f6y\u00fc olan Ekrek\u2019te do\u011fdum. 8 ya\u015f\u0131nda \u0130stanbul\u2019a geldim. \u00c7o\u011fu \u015feyi ilk o zaman g\u00f6rd\u00fcm. Ben geldikten iki sene sonra da ailem geldi. Ablalar\u0131m art\u0131k gen\u00e7 k\u0131z olmu\u015flard\u0131, s\u00fcrekli onlara sata\u015f\u0131yorlard\u0131. Hatta ka\u00e7\u0131rma giri\u015fimleri vard\u0131. Bu tarihsel bir \u015fey ne yaz\u0131k ki. Gelin Alaylar\u0131ndan ka\u00e7\u0131r\u0131lan gelin say\u0131s\u0131 az de\u011fil. Hatta ilk gece hakk\u0131 diye bir \u015fey var. Evleniyorsunuz, gerdek gecesine girmeden \u00f6nce ilk geceyi ba\u015fkas\u0131yla ge\u00e7iriyorsunuz, ondan sonra ger\u00e7ek e\u015finize d\u00f6n\u00fcyorsunuz. Bunlar hi\u00e7 konu\u015fulmuyor, \u00e7\u00fcnk\u00fc cumhuriyet yalan ve ink\u00e2r \u00fczerine kurulmu\u015f. Bu bask\u0131 ve ka\u00e7\u0131rma giri\u015fimleri nedeniyle ailem bir gece y\u00fcklenip \u0130stanbul\u2019a geliyor. 2000 haneli bir k\u00f6yd\u00fc, biz o k\u00f6y\u00fcn son Ermeni ailesiydik.\u201d\u00a0(39)<\/p>\n 3<\/strong>) Mu\u011fla y\u00f6resinde s\u00f6zl\u00fc tarih \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 yapan Ertu\u011frul Alada\u011f, \u201c\u0130lk Gece Hakk\u0131\u201d konusunda elde etti\u011fi bilgileri \u015f\u00f6yle aktaracakt\u0131r; \u201cK\u00f6yler \u00e7ok fakirdi. \u015eehir merkezinde veya kasabalarda ya\u015fayan a\u011falar\u0131n her birinin say\u0131lar\u0131 k\u0131rk\u0131 ge\u00e7en k\u00f6yleri vard\u0131. Y\u00fcz binlerce d\u00f6n\u00fcm i\u00e7ine da\u011f\u0131lm\u0131\u015f bu k\u00f6yler gibi, k\u00f6yl\u00fcler de a\u011falar\u0131n\u0131n mal\u0131 gibiydi. Bu durumun en iyi a\u00e7\u0131klamas\u0131 da genellikle bir veya bir bu\u00e7uk as\u0131r \u00f6ncesine kadar s\u00fcren a\u011fal\u0131k hakk\u0131 olay\u0131yd\u0131. K\u00f6yl\u00fc gelinlerin evlilikteki ilk gecesinde a\u011fas\u0131yla cinsel ili\u015fki kurma zorunlulu\u011fu vard\u0131. Bu gelene\u011fe itiraz eden cesaretli delikanl\u0131 damatlar, a\u011falar taraf\u0131ndan s\u00fcr\u00fcl\u00fcr veya \u00f6ld\u00fcrt\u00fcl\u00fcrd\u00fc. Ancak Dat\u00e7a\u2019da ya\u015fanm\u0131\u015f olan bir a\u011fal\u0131k hakk\u0131 olay\u0131 s\u0131ras\u0131nda damat, a\u011fay\u0131 \u00f6ld\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fc.\u201d\u00a0(40)<\/p>\n 4<\/strong>) Sasun Ermenilerinden Anjel Dikme \u201c\u0130lk Gece Hakk\u0131\u201d konusunda kendi y\u00f6resinden baz\u0131 Ermeni kad\u0131nlarla g\u00f6r\u00fc\u015fmeler yapm\u0131\u015ft\u0131r. Bu g\u00f6r\u00fc\u015fmelerini 2015\u2019te, Paris\u2019te bir toplant\u0131da a\u00e7\u0131klar. Anjel Dikme\u2019nin aktard\u0131klar\u0131na g\u00f6re, Sasun b\u00f6lgesinde Cumhuriyet d\u00f6neminde de devam eden bir pratik s\u00f6z konusudur.\u00a0(41)<\/p>\n 5) Resm-i Arus Vergisi<\/strong><\/p>\n Osmanl\u0131 vergi sisteminin \u201ctekalif-i \u015fer\u2019iye\u201d ve \u201ctekalif-i \u00f6rfiye\u201d olmak \u00fczere iki ana b\u00f6l\u00fcme ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bilinmektedir. \u015eeri vergilerin say\u0131s\u0131 olduk\u00e7a s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. Gelenek ve g\u00f6reneklere dayanan \u00d6rfi vergiler ise son derece zengin ve \u00e7e\u015fitlidir ve b\u00f6lgeden b\u00f6lgeye farklar g\u00f6stermektedir. Bunun nedeni Osmanl\u0131lar\u0131n i\u015fgal ettikleri b\u00f6lgelerdeki geleneksel vergilere dokunmamalar\u0131 ve bunlar\u0131 kendi sistemlerine entegre ederek devam ettirmeleridir. \u00d6rfi Vergiler i\u00e7inde yer alan \u00f6nemli bir kalem, \u201cne zaman tahakkuk edip, tahsil edilece\u011fi belli olmayan \u201cbad-\u0131 heva\u201d vergileridir.\u201d\u00a0(42)\u00a0Bad-\u0131 heva vergileri i\u00e7inde en \u00e7ok dikkat \u00e7eken ise Resm-i Arus olarak adland\u0131r\u0131lan bir vergidir. Baz\u0131 y\u00f6relerde \u201cgerdek vergisi\u201d olarak da adland\u0131r\u0131lan bu vergi, evlenmeden \u00f6nce \u00f6denmektedir.\u00a0(43)<\/p>\n Hukuk\u00e7ular aras\u0131nda, Resm-i Arus vergisinin \u201c\u0130lk Gece Hakk\u0131\u201dn\u0131n yerini alan bir vergi olup olmad\u0131\u011f\u0131 konusunda bir tart\u0131\u015fma vard\u0131r. Bu vergi t\u00fcr\u00fc Avrupa\u2019da \u201cformarriage\u201d (evlilik \u00f6ncesi) kural\u0131 olarak bilinmektedir ve \u201cilk gece hakk\u0131n\u0131n tamamlay\u0131c\u0131s\u0131 niteli\u011finde(dir).\u201d\u00a0(44)\u00a0E\u011fer serfin k\u0131z\u0131, feodalin malikanesi d\u0131\u015f\u0131nda evlenmek isterse, toprak sahibine \u00f6nemli bir vergi \u00f6demek zorundad\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc feodal hem i\u015fg\u00fcc\u00fc ve \u00f6nemli bir vergi kayna\u011f\u0131n\u0131 kaybedecek hem de do\u011facak \u00e7ocuklar \u00fczerinde hak iddia edemeyecektir. Bu nedenle \u201cformarriage\u201d bir nevi \u201cevlenme izni almak\u201d anlam\u0131na gelmektedir. Bir\u00e7ok durumda, serf istenen miktar\u0131 \u00f6deme imkan\u0131na sahip olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, bu vergi, evlenmelerin feodalin egemenlik alan\u0131 i\u00e7inde yap\u0131lmas\u0131n\u0131n bask\u0131 arac\u0131 olarak kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7o\u011fu durumda feodal, serflerin kendi malikaneleri d\u0131\u015f\u0131nda evlenmelerine izin vermemi\u015fler ve onlar\u0131 ayn\u0131 malik\u00e2ne i\u00e7inde birbirleri ile evlenmeye zorlam\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n Bu bilgiler \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda, Vahan Bardizaktsi, Bo\u011fos Natanyan ve Karekin S\u0131rvantsdyants adl\u0131 rahiplerin yukarda aktard\u0131\u011f\u0131m\u0131z raporlar\u0131 \u00e7ok daha fazla anlam kazanmaktad\u0131r. Toprak A\u011falar\u0131, y\u00fcksek vergi \u00f6deyemeyecek durumda olan Ermeni k\u0131z veya o\u011flanlar\u0131n\u0131, zorla kendi egemenlik alanlar\u0131 i\u00e7inde tutmakta ve onlar\u0131 istemedikleri ki\u015filerle zorla evlendirmektedirler. \u201c\u0130lk Gece Hakk\u0131\u201dn\u0131n istenilen vergiyi verme imkan\u0131nda yoksun k\u00f6yl\u00fcler i\u00e7in kullan\u0131lmaya devam eden bir pratik oldu\u011fu da tahmin edebiliriz. Herhangi bir korumadan yoksun k\u00f6yl\u00fclerin \u00e7aresiz olduklar\u0131n\u0131 tahmin etmek zor de\u011fildir. Bu nedenle de \u201ck\u0131zlar\u0131m\u0131z ve kad\u0131nlar\u0131m\u0131z bize ait de\u011fil\u201d demek zorunda kalmaktad\u0131rlar.<\/p>\n Osmanl\u0131 \u00d6rfi vergisi olan Resm-i Arus\u2019un, \u201c\u0130lk Gece Hakk\u0131\u201d ile ilgili ve onun yerini alan bir vergi olmad\u0131\u011f\u0131 iddias\u0131n\u0131 ileri s\u00fcren hukuk\u00e7ular oldu\u011fu gibi, bu verginin \u201c\u0130lk Gece Hakk\u0131\u201d yerine al\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunanlar da vard\u0131r.\u00a0\u00a0(45)\u00a0Konu hukuk tarih\u00e7ileri i\u00e7in son derece \u00f6nemli bir ara\u015ft\u0131rma alan\u0131d\u0131r.<\/p>\n \u201c\u0130lk Gece Hakk\u0131\u201d ve Soyk\u0131r\u0131m \u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131<\/strong><\/p>\n Burada eldeki baz\u0131 ikincil el kaynaklarda \u201c\u0130lk Gece Hakk\u0131\u201d konusunda mevcut olan bilgiler daha \u00e7ok tasviri bi\u00e7imde bir araya toplanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011ferlendirmenin bize g\u00f6sterdi\u011fi baz\u0131 ger\u00e7ekler \u015funlard\u0131r.<\/p>\n 1<\/strong>) \u201c\u0130lk gece Hakk\u0131\u201d yayg\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndan ba\u011f\u0131ms\u0131z bir pratik olarak mevcuttur. Fakat \u201chukuki\u201d \u2013 de jure \u2013 bir hak de\u011fil, daha \u00e7ok yaz\u0131l\u0131 olmayan do\u011fal bir hak bi\u00e7imindedir;\u00a02<\/strong>) Bu pratik bir\u00e7ok bi\u00e7imde \u201cbir gece\u201d ile s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fildir ve g\u00fcnlerce s\u00fcrebilmektedir;\u00a03<\/strong>) \u201c\u0130lk Gece Hakk\u0131\u201dnda ifadesini bulan cinsel \u015fiddet benzeri di\u011fer cinsel \u015fiddet bi\u00e7imlerinden (d\u00fc\u011f\u00fcn basmak, gelinleri ve\/veya k\u0131zlar\u0131 g\u00fcnlerce hareme kapatmak, yayg\u0131n ve sistematik tecav\u00fcz) ay\u0131rmak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir ve bunlar\u0131n i\u00e7 i\u00e7e ge\u00e7ti\u011fi pratikler s\u00f6z konusudur;\u00a04<\/strong>) kad\u0131na y\u00f6nelik \u015fiddet, sistematiktir ve bunu sosyal bir kurum olarak tan\u0131mlamak yanl\u0131\u015f olmayacakt\u0131r;\u00a05<\/strong>) Ermeni topraklar\u0131na el koymak, toprak \u00fcr\u00fcnlerini ve hayvanlar\u0131n\u0131 \u00e7almak konusunda oldu\u011fu gibi bu konuda da \u015fikayette bulunmak hemen hemen imkans\u0131zd\u0131r. Ve \u015fik\u00e2yet durumunda \u015fiddetin daha da artmas\u0131 s\u00f6z konusu olmaktad\u0131r;\u00a06<\/strong>) \u00fczerinde konu\u015fulmas\u0131 zor ve neredeyse bir tabu haline gelmi\u015f bir uygulama ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yay\u0131z.<\/p>\n Bu tespitlerin bize g\u00f6sterdi\u011fi ise bug\u00fcne kadar ihmal edilmi\u015f ve ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 gereken bir dizi konu ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya oldu\u011fumuzdur. Bu konular\u0131n ba\u015f\u0131nda Osmanl\u0131 Hristiyan vatanda\u015flar\u0131na y\u00f6nelik kurumsalla\u015fm\u0131\u015f cinsel \u015fiddet gelmektedir. Mardin y\u00f6resinde S\u00fcryani erkeklere day\u0131 diye hitap edilmesi M\u00fcsl\u00fcmanlar aras\u0131nda bu cinsel \u015fiddetin yayg\u0131nl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve kan\u0131ksanm\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemlidir. Bir o kadar ilgin\u00e7 olan da bu konunun hi\u00e7bir bi\u00e7imde ara\u015ft\u0131rma konusu yap\u0131lmam\u0131\u015f olmas\u0131d\u0131r.\u00a0\u00a0(46)<\/p>\n Kad\u0131na y\u00f6nelik \u015fiddet, bug\u00fcn T\u00fcrkiye\u2019de en kurumsalla\u015fm\u0131\u015f \u015fiddet bi\u00e7imlerinden birisidir. Ve Hristiyanlara y\u00f6nelik cinsel \u015fiddet, bu yayg\u0131nl\u0131k ve kurumsalla\u015fman\u0131n \u00f6nemli tarihi k\u00f6klerinden ve boyutlar\u0131ndan birisi gibi durmaktad\u0131r. 19\u2019uncu y\u00fczy\u0131l boyunca en temel sorunlardan birisi durumunda olan cinsel \u015fiddet, Ermeni, S\u00fcryani imhalar\u0131n\u0131n yo\u011fun olarak ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 1915-1918 d\u00f6neminin de en \u00f6nemli pratiklerinden birisidir. Ge\u00e7mi\u015fte yayg\u0131n olarak ya\u015fanm\u0131\u015f cinsel \u015fiddet pratiklerinin bilinir hale getirilmesi ve nedenlerinin anla\u015f\u0131l\u0131r k\u0131l\u0131nmas\u0131, bug\u00fcnk\u00fc \u015fiddet tarzlar\u0131n\u0131n anla\u015f\u0131labilmesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemlidir.<\/p>\n G\u00fcn\u00fcm\u00fczde kad\u0131nlara y\u00f6nelik \u015fiddet konusunda ara\u015ft\u0131rmalar son y\u0131llarda belirgin bir ivme kazanm\u0131\u015f olsa bile buradaki konumuz itibar\u0131yla Hristiyan kad\u0131nlara y\u00f6nelik \u015fiddetin tarihi konusunda bug\u00fcne kadar fazla \u00e7al\u0131\u015fma yap\u0131lmam\u0131\u015f olmas\u0131n\u0131n nedenleri \u00fczerine ciddi olarak d\u00fc\u015f\u00fcnmek zorunday\u0131z. Bunun en \u00f6nemli nedeninin erkek egemen k\u00fclt\u00fcr ve s\u00f6ylem oldu\u011fu ileri s\u00fcr\u00fclebilse de bu eksiktir ve tek ba\u015f\u0131na do\u011fru da de\u011fildir. Bu t\u00fcr \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n yoklu\u011funun en \u00f6nemli nedeni, kurbanlar\u0131n merkeze al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 bir tarih yaz\u0131m\u0131n\u0131n eksikli\u011fidir. Ele\u015ftirel tarih yaz\u0131m\u0131 bile hala esas olarak \u201cbir devletin da\u011f\u0131lmas\u0131\u201d s\u00fcrecinin tarihi, \u201cyukardan a\u015fa\u011f\u0131ya\u201d bir tarih olarak ele al\u0131nmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin Osmanl\u0131n\u0131n y\u0131k\u0131lmas\u0131 ve Cumhuriyete ge\u00e7i\u015f hala esas olarak egemen devlet kurumlar\u0131n\u0131n ve bu kurumlara egemen gruplar\u0131n merkezde oldu\u011fu bir tarih olarak yaz\u0131lmaktad\u0131r. Osmanl\u0131\u2019dan Cumhuriyet\u2019e ge\u00e7i\u015fin en b\u00fcy\u00fck kurbanlar\u0131 Osmanl\u0131 n\u00fcfusunu %25-30\u2019u civar\u0131nda olan Hristiyan topluluklar\u0131d\u0131r. Bizler bu ge\u00e7i\u015f tarihini kurbanlar\u0131n merkezde oldu\u011fu bir tarzda anlatmaktan ve yazmaktan hen\u00fcz daha \u00e7ok uza\u011f\u0131z.<\/p>\n Benzeri durum \u015fiddet ve \u00f6zel olarak cinsel \u015fiddet tarihi a\u00e7\u0131s\u0131ndan da ge\u00e7erlidir. \u201c\u0130lk Gece Hakk\u0131\u201d konusunda ya\u015fanan hezeyan\u0131n\u0131n da g\u00f6sterdi\u011fi gibi, konuya kad\u0131nlar\u0131n merkezde oldu\u011fu bir tarzda yakla\u015fmak egemen zihniyet d\u00fcnyas\u0131na olduk\u00e7a yabanc\u0131 durmaktad\u0131r. Oysa kad\u0131n\u0131n ve onun anlat\u0131m\u0131n\u0131n merkezde olmad\u0131\u011f\u0131 bir tarih yaz\u0131m\u0131n\u0131n toplumsal \u015fiddeti ve onun en \u00f6nemli par\u00e7alar\u0131ndan birisi olan cinsel \u015fiddeti anlamas\u0131na imk\u00e2n yoktur. \u00d6zetle, kurban\u0131, \u015fiddete maruz kalanlar\u0131 merkeze alan a\u015fa\u011f\u0131dan yukar\u0131ya bir tarih yaz\u0131m\u0131 \u015fartt\u0131r ve bu bug\u00fcnk\u00fc en b\u00fcy\u00fck eksikli\u011fimizdir. E\u011fer bu \u00fclkede cinsel \u015fiddet ba\u015fta \u00e7e\u015fitli \u015fiddet t\u00fcrlerinin ortadan kalkmas\u0131 hedefleniyorsa, t\u00fcm kurbanlar\u0131n ve \u00f6zellikle de kad\u0131nlar\u0131n \u00e7ektikleri ac\u0131lar\u0131n merkezde oldu\u011fu bir tarih yaz\u0131m\u0131 ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r.<\/p>\n Soyk\u0131r\u0131m gibi kitlesel imhalar bir tek merkezi h\u00fck\u00fcmetlerin emir ve kararnameleri ile anla\u015f\u0131lamaz. Uygun k\u00fclt\u00fcre ve sosyal zeminin ve bu zemini sarmalayan zihniyet d\u00fcnyas\u0131n\u0131n yoklu\u011funda bu t\u00fcr emir ve kararnamelerin hi\u00e7bir h\u00fckm\u00fc olamayaca\u011f\u0131n\u0131 eklemeye dahi gerek yoktur. Bu nedenle, imhalar\u0131n ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi k\u00fclt\u00fcrel ve sosyal doku ve bunlar\u0131 sarmalayan zihniyet d\u00fcnyas\u0131 da bilinmek ve anla\u015f\u0131lmak zorundad\u0131r. Yerel \u00e7al\u0131\u015fmalar bu nedenle ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r. Bu konuda baz\u0131 s\u0131n\u0131rl\u0131 baz\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar olsa bile hen\u00fcz daha yolun \u00e7ok ba\u015f\u0131nday\u0131z. Yerel \u00e7al\u0131\u015fmalar ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n\u0131 beklemektedir.<\/p>\n Son S\u00f6z Yerine<\/strong><\/p>\n 1990 y\u0131l\u0131 idi galiba. G\u00f6tz Aly ve Susanne Heim, Hamburg Sosyal Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Enstit\u00fcs\u00fc taraf\u0131ndan desteklenen \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n ilk sonu\u00e7lar\u0131yla ilgili, Enstit\u00fcde d\u00fczenlenen bir toplant\u0131da sunum yap\u0131yorlard\u0131. Anlatt\u0131klar\u0131 \u015feyler, Holokost \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan bir \u201cdevrim\u201d niteli\u011finde idi. \u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131 daha sonra\u00a0Vordenker der Vernichtung<\/em>\u00a0[imhan\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcn babalar\u0131] olarak yay\u0131nlanacak ve Holokost \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda \u00f6nemli bir d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131na i\u015faret edecekti. \u00d6zetle s\u00f6yledikleri, Holokost\u2019u planlayan ve hayata ge\u00e7iren kadrolar\u0131n \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131n\u0131n fanatik \u0131rk\u00e7\u0131 veya anti-Semit olmay\u0131p, son derece rasyonel d\u00fc\u015f\u00fcnen sosyal ve n\u00fcfus planlamac\u0131lar\u0131, \u2018sosyal m\u00fchendisler\u2019 oldu\u011fu idi. Dinleyenlerin b\u00fcy\u00fck bir \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131k i\u00e7inde olduklar\u0131n\u0131 hat\u0131rl\u0131yorum.<\/p>\n Elbette ilk sorulan soru bir\u00e7ok ki\u015fini akl\u0131na gelen soruydu. G\u00f6tz Aly ve Susanne Heim hangi yeni belgeleri bulmu\u015flar; tezlerini hangi yeni belgelere dayand\u0131r\u0131yorlard\u0131? Daha \u00f6nce bilinmeyen ke\u015ffettikleri yeni dok\u00fcmanlar nelerdi? Cevap ise daha da \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 idi, \u201cherhangi yeni ve bilinmeye bir belge ke\u015ffetmedik\u201d, dediler. \u201cSadece sizlerin de zaten bildi\u011finiz ve okudu\u011funuz belgeleri biz bir ba\u015fka g\u00f6z ile yeniden okuduk.\u201d<\/p>\n Bu \u00f6rnek, asl\u0131nda bilinen basit bir ger\u00e7e\u011fe i\u015faret ediyor. Tarih\u00e7ilik yeni ve kimsenin bilmedi\u011fi belgeleri bulma mesle\u011fi de\u011fildir. \u00d6yle olsayd\u0131 zaten tarih\u00e7ilik diye bir meslek de olmazd\u0131. Bilinmez belgelerin bilinir olmas\u0131 ile mesle\u011fin de bitmesi gerekirdi. Asl\u0131nda bu bir tek tarih bilimi i\u00e7in de\u011fil, t\u00fcm sosyal bilimler i\u00e7in ge\u00e7erlidir. Mesele, yeni belge bulmak de\u011fil, mevcut belgeleri yeni bir g\u00f6zle okuma yetene\u011fidir. Belge kadar ve hatta ondan daha \u00f6neli olan onu okuyan g\u00f6zd\u00fcr.<\/p>\n \u201c\u0130lk Gece Hakk\u0131\u201d tart\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n bize g\u00f6sterdi\u011fi hakikat budur. Yeni belgeler ke\u015ffetmekten \u00f6nce (bulunsa iyi olur elbette), eldeki mevcut belgeleri yeni bir g\u00f6zle okumak g\u00f6revi ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yay\u0131z. Bilmek istedi\u011fimiz \u015fey muhtemelen mevcut belgelerin i\u00e7inde de vard\u0131r yeter ki onu okumay\u0131 bilelim. Cinsel \u015fiddeti anlaman\u0131n ba\u015flang\u0131\u00e7 noktas\u0131 yeni belgeler ke\u015ffetmek de\u011fil, belgeleri okuyacak yeni g\u00f6ze, bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na sahip olmakt\u0131r. Ancak bu yeni bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 ile \u201ck\u00fc\u00e7\u00fck d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcc\u00fc sessizli\u011fin [\u00fcr\u00fcn\u00fc] unutma\u201d ile \u00fcst\u00fc \u00f6rt\u00fclm\u00fc\u015f tarihsel hakikatlerin \u00fczerindeki \u00f6rt\u00fcy\u00fc a\u00e7may\u0131 ba\u015farabilece\u011fiz. Gen\u00e7 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131 bekleyen en \u00f6nemli g\u00f6rev budur.<\/p>\n D\u0130PNOTLAR<\/strong><\/p>\n (1<\/strong>) Kaynaklar\u0131n bulunmas\u0131 ve taranmas\u0131 konusunda b\u00fcy\u00fck yard\u0131mlar\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm Anna Aleksanyan, Dr. Anush Hovhannisyan ve \u00dcmit Kaya\u2019ya; Ermenciden \u00e7eviriler i\u00e7in Silvart Malhasyan ve Stefen Ohanian\u2019a te\u015fekk\u00fcr ederim.<\/p>\n (2<\/strong>) Bu k\u0131sa de\u011ferlendirmeyi okuyarak g\u00f6r\u00fc\u015f ve \u00f6nerilerini benimle payla\u015fan Lerna Ekmek\u00e7io\u011flu ve Kumru Tokta\u015fm\u0131\u015f\u2019a te\u015fekk\u00fcr ederim.<\/p>\n (3<\/strong>) Tasnifin baz\u0131 sorunlar\u0131 oldu\u011funu kabul etmek gerekir; burada her hangi bir grupta ele alaca\u011f\u0131m bir kaynak, kolayl\u0131kla bir di\u011fer grupta da de\u011ferlendirilebilir.<\/p>\n (4<\/strong>) Anjel Dikme, \u201cKay\u0131p \u0130lan\u0131: Vicdan Aran\u0131yor\u201d, https:\/\/gazetedavul.com\/yazarlar\/kayip-ilani-vicdan-araniyor-19375.html (giri\u015f: 7 Haziran 2021).<\/p>\n\n![\"\"](\"https:\/\/i2.wp.com\/hyetert.org\/wp-content\/uploads\/2021\/06\/orbeli.jpg?resize=1024%2C794&ssl=1\")