![\"\"](\"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/F\u0131rat-Ayd\u0131nkaya-360x199.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
Meseleyi tart\u0131\u015f\u0131rken \u00fc\u00e7 \u015feyden uzak durmak laz\u0131m. \u0130lki, T\u00fcrk inkarc\u0131lar\u0131 misali kaynak feti\u015fizmine sar\u0131lmamak gerekir. \u0130kincisi bu meselelerde konu\u015fandan \u00e7ok konu\u015fulana bakmak icap eder. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc ise s\u00f6z konusu K\u00fcrt soylular\u0131n\u0131n cinsel e\u011filimleri oldu\u011funda t\u0131pk\u0131 ba\u015fka di\u011fer halklar\u0131n soylular\u0131 gibi temkinli konu\u015fmak gerekir.<\/em><\/strong><\/p>\n Giri\u015f<\/strong><\/p>\n Taner Ak\u00e7am\u2019\u0131n Duvar gazetesine verdi\u011fi m\u00fclakat K\u00fcrt soka\u011f\u0131nda neredeyse infialle kar\u015f\u0131land\u0131. G\u00f6n\u00fcl isterdi ki \u201cilk gece hakk\u0131na\u201d g\u00f6sterilen hassasiyetin hi\u00e7 de\u011filse \u00e7eyre\u011fini soyk\u0131r\u0131m if\u015fas\u0131nda da g\u00f6rebilseydik. Soyk\u0131r\u0131m\u0131n afi\u015fe edilmesi noktas\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 cesur i\u015f m\u00fcnasebetiyle Ak\u00e7am, iltifattan \u00e7ok tahkir lugat\u0131na al\u0131\u015fk\u0131nd\u0131r. Fakat bu sefer benzer c\u00fcmleleri kimi K\u00fcrt okumu\u015flar\u0131ndan g\u00f6rmesi tarihin cilvesi olsa gerek. Yanl\u0131\u015f dahi olsa Ak\u00e7am\u2019\u0131n fikirlerine, fikirle mukabele etmek m\u00fcmk\u00fcnken onun bildirisel bir k\u0131namaya muhatap k\u0131l\u0131nmas\u0131 hayra alemet de\u011fil. Ayr\u0131ca da d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcc\u00fc. Fakat \u015fu da var ki Ak\u00e7am, her ne kadar niyeti \u00f6yle olmasa bile kulaktan kula\u011fa yay\u0131lan soyk\u0131r\u0131mdaki K\u00fcrt i\u015ftiraki tart\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 ray\u0131ndan \u00e7\u0131karm\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Bu k\u0131sa introdan sonra tart\u0131\u015fman\u0131n \u00f6z\u00fcne dair kimi noktalar\u0131 sarih k\u0131lmak \u015fart g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor.<\/p>\n \u00d6ncelikle ilk gece hakk\u0131n\u0131n, Orta\u00e7a\u011f tarihini \u00e7al\u0131\u015fanlar a\u00e7\u0131s\u0131ndan bile hen\u00fcz tamamen kabul edilmi\u015f bir mesele olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 tespit etmekle ba\u015flayal\u0131m. Bunu bir mit olarak g\u00f6renler oldu\u011fu gibi ya\u015fand\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul edenler de var \u015f\u00fcphesiz. Ne var ki bu Orta\u00e7a\u011f tarihi konusunun uzmanlar\u0131na bakmam\u0131z icap eder.\u00a0Feodal Toplum<\/em>\u00a0kitab\u0131n\u0131n usta yazar\u0131n\u0131n bu hakk\u0131 k\u00fclt \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda lafzen bile anmamas\u0131 dikkat \u00e7ekicidir mesela. Sadece bir yerde \u201cserfli\u011fin de\u011fi\u015fimleri\u201dni ele al\u0131rken Katalonya ba\u011flam\u0131nda \u015f\u00f6yle bir c\u00fcmle kullan\u0131r:\u00a0\u201c..e\u011fer serf k\u0131z bekaretini kaybederse, seny\u00f6re para cezas\u0131 \u00f6demesi..\u201d\u00a0<\/em>gerekirdi. (Bloch-2015) Kitap ba\u011flam\u0131nda zorlama bir yorumla bu c\u00fcmleden yola \u00e7\u0131k\u0131p meseleye bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda o d\u00f6nem Avrupas\u0131\u2019n\u0131n ta\u015fras\u0131 olabilecek baz\u0131 b\u00f6lgelerinde seny\u00f6r\u00fcn, serf ya da serfli\u011fe yak\u0131n toplumsal kesimler \u00fczerinde bedensel haklar iddia etti\u011finin tespitini yapabiliriz. Yine de bu durumun kitabi manada ilk gece hakk\u0131na tam tekab\u00fcl edip etmeyece\u011fi yoruma a\u00e7\u0131k.<\/p>\n Fakat \u00f6te yandan feodal ortamlarda evlilik meselesinin ba\u015fka g\u00f6r\u00fcn\u00fcmlerine bakmak konumuz bak\u0131m\u0131ndan \u00f6nemli. Evliliklerin her zaman ki\u015fisel bir se\u00e7im yapmak \u015feklinde p\u00fcr\u00fczs\u00fcz bir muameleye konu olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 biliyoruz. Daha a\u00e7\u0131k olmak gerekirse Orta\u00e7a\u011f Avrupas\u0131\u2019nda seny\u00f6r\u00fcn b\u0131rakal\u0131m serfin \u00e7ocu\u011funun evlenmesinde, vassalin \u00e7ocu\u011fu evlendi\u011finde bile s\u00f6z hakk\u0131 vard\u0131. Seny\u00f6r\u00fcn evliliklere bu tarz m\u00fcdahaleleri Almanya ve Fransa\u2019da yayg\u0131n olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu. Hatta evlenecek kad\u0131nlar Fransa\u2019da \u2018z\u0131rh fiefi\u2019 alm\u0131\u015flarsa bu durumda seny\u00f6r\u00fcn istedi\u011fi ki\u015fi ile evlenmek zorundayd\u0131. Benzer bir durum \u0130ngiltere\u2019de I. Henry d\u00f6neminde kral ferman\u0131yla yasa haline bile gelmi\u015fti. (Bloch-2015) Feodal d\u00f6nem \u201cinsan\u0131n insana tabiyetinin finali\u201d anlam\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcde bu tarz kural d\u0131\u015f\u0131l\u0131klar ya\u015fan\u0131yordu.<\/p>\n A\u011fal\u0131\u011f\u0131n De\u011fi\u015fen Sosyolojisi<\/strong><\/p>\n Bu mukayeseli tarih ba\u011flam\u0131nda K\u00fcrt aristokratlar\u0131 ile s\u0131radan K\u00fcrtler, K\u00fcrt a\u011falar\u0131 ile Ermenilerin m\u00fcnasebetlerine bakmak faydal\u0131 olacakt\u0131r. Bu yaz\u0131daki tematikler ve \u00f6znelerin geneli kapsamad\u0131\u011f\u0131, d\u00f6nem ve mekanla s\u0131n\u0131rl\u0131 oldu\u011funun alt\u0131n\u0131 \u00e7izmek isterim. Ayr\u0131ca ilk gece hakk\u0131 a\u015fa\u011f\u0131da geni\u015f\u00e7e anlat\u0131lacak arka plan dahilinde ele al\u0131nmal\u0131 ve yorumlanmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n Zira d\u00f6nemselle\u015ftirme ve mekansalla\u015ft\u0131rma yapmak konunun anla\u015f\u0131lmas\u0131 i\u00e7in \u00f6nem arz eder. K\u00fcrdistan\u2019da, \u00f6zellikle de K\u00fcrtler ile Ermenilerin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 melez ortamlarda talan, zorbal\u0131k, k\u0131z ka\u00e7\u0131rma, tecav\u00fcz, d\u00fc\u011f\u00fcnlere m\u00fcdahale edilmesi gibi vakalar\u0131n 1860-1900 y\u0131llar\u0131 aras\u0131n\u0131 kapsayan zaman dilimin i\u00e7inde mebzul miktarda artt\u0131\u011f\u0131 raporlarla ve tan\u0131kl\u0131klarla sabit. Bir istatistik vermek gerekirse s\u00f6zgelimi 1860-1870 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Ermeni patrikli\u011fin, Osmanl\u0131 h\u00fck\u00fcmetine bu su\u00e7lar\u0131 konu edinen 529 takrir sunmu\u015f oldu\u011funu g\u00f6rmekteyiz. Bunlar\u0131n 65\u2019i Diyarbekir b\u00f6lgesi, 79\u2019u Erzurum b\u00f6lgesine aitti. (Sasuni-1992) Peki ama ne oldu da birden bu su\u00e7 istatistikleri tavan yapt\u0131?<\/p>\n Bunda ku\u015fkusuz birinci etken Osmanl\u0131 devletinin a\u015f\u0131r\u0131 \u015fiddet e\u015fli\u011finde carile\u015ftirdi\u011fi ve o d\u00f6nemin belgelerinde yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 haliyle\u00a0\u201cK\u00fcrdistan\u2019\u0131n m\u00fckerrer fethi\u201d<\/em>ydi. Moltke\u2019nin \u015fahitli\u011finde d\u00f6nemin komutanlar\u0131 ta\u015f \u00fcst\u00fcnde ta\u015f b\u0131rakmazken bu arada ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131 hedeflenen K\u00fcrt mirlikleri tarihe kar\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131. K\u00fcrt toplumunu canl\u0131 bir organizmaya benzetirsek, K\u00fcrtlerin ba\u015f\u0131 kesilmi\u015f, g\u00f6vdesi orta yerde kan kaybediyordu. Bu sebeple Sasuni\u2019nin, K\u00fcrt-Ermeni ili\u015fkilerinin bozulmas\u0131n\u0131n milad\u0131n\u0131 Bedirhan beyin yenilgisine ba\u011flamas\u0131 kesinlikle isabetli bir yakla\u015f\u0131md\u0131r. (Sasuni-1992)<\/p>\n \u0130kinci etken K\u00fcrtlerin kolonyalist tasar\u0131ma al\u0131nmas\u0131yla do\u011frudan ba\u011flant\u0131l\u0131yd\u0131. Seferler sonucunda b\u00fcy\u00fck a\u015firet konfederasyonu da\u011f\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda K\u00fcrt toplumunda bir \u00e7e\u015fit kabile r\u00f6nesans\u0131 ya\u015fand\u0131. A\u015firet konfederasyonlar\u0131ndan mikro \u00f6l\u00e7ekteki kabile \u00f6rg\u00fctlenmesine d\u00f6n\u00fc\u015f K\u00fcrt toplumunda tam anlam\u0131yla a\u011fa enflasyonuna sebebiyet verdi. Yani bu d\u00f6nemde ciddi bir toplumsal de\u011fi\u015fim ya\u015fan\u0131yordu ve bu s\u00fcre\u00e7 devlet destekli Hamidiye A\u011falar\u0131 s\u00fcreci ile K\u00fcrt toplumunu yenilenen bir feodalizm dalgas\u0131yla y\u00fcz y\u00fcze b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n Bu a\u011falar\u0131n tam g\u00f6\u00e7ebelikten yar\u0131 g\u00f6\u00e7ebeli\u011fe ge\u00e7i\u015fleri hem iktisadi kaynaklar hem de K\u00fcrt-Ermeni hinterland\u0131ndaki etnik ikilik dengesini K\u00fcrtler lehine bozmaya ba\u015flad\u0131. 1858 Arazi Kanunnamesi g\u00f6\u00e7ebe feodalizminden, tar\u0131msal \u00f6l\u00e7ekli feodalizme ge\u00e7i\u015f i\u00e7in iyi bir f\u0131rsatt\u0131. Yeni yetme a\u011falar bir taraftan feodal art\u0131\u011fa el koyarken \u00f6b\u00fcr taraftan talanlarla kendi b\u00f6lgelerine hem s\u0131n\u0131rlar \u00e7izdi hem de g\u00fc\u00e7s\u00fcz ve himayeye muhta\u00e7 kesimleri b\u00f6lgesine katt\u0131.<\/p>\n Ermeni yerle\u015fimciler b\u00f6ylelikle ilk kez serf benzeri bir konumla y\u00fcz y\u00fcze geldi. \u00d6nce kolonyal seferler ard\u0131ndan da a\u011falar\u0131n \u015fiddeti Ermeniler i\u00e7in \u00f6ncelikle g\u00fcvenlik sorununu ortaya \u00e7\u0131kard\u0131. A\u011falara himaye kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda daha a\u011f\u0131r vergiler \u00f6demeye ba\u015flad\u0131lar. Buna benzer bir ortam Macar g\u00f6\u00e7ebeli\u011finin alt \u00fcst etti\u011fi Orta\u00e7a\u011f Avrupas\u0131\u2019nda da g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fc. \u00d6zg\u00fcr kimseler kendisine bir koruyucu ar\u0131yor ve bunu sa\u011flamak i\u00e7in k\u00f6leli\u011fe raz\u0131 oluyordu.<\/p>\n Burada art\u0131k esas soruna gelmi\u015f bulunuyoruz. Bu d\u00f6nem ve mekandaki K\u00fcrt a\u011falarla himayesine ald\u0131\u011f\u0131 Ermenilerin ili\u015fkisi nas\u0131ld\u0131? Hangi hukuk cariydi? Hat\u0131rlayal\u0131m ki, Orta\u00e7a\u011f Avrupas\u0131\u2019nda k\u00f6le, bir efendinin e\u015fyas\u0131 say\u0131l\u0131yordu ve efendi onun v\u00fccudu, eme\u011fi ve mallar\u0131 \u00fczerinde tasarruf hakk\u0131na sahip bulunuyordu. Bahse konu Ermenileri\u00a0xulam<\/em>\u00a0olarak niteleyebilir miyiz? De\u011filse bu e\u015fitsiz ili\u015fkinin do\u011fas\u0131 ve s\u0131n\u0131rlar\u0131 nereye kadard\u0131? Bir c\u00fcmleyle \u00f6zetlemek gerekirse b\u00fct\u00fcn K\u00fcrdistan\u2019daki Ermeniler de\u011fil ama bu bahisteki Ermenilerin konumu tam da \u015fuydu. Avrupa\u2019da efendiden belli bir toprak par\u00e7as\u0131 al\u0131p da kendi kendisine yeten ve efendinin m\u00fcdahalesine k\u00f6lelere nazaran daha seyrek maruz kalan \u2018yar\u0131 k\u00f6le yar\u0131 serf kar\u0131\u015f\u0131m\u0131\u2019 bir stat\u00fcyd\u00fc. 1877 y\u0131l\u0131nda Siirt, Bitlis ve Mu\u015f\u2019u gezen Rassam\u2019\u0131n b\u00fcy\u00fckel\u00e7i Layard\u2019a g\u00f6nderdi\u011fi raporda benzer \u015feyler yaz\u0131yordu: \u201cYapt\u0131\u011f\u0131m soru\u015fturmalardan anlad\u0131\u011f\u0131ma g\u00f6re K\u00fcrdistan da\u011flar\u0131nda k\u00f6lelik tamam\u0131yla kald\u0131r\u0131lmam\u0131\u015f. N\u00fcfuz edilemeyen da\u011fl\u0131k b\u00f6lgelerdeki Hristiyan k\u00f6yleri i\u00e7inde ya\u015fayanlarla birlikte sat\u0131l\u0131p al\u0131nmakta.\u201d (Yarman-2015)<\/p>\n \u0130lk Gece Hakk\u0131 (m\u0131?)<\/strong><\/p>\n \u015eimdi art\u0131k sadede gelebiliriz. E\u011fer bahse konu yerdeki Ermeniler yar\u0131\u00a0xulam<\/em>yar\u0131 serf stat\u00fcs\u00fcndeyse bu durumda K\u00fcrt a\u011falar\u0131 onlar\u0131n bedenleri \u00fczerinde tasarruf hakk\u0131na sahip miydi? \u0130lk gece hakk\u0131 ba\u011flam\u0131nda bu sorunun cevab\u0131 kesinlikle negatifti. K\u00fcrt a\u011falar\u0131 ba\u015fka pek \u00e7ok zul\u00fcm yapt\u0131 elbette. Haks\u0131z vergiler ald\u0131lar, yok yere sudan gerek\u00e7elerle Ermeni \u00f6ld\u00fcrd\u00fcler, talan yapt\u0131lar, zalimane usullerle k\u0131z ka\u00e7\u0131rd\u0131lar, \u0131rza ge\u00e7tiler, pogromlara kat\u0131ld\u0131lar, Yani y\u00fcz k\u0131zart\u0131c\u0131 su\u00e7 sicilleri hayli kabar\u0131kt\u0131. Ne var ki bu sicilde ilk gece hakk\u0131 diye bir y\u00fcz k\u0131zart\u0131c\u0131 su\u00e7 yoktu.<\/p>\n K\u00fcrt toplumunda ilk gece hakk\u0131 diye bir uygulamay\u0131 tarih boyunca kaydeden bir K\u00fcrt yaz\u0131l\u0131 kayna\u011f\u0131 bulunmad\u0131\u011f\u0131 gibi bunu ima eden anlat\u0131mlar da s\u00f6z konusu de\u011fildir. Sadece K\u00fcrt kaynaklar\u0131 de\u011fil, Misyonerlerin raporlar\u0131nda da bu hakk\u0131n imas\u0131 bile yoktur. (Kieser-2005) Ayr\u0131ca k\u0131ymetli yazar Kieser\u2019le yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z yaz\u0131\u015fmada da kendisi b\u00f6yle bir vakay\u0131 belgeleyen hi\u00e7 bir rapora denk gelmedi\u011fini teyit etti. \u0130laveten ula\u015fabildi\u011fimiz Ermeni \u015fikayetlerini konu alan raporlarda bu vakay\u0131 ele alan bir \u015fikayete tesad\u00fcf etmi\u015f de\u011filiz. Hatta Palu b\u00f6lgesinin Ermeni \u015fikayetlerini dinlemeye gelen bir rapor yazar\u0131 buradaki K\u00fcrt a\u011falar\u0131n\u0131\u00a0\u201cinsan yiyen vah\u015fi\u201d<\/em>\u00a0(Natanyan-2015) olarak betimlemesine ra\u011fmen ilk gece hakk\u0131ndan bahsetmez.<\/p>\n \u00c7ok daha \u00f6nemlisi 8 Kas\u0131m 1871 y\u0131l\u0131nda Ermeni Milli Meclisi oturumuna sunulan \u201cTa\u015fraya \u00d6zg\u00fc Kanunsuz Eylemleri\u201d soru\u015fturan raporun 4. B\u00f6l\u00fcm\u00fc K\u00fcrt-Ermeni ili\u015fkileri ba\u011flam\u0131nda\u00a0\u201c\u00d6zel Zul\u00fcm\u201d<\/em>\u00a0ba\u015fl\u0131\u011f\u0131yla kaleme al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131. Bu iddiay\u0131 ortaya atan kaynaklar\u0131n \u00f6rnek vakalar\u0131 da bu d\u00f6neme ait gibi g\u00f6r\u00fcnmektedir. Ne var ki bu tarihi \u00f6neme haiz rapora dair bilgi veren Sasuni, ilk gece hakk\u0131 benzeri bir \u015feyden s\u00f6z etmemektedir. (Sasuni-1992) Bahse konu rapor okunmadan temkinli olmak gerek elbet ama en az\u0131ndan bu yaz\u0131da bahsedilen kaynaklar itibariyle K\u00fcrtlerde ilk gece hakk\u0131n\u0131n s\u00f6z konusu olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 tespit etmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n Peki Ak\u00e7am ve referans verdi\u011fi kaynaklar neden b\u00f6yle bir tan\u0131mlama yapm\u0131\u015f olabilir? Bu arada sadece Ak\u00e7am\u2019\u0131n refere etti\u011fi \u0130ssawi, Astorian, Lazarev gibi yazarlar de\u011fil Barsoumian da bu tarz bir bilgiyi payla\u015fmaktad\u0131r. Ak\u00e7am\u2019\u0131n refere etti\u011fi kaynaklara bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda \u015funlar\u0131 g\u00f6rmekteyiz:<\/p>\n \u201c-Sasun vilayetinde Ermeniler K\u00fcrt beylere khafir ad\u0131nda vergi veriyordu.<\/p>\n -Koruma kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda al\u0131nan khafir mahsul veya zanaat \u00fcr\u00fcnleri cinsinden tahsil edilirdi.<\/p>\n -K\u00f6yl\u00fcler xulam gere\u011fi feodaliteden a\u015fina oldu\u011fumuz angaryay\u0131\u00a0(corvee)<\/em>hat\u0131rlatan mecburi hizmeti yerine getirirdi.<\/p>\n -D\u00fc\u011f\u00fcnlerde beyler \u00e7eyizin yar\u0131s\u0131n\u0131 hediye olarak al\u0131rd\u0131. Baz\u0131 beyler ilk gece hakk\u0131na sahipti. (Jus Primae noctis)<\/p>\n -K\u0131\u015flak zamanlar\u0131nda Ermeniler beye k\u0131\u015flak hizmeti sunard\u0131.<\/p>\n \u2013Zer kurri<\/em>\u00a0olarak bilinen baz\u0131 Ermeni k\u00f6yl\u00fcler alt\u0131n kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 al\u0131n\u0131p sat\u0131l\u0131yordu. Hayvanlardan tek fark\u0131 i\u015fledikleri toprakla birlikte sat\u0131lmalar\u0131yd\u0131.<\/p>\n S\u00f6z konusu bu kaynaklara bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda ortaya \u00e7\u0131kan ger\u00e7ek tastamam \u015fudur. \u0130lgili yazarlar ilk gece hakk\u0131 vakas\u0131ndan de\u011fil, ba\u015fka bir \u015feyden s\u00f6z ediyorlar. Ve bu bahsedilen uygulama ilk gece hakk\u0131n\u0131 teyit etmiyor. A\u015fa\u011f\u0131da geni\u015f\u00e7e anlat\u0131laca\u011f\u0131 \u00fczere s\u00f6z konusu yazarlar vakay\u0131 vas\u0131fland\u0131r\u0131rken mukayeseli yorum hatas\u0131na d\u00fc\u015fm\u00fc\u015flerdir. A\u011falar\u0131n d\u00fc\u011f\u00fcnlere m\u00fcdahale edip, d\u00fc\u011f\u00fcn sahibinden vergi almas\u0131n\u0131 Orta\u00e7a\u011f Avrupas\u0131\u2019nda ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 varsay\u0131lan ilk gece hakk\u0131na vurgu yaparak yorumlam\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcnmektedirler. Zaten feodal d\u00f6nemin angaryas\u0131na (corvee) yap\u0131lan at\u0131f yazarlar\u0131n okuma tekni\u011fini ortaya koymaktad\u0131r.\u00a0 Yazarlar d\u00fc\u011f\u00fcne yap\u0131lan m\u00fcdahalenin \u00e7a\u011fr\u0131\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 uygulamay\u0131 Avrupa tarihine mukayese yaparak anlamland\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcnmektedirler. Fakat a\u015fa\u011f\u0131daki vakalara bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda yap\u0131lan mukayesenin hem bi\u00e7im hem muhteva ba\u011flam\u0131nda hatal\u0131 oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclecektir.<\/p>\n Feodalite Paralaks\u0131<\/strong><\/p>\n Meselenin bihakk\u0131n anla\u015f\u0131lmas\u0131 i\u00e7in \u00f6nce birka\u00e7 vaka nakledip ondan sonra bunlar\u0131 irdeleyelim. Bo\u011fos Natanyan, Patrikhanenin g\u00f6revlendirmesi ve Bab\u0131alinin onay\u0131yla Ermenilerin \u015fikayetlerini dinleyip raporlamak i\u00e7in 1878 y\u0131l\u0131nda K\u00fcrdistan\u2019a bir gezi d\u00fczenleyecektir. A\u015fa\u011f\u0131daki vakalar onun raporundan:<\/p>\n 1878-Palu<\/p>\n \u201c\u2026Her k\u00f6ye yerle\u015fmi\u015f a\u011fa ve beyler var. Bunlar i\u015fledikleri y\u00fczlerce su\u00e7un yan\u0131 s\u0131ra duyulmam\u0131\u015f bir zorbal\u0131k daha yapmaktad\u0131rlar. Bir gen\u00e7 k\u0131z ba\u015fka k\u00f6yden bir delikanl\u0131yla ni\u015fanland\u0131\u011f\u0131nda, beyler m\u00fcdahale ediyor, keyiflerine uygunsa r\u00fc\u015fvet kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda nikaha izin veriyorlar. Aksi halde gen\u00e7 k\u0131z\u0131 kendilerinin onaylad\u0131\u011f\u0131 ba\u015fka bir delikanl\u0131yla zorla evlendiriyorlar. E\u011fer papaz nikah\u0131 k\u0131ymazsa kendi mollalar\u0131yla i\u015fi hemen hal ediyorlar.\u201d (Natanyan-2015)<\/p>\n 1878-\u00c7apak\u00e7ur<\/p>\n \u201c\u2026Ermenilerin d\u00fc\u011f\u00fcnlerine de m\u00fcdahale ediyorlar. \u0130stedikleri k\u0131z\u0131 veya o\u011flan\u0131 vermeyecek olurlarsa ailelerini a\u011f\u0131r vergiler \u00f6demek zorunda b\u0131rakt\u0131ktan ba\u015fka, istedikleri ki\u015fiye zorla papaz nikah\u0131 k\u0131yd\u0131r\u0131yorlar.\u201d (Natanyan-2015)<\/p>\n 1878- \u00c7arsancak<\/p>\n \u201c..A\u011fan\u0131n onay\u0131 ve emri olmadan yap\u0131lan evlilik halka \u00e7ok pahal\u0131ya \u00a0 patl\u0131yor\u2026\u201d (Natanyan-2015)<\/p>\n Son \u00f6rnek ise \u00c7arsancak-Dersim b\u00f6lgesinde 1867 y\u0131l\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fmi\u015f ve E\u00e7miadzin Katolikoslu\u011funa bildirilmi\u015fti:<\/p>\n \u201c..Bir k\u0131z ya da dul evlendi\u011finde k\u00f6yde oturan a\u011faya 500-1500 kuru\u015f nakit para vermeye mecburdur, yoksa a\u011fa evlili\u011fe izin vermez.\u201d (\u00c7elebyan-2003)<\/p>\n Soru \u015fu: gerek Ak\u00e7am\u2019\u0131n, gerek referans verdi\u011fi yazarlar\u0131n alt\u0131n\u0131 \u00e7izdi\u011fi vakalar ve gerekse yukar\u0131da verdi\u011fimiz \u00f6rnekler kitabi manada \u201cilk gece hakk\u0131\u201d \u00e7er\u00e7evesinde m\u00fctalaa edilebilir mi? Bunun ilk gece hakk\u0131 uygulamas\u0131 anlam\u0131na gelmedi\u011fi yeterince a\u00e7\u0131k. Peki bu vakalar\u0131n anlam\u0131 nedir, nas\u0131l yorumlamak gerekir? Bahse konu a\u011falar\u0131 bu davran\u0131\u015flara iten motivasyon nedir?<\/p>\n Bunun en az iki a\u00e7\u0131klamas\u0131 olabilir. \u0130lki iktisadi mant\u0131k, ikincisi ise soyluluk yasas\u0131. K\u00fcrt a\u011falar\u0131n\u0131n ilgilendi\u011fi \u015fey esasen yukar\u0131da and\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00fczere t\u0131pk\u0131 Katalonya\u2019daki gibi ilk gece hakk\u0131n\u0131 ima eden bekaret merak\u0131yla ilgili bir motivasyon de\u011fildi. A\u011falar kendi maiyetine ald\u0131\u011f\u0131 Ermenilerin evlilik gibi toplumsal kurumlar\u0131 \u00fczerinden vergi almaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. D\u00fc\u011f\u00fcnlere m\u00fcdahale edip d\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc durdurma ya da gelini bir ba\u015fkas\u0131yla evlendirme tasarrufunun b\u00fcy\u00fck oranda iktisadi m\u00fclahazalard\u0131.<\/p>\n Tam da giri\u015fte tart\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z konuya gelmi\u015f bulunuyoruz. Seny\u00f6r\u00fcn evliliklere yapt\u0131\u011f\u0131 hadsiz m\u00fcdahalelerin bir benzeri Almanya ve Fransa\u2019da g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi K\u00fcrdistan\u2019da da g\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu. K\u00fcrt a\u011falar\u0131n\u0131n d\u00fc\u011f\u00fcne m\u00fcdahale ederek ald\u0131\u011f\u0131 verginin ismi ise halen tart\u0131\u015fmal\u0131d\u0131r. Her ne kadar Ak\u00e7am ve kaynaklar\u0131 bu \u00f6dene\u011fe\u00a0hafir<\/em>\u00a0dese de bu konuda bir mutabakat bulunmamaktad\u0131r. Zira\u00a0hafir<\/em>i, ba\u015fka yazarlar K\u00fcrt g\u00f6\u00e7ebe a\u015firetlerinin Ermeni k\u00f6yl\u00fclerinden \u201chimaye\u201d kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda ald\u0131\u011f\u0131 \u00f6denek olarak tarif ederken (Ter Minassian-2007), ba\u015fka bir yazar buna y\u0131ll\u0131k hara\u00e7 (R.H.Hewsen-2007) demektedir. Sasuni ise bu vergi t\u00fcr\u00fcne kafirlik demektedir. Ona g\u00f6re Ermenilerin ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu feodal beye kendi ekonomik g\u00fcc\u00fc ile orant\u0131l\u0131 \u00f6dedi\u011fi bir vergiydi bu. Fakat bu verginin \u00f6zellikle Ermenilerin evliliklerinde \u00e7ok daha fazla tutar olarak al\u0131nd\u0131\u011f\u0131ndan bahseder. (Sasuni-1992)<\/p>\n Hewsen ise Ermenilerin hafir d\u0131\u015f\u0131nda ni\u015fanl\u0131l\u0131k ve evlilik durumlar\u0131nda \u00f6dedikleri \u00f6dene\u011fi\u00a0\u201chala\u201d\u00a0<\/em>(Yarman-2005) olarak nitelendirmektedir. \u0130smi ne olursa olsun K\u00fcrt a\u011falar\u0131n\u0131n bu vergisi iki \u015feye dayanmaktayd\u0131. Biri dinsel me\u015fruiyet, di\u011feri de soyluluk me\u015fruiyeti. A\u011falar\u0131n bu davran\u0131\u015flar\u0131 s\u0131n\u0131rs\u0131z de\u011fildi, hem dini kaide hem de K\u00fcrt a\u015firet t\u00f6resiyle denetlenirdi. Misal G\u00fclizar vakas\u0131nda Musa bey\u2019in, ger\u00e7ekte G\u00fclizar\u2019\u0131 kendisi i\u00e7in ka\u00e7\u0131rd\u0131\u011f\u0131 halde d\u00f6rt e\u015fli olmas\u0131n\u0131 ihtar eden \u015feyhlerinin araya girmesi ile G\u00fclizar\u2019\u0131 karde\u015fine nikahlamak zorunda kald\u0131\u011f\u0131n\u0131 hat\u0131rlayal\u0131m. Velhas\u0131l\u00a0hafir<\/em>\u00a0\u0130slami f\u0131k\u0131h usul\u00fc olarak uygulanm\u0131\u015f Cizye\u2019nin K\u00fcrtle\u015fmi\u015f haliydi. Ve \u00f6yle g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor ki d\u00fc\u011f\u00fcnlere m\u00fcdahale yap\u0131lmas\u0131n\u0131n temel gerek\u00e7elerinden biriydi.<\/p>\n Son olarak bir k\u0131s\u0131m K\u00fcrt soylusunun bu davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 sadece iktisadi motivasyonla a\u00e7\u0131klayamayaca\u011f\u0131m\u0131z bir ger\u00e7ek. A\u011falar kalemle yaz\u0131lmam\u0131\u015f bir K\u00fcrt soyluluk yasas\u0131ndan da ilham al\u0131yordu muhtemelen. Bu yasa soylular\u0131n kendi tebaas\u0131n\u0131n d\u00fc\u011f\u00fcnlerine m\u00fcdahale etme hakk\u0131n\u0131 da haviydi. K\u00fcrtlerin destanlar\u0131na ve folklorik kaynaklar\u0131na bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda bu durumu sarahaten g\u00f6rebiliriz. Mem\u00ea Alan destan\u0131nda Z\u00eena Zedan\u2019\u0131n \u00fc\u00e7 y\u0131l \u00c7eko\u2019nun ni\u015fanl\u0131s\u0131 oldu\u011fu halde, Padi\u015fah Mem\u2019in Z\u00eene\u2019ye talip olmas\u0131yla \u00c7eko\u2019nun neredeyse hi\u00e7 sorun \u00e7\u0131karmadan ni\u015fanl\u0131s\u0131ndan vazge\u00e7mesi, a\u011fabeyi Hesen\u2019in ise \u00fc\u00e7 y\u0131ll\u0131k ni\u015fanl\u0131 karde\u015finden \u0131srarla Padi\u015fah Mem lehine geri \u00e7ekilmesini talep etmesi \u00f6nemlidir. (Lescot-2020)\u00a0 Xec\u00ea \u00fb S\u00eeyabend destan\u0131nda, S\u00eeyabend\u2019in d\u00fc\u011f\u00fcn haz\u0131rl\u0131klar\u0131 yapmak i\u00e7in ni\u015fanl\u0131s\u0131 Xec\u00ea\u2019yi b\u0131rak\u0131p \u015fehre gitti\u011finde a\u011fan\u0131n Xec\u00ea\u2019yi ka\u00e7\u0131rmas\u0131 m\u00fchimdir keza. (Celil-2018) Binef\u015f u Cembel\u00ee destan\u0131nda Binef\u015f, Dewr\u00ea\u015f a\u011fa ile evli oldu\u011fu halde, Cembeli\u2019nin gelip Binef\u015f\u2019i neredeyse hi\u00e7bir zorlukla kar\u015f\u0131la\u015fmadan al\u0131p gitmesi de \u00f6\u011freticidir. (Cind\u00ee-2016) Xel\u00eele Biraz\u00ee ile Mehmud pa\u015fa \u00f6rne\u011finde pa\u015fan\u0131n, Xel\u00eel\u2019in sevdi\u011fi Gozel\u2019i ailesinden isteyip eve getirdi\u011fi halde, pa\u015fan\u0131n Gozel\u2019i Xel\u00eel\u2019e vermemesi de bu zaviyedendi.(Cind\u00ee-2016)<\/p>\n Son olarak \u00dbsiv u Xezal hikayesinde sevgililerin aras\u0131na yeniden a\u011fan\u0131n girmesi bu manadaki soyluluk yasas\u0131n\u0131 \u00f6rnekleyen folklorik eserlerdendir. \u00d6zetle K\u00fcrt soylular\u0131 d\u00fc\u011f\u00fcne m\u00fcdahale etmeyi veya iki a\u015f\u0131k aras\u0131na girmeyi baz\u0131 zamanlar y\u00f6netme yasas\u0131n\u0131n bir gere\u011fi gibi g\u00f6r\u00fcyordu. Fakat bu \u00f6rneklerin hi\u00e7 birisinde ilk gece hakk\u0131n\u0131n esamesinin okunmad\u0131\u011f\u0131 da \u00e7ok a\u00e7\u0131k.<\/p>\n H\u00fclasa<\/strong><\/p>\n H\u00fclasa meseleyi tart\u0131\u015f\u0131rken \u00fc\u00e7 \u015feyden uzak durmak laz\u0131m. \u0130lki, T\u00fcrk inkarc\u0131lar\u0131 misali kaynak feti\u015fizmine sar\u0131lmamak gerekir. \u0130kincisi bu meselelerde konu\u015fandan \u00e7ok konu\u015fulana bakmak icap eder. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc ise s\u00f6z konusu K\u00fcrt soylular\u0131n\u0131n cinsel e\u011filimleri oldu\u011funda t\u0131pk\u0131 ba\u015fka di\u011fer halklar\u0131n soylular\u0131 gibi temkinli konu\u015fmak gerekir.\u00a0 Zira \u015eerefname\u2019ye bak\u0131l\u0131rsa Diyarbekir ve Cezire\u2019de devlet kuran Ahmet Bin Mervan\u2019\u0131n her gece ba\u015fka bir cariyeyle yatma kural\u0131 uyar\u0131nca 360 cariyesi bulunuyordu. (Bitlis-i 2013) Bir de soyk\u0131r\u0131ma bir k\u0131s\u0131m K\u00fcrt i\u015ftirak\u0131n\u0131 konu\u015furken varl\u0131\u011f\u0131 tart\u0131\u015fmal\u0131 ekstrem iddialar yerine, olan biteni basit\u00e7e anlatmak usul a\u00e7\u0131s\u0131ndan daha do\u011fru g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor.<\/p>\n En iyisi son s\u00f6z\u00fc tarih\u00e7ilerin piri \u0130bni-Haldun\u2019a b\u0131rakal\u0131m. \u201cNaklediciler sadece duyduklar\u0131n\u0131 nakletmekle yetinirler. Basiret ve feraset sahipleri ise, do\u011frusunu yanl\u0131\u015f\u0131ndan ay\u0131rmak i\u00e7in duyduklar\u0131n\u0131 de\u011ferlendirmeye tabi tutarlar.\u201d (\u0130bni Haldun-2020)<\/p>\n Kaynak\u00e7a<\/strong><\/p>\n Marc Bloch, Feodal Toplum, Do\u011fu-Bat\u0131 Yay\u0131nlar\u0131\u00a0\u00a0<\/em><\/p>\n \u0130bn-i Haldun, Mukaddime, Marmara Belediyeler Birli\u011fi K\u00fclt\u00fcr Yay\u0131nlar\u0131<\/em><\/p>\n Roger Lescot, Mem\u00ea Alan, Avesta Yay\u0131nlar\u0131<\/em><\/p>\n Garo Sasuni, K\u00fcrt Ulusal Hareketleri ve 15.yy\u2019den G\u00fcn\u00fcm\u00fcze Ermeni K\u00fcrt \u0130li\u015fkileri, Med Yay\u0131nlar\u0131<\/em><\/p>\n \u015eerefhan Bitlis-i, \u015eerefname, Nubihar Yay\u0131nlar\u0131,<\/em><\/p>\n Ord\u00eexan\u00ea Cel\u00eel, Destan\u00ean Kurd\u00ee, Wardoz Yay\u0131nlar\u0131\u00a0<\/em><\/p>\n Antranik \u00c7elebyan, Antranik Pa\u015fa, Peri Yay\u0131nlar\u0131<\/em><\/p>\n Hec\u00eey\u00ea Cind\u00ee, Folklora Kurmanc\u00eey\u00ea, Lis Yay\u0131nlar\u0131<\/em><\/p>\n Arsen Yarman, Palu- Harput 1878, Belge Yay\u0131nlar\u0131<\/em><\/p>\n Hans-Lukas Kieser, Iskalanm\u0131\u015f Bar\u0131\u015f, \u0130leti\u015fim yay\u0131nlar\u0131<\/em><\/p>\n https:\/\/hyetert.org\/2021\/05\/02\/firat-aydinkaya-kurt-toplumunda-ilk-gece-hakki-var-miydi\/\u00a0<\/strong><\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Meseleyi tart\u0131\u015f\u0131rken \u00fc\u00e7 \u015feyden uzak durmak laz\u0131m. \u0130lki, T\u00fcrk inkarc\u0131lar\u0131 misali kaynak feti\u015fizmine sar\u0131lmamak gerekir. \u0130kincisi bu meselelerde konu\u015fandan \u00e7ok konu\u015fulana bakmak icap eder. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc ise s\u00f6z konusu K\u00fcrt soylular\u0131n\u0131n cinsel e\u011filimleri oldu\u011funda t\u0131pk\u0131 ba\u015fka di\u011fer halklar\u0131n soylular\u0131 gibi temkinli konu\u015fmak gerekir. Giri\u015f Taner Ak\u00e7am\u2019\u0131n Duvar gazetesine verdi\u011fi m\u00fclakat K\u00fcrt soka\u011f\u0131nda neredeyse infialle kar\u015f\u0131land\u0131. G\u00f6n\u00fcl […]<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":62699,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[44,1,70,20,53],"tags":[],"class_list":["post-62698","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-ermeni-soykirimi","category-haberler","category-makaleler","category-tarih-sayfalari","category-turkiyede-azinliklar"],"yoast_head":"\n