![\"\"](\"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/\u0130zm\u0131\u0307r-207x270.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
1993 senesinden beri \u0130zmir ve \u00e7evresinde ya\u015fam\u0131\u015f Yahudi topluluklar\u0131n\u0131n tarihi hakk\u0131nda makaleler ve kitaplar yazan Dr. Siren Bora ile yeni kitab\u0131 \u00b4Birinci Judeira\u00b4y\u0131 konu\u015ftuk. \u0130zmir\u00b4in Eski Yahudi Mahallesini bir biyografi gibi ele alan Dr. Bora\u00b4n\u0131n kitab\u0131, bir yandan tarihe \u0131\u015f\u0131k tutarken bir yandan da bu s\u00fcre\u00e7teki ya\u015fam\u0131, toplumu ve kurumlar\u0131yla okuyucunun g\u00f6z\u00fcnde somutla\u015ft\u0131r\u0131yor, bizi adeta tarihte bir yolculu\u011fa \u00e7\u0131kar\u0131yor.\u00a0<\/strong><\/em><\/p>\n Mirey NAS\u0130\u00a0<\/strong><\/p>\n Dr. Siren Bora, okurlar\u0131m\u0131z\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 sizi tan\u0131yor ancak tan\u0131mayanlar i\u00e7in k\u0131saca kendinizi tan\u0131t\u0131r m\u0131s\u0131n\u0131z?<\/strong><\/p>\n \u0130zmir do\u011fumluyum. Ege \u00dcniversitesi Edebiyat Fak\u00fcltesi Tarih B\u00f6l\u00fcm\u00fc mezunuyum. 1985-1988 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda, Ege \u00dcniversitesi Atat\u00fcrk \u0130lkeleri ve \u0130nkilab Tarihi B\u00f6l\u00fcm\u00fcnde \u00f6\u011fretim g\u00f6revlisi olarak \u00e7al\u0131\u015ft\u0131m. 1990-1993 aras\u0131nda, burslu gitti\u011fim Kud\u00fcs \u0130brani \u00dcniversitesinde \u0130branice derslerine devam ettim. 1993\u2019te, \u2018\u0130zmir Yahudileri Tarihi\u2019 \u00fczerine haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131m tezle \u2018Tarih Doktoru\u2019 unvan\u0131n\u0131 ald\u0131m. O zamandan beri, \u0130zmir ve \u00e7evresindeki yerle\u015fim yerlerinde ya\u015fam\u0131\u015f Yahudi topluluklar\u0131n\u0131n tarihi hakk\u0131nda makaleler ve kitaplar yaz\u0131yorum. 40 kadar akademik makalem, sekiz kitab\u0131m yay\u0131nland\u0131.<\/p>\n Kitab\u0131n\u0131z\u0131n \u00f6yk\u00fcs\u00fcyle ba\u015flayal\u0131m. Olduk\u00e7a \u00f6zenli ve kapsaml\u0131 bir ara\u015ft\u0131rman\u0131n sonucu olarak yazd\u0131\u011f\u0131n\u0131z ve annenize ithaf etti\u011finiz bu kitab\u0131n do\u011fu\u015f hik\u00e2yesini payla\u015f\u0131r m\u0131s\u0131n\u0131z? \u0130zmir\u2019in en eski yerle\u015fiklerinden biri olan \u0130zmir Yahudi Cemaati\u2019nin eski mahallesi, Birinci Juderia\u2019y\u0131 yazmaya nas\u0131l karar verdiniz?<\/strong><\/p>\n Bu kitab\u0131n yaz\u0131m fikri, \u0130zmir Musevi Cemaati Vakf\u0131 Ba\u015fkan\u0131 Say\u0131n Sami Azar\u2019a aittir. Bir y\u0131l \u00f6nce, Sami Azar beni davet ederek \u0130zmir Yahudilerinin sosyal, k\u00fclt\u00fcrel ve ekonomik tarihine ili\u015fkin kitap yaz\u0131lmas\u0131 fikrini vak\u0131f olarak desteklediklerini anlatt\u0131 ve ilk kitab\u0131 benim yazmam\u0131 teklif etti. Vak\u0131f \u00fcyelerine, hakk\u0131nda ara\u015ft\u0131rma yap\u0131labilecek konu \u00f6nerilerinde bulundum. Sonunda, \u0130ki\u00e7e\u015fmelik\u2019teki eski Yahudi mahallesi, Birinci Juderia\u2019n\u0131n tarihini yazmaya hep birlikte karar verdik. 2015\u2019te \u0130zmir\u2019in ikinci Yahudi mahallesi, \u0130kinci Juderia\u2019n\u0131n tarihini yazm\u0131\u015ft\u0131m. Kitab\u0131n ad\u0131, \u2018Karata\u015f Hastanesi ve \u00c7evresinde Yahudi \u0130zleri\u2019. Ele ald\u0131\u011f\u0131m d\u00f6nem ise, 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n son \u00e7eyre\u011fi ile ailelerin Alsancak\u2019a ta\u015f\u0131nmas\u0131 aras\u0131nda ge\u00e7en zaman s\u00fcreci. Dolay\u0131s\u0131yla, Osmanl\u0131 d\u00f6neminde olu\u015fan \u0130zmir Yahudi Cemaati\u2019nin ba\u015flang\u0131\u00e7 ve geli\u015fme evreleri dahil de\u011fildi. Bu \u00f6nemli bo\u015flu\u011fun Birinci Juderia kitab\u0131m sayesinde doldurulaca\u011f\u0131 kanaatindeyim. Bu kitap, \u0130zmir Musevi Cemaati Vakf\u0131 yay\u0131nlar\u0131 ad\u0131 alt\u0131nda \u00e7\u0131kan ilk kitapt\u0131r. S\u0131rada, \u0130zmir Musevi Cemaati Vakf\u0131 taraf\u0131ndan yay\u0131nlanacak \u00fc\u00e7 kitab\u0131m daha var. Bunlar, Hahamba\u015f\u0131 Hayim Pala\u00e7i, Karata\u015f Hastanesi ve \u00c7evresinde Yahudi \u0130zleri, \u0130zmir Yahudi Tarihi (1908-1923) adl\u0131 kitaplar\u0131m\u0131n yeni bilgi ve belgeler \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda geli\u015ftirilmi\u015f ikinci bask\u0131lar\u0131 var. Ayr\u0131ca, AB delegasyonu destekli \u0130zmir Yahudi K\u00fclt\u00fcr Miras\u0131 Projesi kapsam\u0131nda, \u0130zmir Yahudi Bas\u0131n\u0131\u2019n\u0131 yazaca\u011f\u0131m.<\/p>\n \u201cMAHALLE TOPLUMUN AYNASIDIR\u201d<\/strong><\/p>\n \u0130zmir\u2019deki ilk Yahudi yerle\u015fim yerlerini, mahalle ve sokaklar\u0131n\u0131, ya\u015famlar\u0131n\u0131 anlatan kitab\u0131n\u0131z\u0131, Birinci Juderia\u2019n\u0131n \u2018biyografisi\u2019 olarak tan\u0131ml\u0131yorsunuz. H\u00e2lbuki biyografiler bir ki\u015finin ya\u015fam \u00f6yk\u00fcs\u00fcn\u00fc tan\u0131mlamak i\u00e7in kullan\u0131l\u0131r. Bir mahallenin biyografisi ne anlama gelir?\u00a0<\/strong><\/p>\n Hakl\u0131s\u0131n\u0131z, ki\u015finin biyografisi olur ama cans\u0131z nesnelerin biyografisi olmaz. Peki, \u201cMahallenin cans\u0131z bir nesne oldu\u011funu kim iddia edebilir?\u201d Bir evi bar\u0131na\u011fa; bir soka\u011f\u0131 ya da mahalleyi ya\u015fam alan\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcren, bizzat insand\u0131r. \u0130\u00e7inde insan\u0131n ya\u015famad\u0131\u011f\u0131 ev, sokak ya da mahalle terk edilmi\u015f bir g\u00f6r\u00fcnt\u00fc sergiler. Ya da ba\u015fka bir deyi\u015fle, beton y\u0131\u011f\u0131n\u0131ndan ibarettir. Mahalle, i\u00e7inde ya\u015fayan insanlar vas\u0131tas\u0131yla bir beton y\u0131\u011f\u0131n\u0131 ya da bir idari birim olmaktan kurtulur ve can bulur. Bir aileyi tan\u0131mak m\u0131 istiyorsunuz? \u00d6nce ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 mahalleye, sonra da evine gideceksiniz. Ev ve mahalle ailelerine ait izleri \u00fczerinde ta\u015f\u0131r. Ailelerle b\u00fcy\u00fcyen toplum da, i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 mahalleden izleri b\u00fcnyesinde bar\u0131nd\u0131r\u0131r. Ya da \u015f\u00f6yle izah edeyim: Mahalle, toplumunun aynas\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc, toplumunun ya\u015fam enerjisini bir ayna gibi d\u0131\u015f aleme yans\u0131t\u0131r. \u015eimdi yazd\u0131klar\u0131ma \u015f\u00f6yle bir bakal\u0131m: Mahallenin karakter sahibi oldu\u011fundan, payla\u015f\u0131m yapt\u0131\u011f\u0131ndan, enerjisinden ve bunu yans\u0131tt\u0131\u011f\u0131ndan s\u00f6z ediyorum. Demek ki canl\u0131\u2026 Aman yanl\u0131\u015f anla\u015f\u0131lmas\u0131n! S\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fim canl\u0131l\u0131\u011f\u0131n, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz robotlar\u0131yla ya da elektronik cihazlar\u0131yla herhangi bir alakas\u0131 yok. Yukar\u0131da k\u0131saca yazd\u0131\u011f\u0131m \u00f6rneklemelerin t\u00fcm\u00fc, toplum ile mahalle aras\u0131ndaki etkile\u015fimle ili\u015fkilidir.<\/p>\n O halde Birinci Juderia\u2019n\u0131n biyografisi, i\u00e7inde bir de\u011fil y\u00fczlerce \u00f6m\u00fcr ge\u00e7iren \u0130zmir Yahudi Cemaati\u2019nin biyografisi anlam\u0131na geliyor: Birinci Juderia, \u0130zmir\u2019e Yahudi ailelerin yerle\u015fmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 tarihte do\u011fmu\u015ftu. Kente gelen Yahudi g\u00f6\u00e7menlerle zenginle\u015fmi\u015f, geli\u015fmi\u015f ve b\u00fcy\u00fcm\u00fc\u015ft\u00fc. Depremlerle, yang\u0131nlarla ve salg\u0131n hastal\u0131klarla yara alm\u0131\u015f ve nihayetinde yoksulla\u015fm\u0131\u015ft\u0131. \u00d6nce Karata\u015f b\u00f6lgesinde kurulan yeni Yahudi mahallesine ta\u015f\u0131nanlar sebebiyle, sonra ba\u015fta \u0130srail olmak \u00fczere G\u00fcney Amerika, Kuzey Amerika ve Avrupa kentlerine olan Yahudi g\u00f6\u00e7lerinden dolay\u0131 gitgide s\u00f6n\u00fckle\u015fmi\u015f ve sessizle\u015fmi\u015fti. B\u00f6ylece adeta \u00f6l\u00fcme terk edilmi\u015ftir diyebiliriz.<\/p>\n \u00d6ncelikle \u201cSmyrna (\u0130zmir), Yahudiler a\u00e7\u0131s\u0131ndan neden yerle\u015fmeye de\u011fer bir kentti\u201d buradan ba\u015flayal\u0131m, Yahudiler bu kente ne zaman, hangi ko\u015fullar alt\u0131nda yerle\u015fti?<\/strong>\u00a0Birinci Judeira nerede kuruldu?<\/strong><\/p>\n Yahudilerin Smyrna\u2019ya ilk yerle\u015fim tarihi Antik D\u00f6nem\u2019dir. Bu d\u00f6nemi kitab\u0131m\u0131n giri\u015f b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde k\u0131saca anlatt\u0131m. Birinci Juderia\u2019n\u0131n kurulu\u015f tarihi ise, 16. y\u00fczy\u0131l\u0131n son \u00e7eyre\u011fidir. Kuruldu\u011fu yer ise, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde \u0130ki\u00e7e\u015fmelik olarak bilinen semtte, Kadifekale etekleridir. \u201cNeden bu kente yerle\u015ftiler?\u201d sorusunun yan\u0131t\u0131na gelince; s\u00f6z konusu yerle\u015fimde etkili olan ba\u015fl\u0131ca fakt\u00f6r, kentin artan ticari kapasitesidir. \u0130zmir, 16. y\u00fczy\u0131l\u0131n son \u00e7eyre\u011finden itibaren ticari faaliyeti ile dikkati \u00e7ekmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. 17. y\u00fczy\u0131lda ise, bir ticaret merkezi olarak \u00f6n plana \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131. Ortado\u011fu\u2019dan ve Anadolu\u2019dan kervanlarla gelen mallar, \u0130zmir Liman\u0131ndaki gemilere y\u00fcklenerek Avrupa kentlerine g\u00f6nderilmekteydi. Avrupa kentlerinden gemilerle gelen mallar ise, \u0130zmir Liman\u0131nda karaya \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131p kervanlara y\u00fcklenmekte ve karadan gidece\u011fi b\u00f6lgelere ula\u015ft\u0131r\u0131lmaktayd\u0131. K\u0131sacas\u0131 \u0130zmir, Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin hem ihracat hem de ithalat liman\u0131 olarak y\u00fckseli\u015fteydi. S\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fim ticari faaliyet i\u00e7erisinde ise, terc\u00fcman, arac\u0131, komisyoncu ve tacir olarak \u0130zmirli Yahudilerin ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 bir yeri vard\u0131.<\/p>\n Siren Bora<\/em><\/p>\n \u201c\u0130ZM\u0130R YAHUD\u0130 CEMAAT\u0130, NEV\u0130 \u015eAHSINA M\u00dcNHASIRDIR\u201d<\/strong><\/p>\n Kitab\u0131n\u0131zdan, \u0130zmir Yahudi Cemaati\u2019nin homojen bir yap\u0131ya sahip olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6\u011freniyoruz. \u0130zmir\u2019e farkl\u0131 co\u011frafyalardan farkl\u0131 zamanlarda gelen Yahudilerden bahsediyorsunuz. \u0130zmir Yahudi Cemaati\u2019nin kurulu\u015fu ile ilgili bilgi verir misiniz? Cemaat ne zaman ve nerede kuruldu; g\u00f6\u00e7lerin nas\u0131l bir etkisi oldu?<\/strong><\/p>\n \u00d6ncelikle \u015funu belirtmek isterim. Osmanl\u0131 d\u00f6neminde kurulan \u0130zmir Yahudi Cemaati, tamamen nevi \u015fahs\u0131na m\u00fcnhas\u0131rd\u0131r. Ne \u0130stanbul, ne Selanik, ne de Edirne Yahudi Cemaatlerine benzer. \u201cNedir farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131?\u201d diye soracak olursan\u0131z sayay\u0131m: \u00d6ncelikle \u0130zmir Yahudileri, kente Osmanl\u0131\u2019n\u0131n s\u00fcrg\u00fcn (zorunlu g\u00f6\u00e7 ya da zorunlu isk\u00e2n) politikas\u0131yla gelip yerle\u015fmemi\u015fti. Yahudi g\u00f6\u00e7menler, daha iyi ko\u015fullarda ya\u015famak \u00fcmidiyle \u0130zmir\u2019e yerle\u015fmeyi kendi iradeleriyle tercih etmi\u015flerdi. \u0130kinci olarak \u0130zmir Yahudi Cemaati, \u00e7ok farkl\u0131 co\u011frafyalardan gelen g\u00f6\u00e7men Yahudiler taraf\u0131ndan kurulmu\u015f; g\u00f6\u00e7lerle beslenip b\u00fcy\u00fcm\u00fc\u015f ve g\u00f6\u00e7lerle k\u00fc\u00e7\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fc. Farkl\u0131 co\u011frafya derken dikkati \u00e7ekmek istedi\u011fim b\u00f6lge, Kuzey Afrika ve Ortado\u011fu kentlerinden, Anadolu\u2019ya; Akdeniz ve Ege Adalar\u0131ndan Balkanlara, \u0130spanya\u2019ya, Portekiz\u2019e hatta \u0130ngiltere\u2019ye kadar uzanmaktad\u0131r. Ba\u015fka bir \u015fekilde izah edeyim: Antik D\u00f6nem\u2019den gelen Anadolulu Romaniotlar, sonra gelen Mizrahiler, A\u015fkenazlar, hatta belki de Karayitler ve Sefaradlardan olu\u015fan bir cemaattir s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fim \u0130zmir Yahudi Cemaati. Bu y\u00fczden, son derece zengin bir k\u00fclt\u00fcr mozai\u011fine sahiptir. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc ve \u00f6nemli fark ise, bunca de\u011fi\u015fik co\u011frafyadan gelen g\u00f6\u00e7menlerin varl\u0131\u011f\u0131na ra\u011fmen, \u0130zmir Yahudileri \u00e7ok say\u0131da kahale (cemaate) b\u00f6l\u00fcn\u00fcp par\u00e7alanmam\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n Bizi tarihte bir yolculu\u011fa \u00e7\u0131kart\u0131r m\u0131s\u0131n\u0131z? Birinci Judeira nas\u0131l bir yerdi? 17. ve 18. y\u00fczy\u0131llarda Birinci Juderia\u2019n\u0131n cadde ve sokaklar\u0131 nas\u0131ld\u0131?<\/strong><\/p>\n 17. ve 18. y\u00fczy\u0131llarda M\u00fcsl\u00fcman T\u00fcrk, Rum, Ermeni ve Yahudiler kentin Kadifekale s\u0131rtlar\u0131nda oturmaya devam etmekteydi. Frenkler ise, k\u0131y\u0131 boyunca uzayan uzun bir sokakta (Frenk Soka\u011f\u0131nda) yerle\u015fmi\u015fti. 17. y\u00fczy\u0131lda \u0130zmir\u2019in olduk\u00e7a kalabal\u0131k bir kent oldu\u011funu \u00f6\u011freniyoruz: Kentte 90 bin ki\u015fi ya\u015famaktayd\u0131 ve n\u00fcfusun 12 ile 15 bin aras\u0131 Yahudi\u2019ydi. 18. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonuna gelindi\u011finde ise kentin n\u00fcfusu tahminen 100 bine y\u00fckselmi\u015fti. Bu n\u00fcfusun y\u00fczde 62\u2019sini M\u00fcsl\u00fcman T\u00fcrkler, y\u00fczde 21\u2019ini Rumlar, y\u00fczde 6\u2019s\u0131n\u0131 Ermeniler ve y\u00fczde 10\u2019unu Yahudiler olu\u015fturmaktayd\u0131. M\u00fctevaz\u0131 konutlar\u0131n yer ald\u0131\u011f\u0131 d\u00fczensiz bir yap\u0131ya sahip olan M\u00fcsl\u00fcman T\u00fcrk, Yahudi, Ermeni ve Rum mahallelerinde evler, dar ve k\u0131vr\u0131ml\u0131 yollar \u00fczerinde in\u015fa edilmi\u015fti. 18. y\u00fczy\u0131lda, b\u00fcy\u00fck bir h\u0131zla artmaya ba\u015flayan Yahudi n\u00fcfus ile birlikte Birinci Juderia, \u0130ki\u00e7e\u015fmelik yolunun iki cephesine do\u011fru yay\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Ama bu yay\u0131lma, kentin 16. y\u00fczy\u0131ldan beri korunan \u00fc\u00e7gen formunun d\u0131\u015f\u0131na ta\u015fmam\u0131\u015ft\u0131. 17. y\u00fczy\u0131lda, Frenk Soka\u011f\u0131nda yer alan evler hari\u00e7, \u0130zmir\u2019in ve \u0130zmir Yahudilerinin evlerinin b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc kerpi\u00e7ti. 18. y\u00fczy\u0131lda ise, kerpicin yerini ah\u015fap alm\u0131\u015ft\u0131. Evlerin ah\u015faptan in\u015fa edilme nedeni ise, deprem korkusuydu. Birinci Juderia\u2019da evler, girintili \u00e7\u0131k\u0131nt\u0131l\u0131, iki katl\u0131 ya da biraz daha y\u00fcksek in\u015fa edilmekteydi. Daha y\u00fcksek olan yap\u0131lar, muhtemelen kortijolard\u0131. \u00c7at\u0131lar\u0131 ise sa\u00e7akl\u0131 ve birbirine biti\u015fikti. \u0130zmir\u2019in hemen her evinde oldu\u011fu gibi Yahudi evlerinde de ihtiya\u00e7 duyuldu\u011fu zaman g\u00fcne\u015ften yararlanabilmek i\u00e7in birer teras mevcuttu. Evlerin aras\u0131ndaki sokaklar ise \u00e7ok dar ve y\u0131lankavidir (dolamba\u00e7l\u0131d\u0131r). Sokaklar\u0131n geni\u015fli\u011fi 2 \u2013 4 ar\u015f\u0131n aras\u0131d\u0131r. Bir mimari ar\u015f\u0131n\u0131, 76 cm kabul edersek, sokaklar\u0131n geni\u015fli\u011finin 1,52 metre ile 3,04 metre aras\u0131nda oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. Sokaklar dar oldu\u011fu i\u00e7in kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 in\u015fa edilen evler birbirine o kadar yak\u0131nd\u0131 ki, birbirinin havas\u0131n\u0131 ve \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n\u0131 engellemekteydi.<\/p>\n 19. y\u00fczy\u0131la geldi\u011fimizde, \u0130zmir\u2019e gelen seyyahlarca \u0130zmir Yahudilerine ve Yahudi mahallesine ili\u015fkin \u00e7izilen profilin ortak noktas\u0131n\u0131n yoksulluk oldu\u011fu belirtilmi\u015f. Bunun nedeni neydi ve ne zamana kadar bu \u015fekilde gitti?<\/strong><\/p>\n 19. y\u00fczy\u0131l, \u0130zmir Yahudileri i\u00e7in bir felaket y\u00fczy\u0131l\u0131 olarak nitelendirilebilir. Y\u00fczy\u0131l boyunca meydana gelen b\u00fcy\u00fck boyutlu yang\u0131nlar, pandemiye d\u00f6n\u00fc\u015fen veba ve kolera salg\u0131nlar\u0131 y\u00fcksek oranda can ve mal kayb\u0131na yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131. Yahudi okullar\u0131nda verilen skolastik e\u011fitim ise, toplumun diplomal\u0131 meslek sahibi ve okuryazar say\u0131s\u0131n\u0131 azaltm\u0131\u015ft\u0131. Art\u0131k \u0130zmir Yahudilerinin sahip oldu\u011fu ba\u015fl\u0131ca meslekler, seyyar sat\u0131c\u0131l\u0131k, ayakkab\u0131c\u0131l\u0131k ve tenekecilikti. Dilencilik ise o kadar yayg\u0131nd\u0131r ki, Osmanl\u0131 belgelerine, bir meslek grubu olarak kaydedilmi\u015fti. \u00d6te yandan cemaat vergilerinin, \u00f6zellikle gabela\u2019n\u0131n tahakkuku ve tahsili s\u0131ras\u0131ndaki adaletsizlik, toplumun sosyal tansiyonunu epey y\u00fckseltmi\u015fti. 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n son \u00e7eyre\u011finden itibaren \u0130zmir\u2019e kitleler halinde gelen yoksul Rusya ve Romanya k\u00f6kenli Yahudilerin varl\u0131\u011f\u0131 ise, \u0130zmir Yahudi Cemaati\u2019ni sosyal ve ekonomik a\u00e7\u0131dan m\u00fc\u015fk\u00fcl durumda b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r. Alliance Isra\u00e9lite Universelle, 1873 y\u0131l\u0131ndan itibaren kentte modern e\u011fitim veren okullar a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131. Bu okullar, cemaat \u00fcyelerinin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn diplomal\u0131 nitelikli mesleklere sahip olmas\u0131n\u0131 sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131. \u00d6te yandan okurken yabanc\u0131 dil (Frans\u0131zca), aritmetik, geometri gibi dersler alan ama mezun olmadan okuldan ayr\u0131lan gen\u00e7ler de ticarete at\u0131larak zenginle\u015fip Yahudi burjuva s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131 olu\u015fturmu\u015ftu. Nitekim Birinci Juderia\u2019dan ayr\u0131l\u0131p Karata\u015f\u2019a yerle\u015fen aileler aras\u0131nda ilk s\u0131rada onlar yer almaktayd\u0131.<\/p>\n \u0130ZM\u0130R\u2019DE YAPI \u0130S\u0130MLER\u0130<\/strong><\/p>\n Kitapta Birinci Juderia\u2019da \u00e7ok \u00e7e\u015fitli ve \u00f6nemli kurumsal yap\u0131lar\u0131n mevcudiyetini anlat\u0131rken \u201cYap\u0131lar\u0131n\u0131n pek \u00e7o\u011fu, iki isim sahibidir\u201d demi\u015fsiniz; bunun nedeni nedir? Ailelerin bu kurum ve yap\u0131lara etkisini \u00f6rneklerle anlat\u0131r m\u0131s\u0131n\u0131z? Kurumlara ait bir an\u0131y\u0131 payla\u015f\u0131r m\u0131s\u0131n\u0131z?<\/strong><\/p>\n Birinci Juderia\u2019daki ba\u015fl\u0131ca kurumsal yap\u0131lar, sinagoglar, hastaneler, okullar, yetimhane, lazaretto ve hahamhanedir. Ayr\u0131ca cemaate ait m\u00fclkler aras\u0131nda yer ald\u0131klar\u0131 i\u00e7in yahudihanelerin ve kortijolar\u0131n bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc, kurumsal yap\u0131lar kategorisine dahil edilmelidir. Vurgulad\u0131\u011f\u0131n\u0131z gibi Birinci Juderia\u2019da yer alan yap\u0131lar\u0131n\u0131n pek \u00e7o\u011fu, iki isim sahibidir. S\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fim \u00f6zelli\u011fin kayna\u011f\u0131, yap\u0131lar\u0131n tarih\u00e7esinde sakl\u0131d\u0131r: Hevra Sinagogunun ayn\u0131 zamanda Talmud Tora ad\u0131yla an\u0131lmas\u0131n\u0131n nedeni, uzun y\u0131llar sinagogun bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde (muhtemelen bah\u00e7edeki m\u00fc\u015ftemilatta) e\u011fitim veren Talmud Tora Okulu\u2019nun mevcudiyetiydi. Tsontsino (Mahazike Tora) Sinagogu, \u00f6nce Mahazike Tora ad\u0131yla ye\u015fiva olarak kurulmu\u015f, 1882\u2019de yand\u0131ktan sonra, Tsontsino Ailesi taraf\u0131ndan sinagog olarak kullan\u0131lmak \u00fczere tekrar in\u015fa edilmi\u015fti. Dolay\u0131s\u0131yla, onu in\u015fa eden ailenin ad\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131maya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Beit Hillel (Pala\u00e7i) Sinagogunu bir ye\u015fiva olarak kuran Eliezer Hillel\u2019di. Yap\u0131 y\u0131llarca Beit Hillel Ye\u015fivas\u0131 olarak hizmet vermi\u015fti. Sonra, Pala\u00e7i Ailesi taraf\u0131ndan dua evi olarak kullan\u0131lmaya ba\u015flanm\u0131\u015f, b\u00f6ylece Pala\u00e7i Sinagogu olarak an\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Elimde Ke\u00e7eciler Talmud Tora Okulu ile ilgili bir ar\u015fiv belgesi mevcut: Talmud Tora Okulunun Ziyaret\u00e7i Defteri. Defterde yer alan ziyaret\u00e7ilere ait kay\u0131tlar, 23 Ocak 1906 tarihinde ba\u015fl\u0131yor, 20 Aral\u0131k 1924 tarihinde sona eriyor. Ziyaret\u00e7iler aras\u0131nda bir ki\u015fi var; T\u00fcrkiye Cumhuriyeti tarihinin en \u00f6nemli \u015fahsiyetlerinden biri. \u015eark Cephesi Kumandan\u0131\u00a0Kaz\u0131m Karabekir Pa\u015fa<\/strong>, 19 Mart 1923\u2019te okulu ziyaret etmi\u015f. Kaz\u0131m Karabekir\u2019in el yaz\u0131s\u0131yla deftere d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc not ise, \u015f\u00f6yle:\u00a0\u201cEytam Mektebi ziyaretimden memnun oldum. Yetimlere muavenet edenleri takdir eyledim. 19 Mart 1339. \u0130mza Kaz\u0131m Karabekir<\/strong>\u201d. 17 \u015eubat \u2013 4 Mart 1923 tarihleri aras\u0131nda \u0130zmir\u2019de Birinci \u0130ktisat Kongresi d\u00fczenlenmi\u015fti. Kaz\u0131m Karabekir Pa\u015fa ise, bu kongrenin ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 yapm\u0131\u015ft\u0131. Pa\u015fa 19 Mart tarihinde, Talmud Tora Okulunu ziyaret etti\u011fine g\u00f6re, kongre sona erdikten sonra, bir s\u00fcre daha \u0130zmir\u2019de kalm\u0131\u015f olmal\u0131.<\/p>\n 20. y\u00fczy\u0131la gelindi\u011finde o zamana kadar g\u00f6\u00e7 alan \u0130zmir\u2019in bu sefer de g\u00f6\u00e7 verdi\u011fini g\u00f6r\u00fcyoruz. G\u00f6\u00e7menleri ta\u015f\u0131yan Cumhuriyet gemisinin hareket g\u00fcn\u00fcn\u00fc anlat\u0131r m\u0131s\u0131n\u0131z?<\/strong><\/p>\n 14 May\u0131s 1948\u2019de \u0130srail Devleti kuruldu\u011fu zaman, ekim ay\u0131ndan itibaren, \u00e7o\u011fu gen\u00e7lerden olu\u015fan y\u00fczlerce Yahudi, \u0130srail\u2019e g\u00f6\u00e7 etmek i\u00e7in \u0130zmir Emniyet M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc Pasaport \u015eubesine ba\u015fvurmu\u015ftu. M\u00fcd\u00fcrl\u00fck, ba\u015fvuru say\u0131s\u0131n\u0131n fazlal\u0131\u011f\u0131 y\u00fcz\u00fcnden yeni bir b\u00fcro kurmak zorunda kald\u0131. Ba\u015fvuranlar\u0131n say\u0131s\u0131 ise, k\u0131sa zamanda 2 bini ge\u00e7ti. G\u00f6\u00e7 etmek isteyenlerin b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011funun 15 ile 17 ya\u015flar\u0131nda gen\u00e7ler olmas\u0131 nedeniyle, \u0130zmir Yahudi Cemaati Y\u00f6netimi, g\u00f6\u00e7 i\u00e7in evlenme ko\u015fulunu \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc. Evlilikleri te\u015fvik etmek i\u00e7in, gen\u00e7lerin d\u00fc\u011f\u00fcn giderleri ile drahomalar\u0131n\u0131n Yahudi cemaati taraf\u0131ndan kar\u015f\u0131lanaca\u011f\u0131 ilan edildi. K\u0131sa zamanda, \u0130zmir\u2019in n\u00fcfus ve evlendirme daireleri, Yahudi gen\u00e7lerle dolup ta\u015fmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. \u00d6te yandan, g\u00f6\u00e7menlerin evlerini satmalar\u0131 nedeniyle Birinci Juderia ve \u0130kinci Juderia\u2019daki emlak fiyatlar\u0131 d\u00fc\u015ft\u00fc. Birinci Juderia\u2019n\u0131n \u00f6zellikle Ke\u00e7eciler semti hareketlenmi\u015fti. Arabalara s\u00fcrekli e\u015fya denkleri y\u00fcklenmekteydi. Birbirlerinden ayr\u0131lan Yahudi kad\u0131nlar g\u00f6zya\u015flar\u0131yla sar\u0131lmaktayd\u0131. Ayr\u0131ca limanda da g\u00f6\u00e7 s\u0131ras\u0131nda duygusal sahneler ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131. G\u00f6\u00e7menleri ta\u015f\u0131yan Cumhuriyet gemisinin hareket edece\u011fi g\u00fcn, liman onlar\u0131 u\u011furlamaya gelen akraba ve dostlar\u0131yla dolmu\u015ftu. Gemi limandan ayr\u0131l\u0131rken g\u00fcvertedeki g\u00f6\u00e7menler hep bir a\u011f\u0131zdan \u0130stiklal Mar\u015f\u0131\u2019n\u0131 s\u00f6ylemi\u015f ve r\u0131ht\u0131mdakiler taraf\u0131ndan alk\u0131\u015flanm\u0131\u015flard\u0131.<\/p>\n Kitab\u0131n\u0131z bir yandan tarihe \u0131\u015f\u0131k tutarken bir yandan da bu s\u00fcre\u00e7teki ya\u015fam\u0131, toplumu ve kurumlar\u0131yla okuyucunun g\u00f6z\u00fcnde somutla\u015ft\u0131r\u0131yor. Dolu dolu ya\u015fam\u0131\u015f bir toplum g\u00f6r\u00fcyoruz. Peki, g\u00fcn\u00fcm\u00fcze geldi\u011fimizde Birinci Judeira\u2019dan geriye ne kald\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyorsunuz? Bu biyografinin neresindeyiz sizce?<\/strong><\/p>\n 1948 y\u0131l\u0131nda ba\u015flayan g\u00f6\u00e7 dalgas\u0131 ile kenti terk edenlerin ezici \u00e7o\u011funlu\u011funu, Birinci Juderia\u2019da oturanlar olu\u015fturuyordu. 1950\u2019lilerde \u0130zmir Yahudi n\u00fcfusu 3 bine gerilemi\u015f, 1948\u2019de ba\u015flayan ve 1960\u2019l\u0131 y\u0131llara de\u011fin devam eden g\u00f6\u00e7 dalgalar\u0131, Birinci Juderia\u2019n\u0131n sinagoglar\u0131n\u0131n ve ye\u015fivalar\u0131n\u0131n cemaatsiz kalmas\u0131na yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131. Geride kalanlar ise, zamanla \u0130ki\u00e7e\u015fmelik\u2019ten ayr\u0131larak Karata\u015f\u2019a yerle\u015fti. Yahudilerin bo\u015faltt\u0131\u011f\u0131 konutlara yerle\u015fenler ise, Anadolu\u2019dan gelen M\u00fcsl\u00fcman T\u00fcrk g\u00f6\u00e7menlerdi. Dolay\u0131s\u0131yla 1948-1950 y\u0131llar\u0131 aras\u0131ndaki d\u00f6nem, Birinci Juderia\u2019n\u0131n sosyok\u00fclt\u00fcrel a\u00e7\u0131dan d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn\u00fcn ba\u015flang\u0131\u00e7 noktas\u0131d\u0131r. K\u0131sacas\u0131 Birinci Juderia, 1950-1960 y\u0131llardan itibaren \u00f6l\u00fcme yatm\u0131\u015ft\u0131r. Ya da ba\u015fka bir deyi\u015fle, komaya girmi\u015ftir. Ta ki, 2000\u2019li y\u0131llara de\u011fin.<\/p>\n Birinci Juderia\u2019dan geriye kalanlar, bu mahallede ya\u015fayan Yahudi cemaatine ait yap\u0131lar (sinagoglar, okullar, hahamhane, \u015farap fabrikas\u0131, yahudihaneler ile kortijolar) ve Yahudilere \u00f6zg\u00fc adlar ta\u015f\u0131yan sokaklard\u0131r. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde \u0130zmir Yahudi Cemaati Vakf\u0131, \u0130zmir B\u00fcy\u00fck\u015fehir Belediyesi, \u0130zmir Yahudi K\u00fclt\u00fcr Miras\u0131 Projesi ve sivil toplum \u00f6rg\u00fctleri bir arada \u00e7al\u0131\u015farak, Birinci Juderia\u2019y\u0131 ve \u00e7evresini komadan \u00e7\u0131karmak i\u00e7in yo\u011fun bir \u00e7aba sarf ediyor.<\/p>\n Tarihsel kaynaklara dayanarak 430 y\u0131ll\u0131k bir s\u00fcreci anlatt\u0131\u011f\u0131n\u0131z kitab\u0131n\u0131z\u0131n, \u0130zmir Yahudi toplumuna ve \u0130zmir\u2019e nas\u0131l bir katk\u0131da bulunaca\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fcrs\u00fcn\u00fcz ya da dilersiniz?\u00a0<\/strong><\/p>\n Bu kitap, Ahmet Piri\u015ftina Kent Ar\u015fivi ve M\u00fczesi (\u0130zmir), Central Archives for The History of The Jewish People (Jerusalem), Archives Historique de I\u2019Alliance Isra\u00e9lite Universelle (Paris), Ba\u015fbakanl\u0131k Osmanl\u0131 Ar\u015fivi (\u0130stanbul), \u0130zmir Yahudi Cemaati Ar\u015fivi ve \u00f6zel ar\u015fivlerde mevcut ar\u015fiv belgelerinden, ar\u015fiv defterlerinden yararlan\u0131larak yaz\u0131ld\u0131. Kitapta 1688 depremi \u00f6ncesinde \u0130zmir\u2019de ya\u015fayan Yahudi ailelerin adlar\u0131 da var. 1949 y\u0131l\u0131nda kapanan sinagoglara ait envanter listeleri de. Birinci Juderia\u2019da in\u015fa edilen yap\u0131lar\u0131n yerleri, adlar\u0131 tarih\u00e7eleri de yaz\u0131l\u0131. 1885 y\u0131l\u0131ndan sonra olu\u015fturulan Yahudi mahallelerinde, 1898-1915 y\u0131llar\u0131 aras\u0131ndaki demografik de\u011fi\u015fimi g\u00f6steren istatistikler de. Hangi kurumlar\u0131n Birinci Juderia\u2019y\u0131 komadan \u00e7\u0131karmak i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemi\u015ftim. Demek ki, b\u00f6lgede bir canland\u0131rma faaliyeti mevcut. \u0130\u015fte bu noktada, kitab\u0131m\u0131n s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fim kurumlar\u0131n t\u00fcm\u00fc taraf\u0131ndan, bir rehber niteli\u011finde kullan\u0131lmas\u0131 \u00fcmidini ta\u015f\u0131yorum.<\/p>\n Kitapta ele ald\u0131\u011f\u0131m s\u00fcre\u00e7, yakla\u015f\u0131k 430 y\u0131l. \u0130ddia ediyorum, bu s\u00fcre\u00e7 ayn\u0131 zamanda \u0130zmir kentinin 430 y\u0131ll\u0131k biyografisidir. S\u00f6zgelimi \u0130zmir Yahudi mahallesinin sokaklar\u0131n\u0131n ve evlerinin profili, asl\u0131nda \u0130zmir\u2019in 430 y\u0131ll\u0131k mimari profilidir. Ya da, kitapta s\u00f6z\u00fc edilen depremler, yang\u0131nlar ve salg\u0131n hastal\u0131klar \u0131rk ve din ayr\u0131m\u0131 olmaks\u0131z\u0131n \u0130zmirlilerin t\u00fcm\u00fcne zarar vermi\u015fti. \u00d6te yandan, de\u011findi\u011fim konulardan biri olan \u0130zmir kentinin bir ticaret merkezi olarak y\u00fckseli\u015fi ya da sosyoekonomik ve k\u00fclt\u00fcrel yap\u0131, kozmopolitlik ve topografik s\u0131n\u0131rlardaki de\u011fi\u015fim de, \u0130zmir kentinin tarihi ile do\u011frudan ilintilidir. Bu y\u00fczden, kitab\u0131m\u0131n \u00f6nce g\u00fczel kentim \u0130zmir\u2019e, sonra \u0130zmir Yahudi Cemaati\u2019ne olumlu katk\u0131lar\u0131 olacakt\u0131r. Buna g\u00f6n\u00fclden inan\u0131yorum.<\/p>\n Son olarak, alt\u0131n\u0131 \u00e7izerek vurgulamak isterim; t\u0131pk\u0131 \u0130zmir Yahudi Cemaati gibi, \u0130zmir de, nevi \u015fahs\u0131na m\u00fcnhas\u0131rd\u0131r. Di\u011fer Anadolu kentlerine benzemez. Havas\u0131ndan, suyundan ya da pop\u00fcler k\u00fclt\u00fcrde s\u0131k\u00e7a dile getirilen k\u0131zlar\u0131ndan s\u00f6z etmiyorum. \u0130zmir kenti, t\u0131pk\u0131 \u0130zmir Yahudi Cemaati gibi g\u00f6\u00e7lerle beslenmi\u015f ve b\u00fcy\u00fcm\u00fc\u015ft\u00fcr. Farkl\u0131 co\u011frafyalardan gelen Yahudiler; adalardan, Balkanlar\u2019dan, K\u0131r\u0131m\u2019dan, Kafkaslar\u2019dan ve kente yak\u0131n yerle\u015fim yerlerinden gelen M\u00fcsl\u00fcman T\u00fcrkler; \u0130ngiltere, \u0130sko\u00e7ya, Hollanda, Almanya ve \u0130talya\u2019dan gelip kente yerle\u015fen ve Levanten n\u00fcfusu olu\u015fturan H\u0131ristiyanlar; Halep\u2019ten, Orta, Do\u011fu ve G\u00fcneydo\u011fu Anadolu kentlerinden gelen Ermeniler; \u0130zmir\u2019in en eski yerle\u015fikleri olan Rumlar. Hepsi, Kadifekale\u2019den \u0130\u00e7 Liman\u2019a do\u011fru, \u00fc\u00e7gen bir formda uzanan o k\u00fc\u00e7\u00fcc\u00fck kentte bir arada ya\u015famaktad\u0131r. D\u00fc\u015f\u00fcnebiliyor musunuz, kentte m\u00fcthi\u015f bir k\u00fclt\u00fcr bombard\u0131man\u0131 mevcut. \u0130\u015fte o k\u00fclt\u00fcr bombard\u0131man\u0131n\u0131n sonu\u00e7lar\u0131ndan biri, tarih\u00ee yap\u0131lard\u0131r. Ve bu yap\u0131lar, sadece ilgili topluluklara de\u011fil, ayn\u0131 zamanda \u0130zmir kentine aittir. Bu yap\u0131lar kentin haf\u0131zas\u0131d\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fim yap\u0131lara, \u2018\u0130zmirliyim\u2019 diye \u00f6v\u00fcnen her birey, sahip \u00e7\u0131kmal\u0131d\u0131r. Umuyorum ki, bu kitap vas\u0131tas\u0131yla her \u0130zmirlinin zihninde ve kalbinde zaten mevcut olan, \u201ckent k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc sahiplenme bilincine\u201d bir nebze olsun katk\u0131da bulunurum.<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/www.salom.com.tr\/uploads\/images\/742021nbei8vRIg3DC6iTO.jpg?ssl=1\")
<\/figure>\n