![\"\"](\"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/unnamed-file-360x208.jpeg\")
<\/p>\n<\/p>\n
T\u00fcrk resm\u00ee tarih yaz\u0131m\u0131nda anlat\u0131lan: ‘Biz mert Osmanl\u0131lar, Yahudileri misafir olarak kabul ettik; dolay\u0131s\u0131yla misafir olarak davrans\u0131nlar, bize bir minnet bor\u00e7lar\u0131 var, itiraz etmesinler.’<\/strong><\/em><\/p>\n Kaz\u0131m G\u00dcNDO\u011eAN*<\/strong><\/p>\n T\u00fcrkiye d\u00fc\u015f\u00fcn d\u00fcnyas\u0131nda \u00fczerinde en az konu\u015fulan ve tart\u0131\u015f\u0131lan konulardan biri T\u00fcrkiye Yahudileri ve Holokost s\u00fcrecinde T\u00fcrkiye devletinin tavr\u0131\u00a0 konusudur.\u00a0 Bunun nedenleri konusunda net \u015feyler s\u00f6yleyebilmem zor. Zira benimde i\u00e7inden geldi\u011fim sosyalist d\u00fc\u015f\u00fcn d\u00fcnyas\u0131nda bu konu yeterince bilinen veya ara\u015ft\u0131r\u0131lan bir konu olmad\u0131.\u00a0 B\u00f6yle olunca sa\u011fl\u0131kl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnce \u00fcretimi ger\u00e7ekle\u015fmedi ve \u00fcretilen fikirler de resmi tarih tezinin g\u00f6lgesinde kurtar\u0131lamad\u0131.<\/p>\n Pek \u00e7ok alanda oldu\u011fu gibi bu konuda da T\u00fcrkiye resmi tarih yaz\u0131m\u0131\/s\u00f6ylemi hakikatten uzak ve hastal\u0131kl\u0131 haliyle etkinli\u011fini s\u00fcrd\u00fcrmektedir.<\/p>\n Bu konuya dikkatleri \u00e7ekmek, hakikatin bilinmesini sa\u011flamak ve yeni bir tarih bilinci ve yaz\u0131m\u0131na katk\u0131 bulunmak amac\u0131yla bu alanda uzun y\u0131llard\u0131r \u00e7al\u0131\u015fmalar yapan, eserler \u00fcreten yazar Corry Guttstadt \u0131le bir s\u00f6yle\u015fi ger\u00e7ekle\u015ftirdik.<\/p>\n Bu s\u00f6yle\u015fide her bir soruya verilen yan\u0131tlar birer konferans konusu olabilecek kadar kapsaml\u0131 olmas\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra bu konuda son derece ufuk a\u00e7\u0131c\u0131 derslerle doluydu benim i\u00e7in. Te\u015fekk\u00fcrler Corry\u2026<\/p>\n CORRY GUTTSTADT<\/b><\/p>\n 1955 y\u0131l\u0131nda Hamburg\u2019da do\u011fdu.<\/p>\n 1980 askeri darbesinin arifesinde ve darbeden sonra Almanya\u2019ya gelen T\u00fcrk ve K\u00fcrt m\u00fcltecilerle tan\u0131\u015ft\u0131.\u00a0 M\u00fcltecilerle dayan\u0131\u015fma faaliyetlerinde yer ald\u0131 ve bu vesilesiyle T\u00fcrk\u00e7e \u00f6\u011frendi.<\/p>\n Almanya\u2019da \u00e7e\u015fitli \u0131rk\u00e7\u0131l\u0131k kar\u015f\u0131t\u0131 ve insan haklar\u0131 kurulu\u015flar\u0131nda aktif yer ald\u0131 ve hala bu alanda \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor.<\/p>\n T\u00fcrk\u00e7e-Almanca \u00e7evirmenlik ve gazetecilik yapt\u0131.<\/p>\n 2005 y\u0131l\u0131nda Hamburg \u00dcniversitesi T\u00fcrkoloji ve Tarih B\u00f6l\u00fcm\u00fc\u2019nden mezun oldu,<\/p>\n 2009 y\u0131l\u0131nda ayn\u0131 \u00fcniversitede \u201cDie T\u00fcrkei, die Juden und der Holocaust<\/i>\u201d \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131yla doktora ald\u0131.<\/p>\n Bu doktora \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 2012 y\u0131l\u0131nda T\u00fcrk\u00e7e olarak \u0130leti\u015fim yay\u0131nlar\u0131ndan ve \u0130ngilizce olarak 2013\u2019te Cambirdge University Press\u2019te yay\u0131mland\u0131.<\/p>\n 2009 ile 2018 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Hamburg \u00dcniversitesi T\u00fcrkoloji B\u00f6l\u00fcm\u00fc\u2019nde de\u011fi\u015fik zamanlarda \u00f6\u011fretim g\u00f6revlisi olarak \u00e7al\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n Corry Guttstadt, United States Holocaust\u00a0 Museum, Fransa\u2019daki\u00a0 \u00ab Fondation pour le M\u00e9moire de la Shoah\u201d ve Israel\u2019in Yad Vashem gibi kurumlardan \u00e7e\u015fitli ara\u015ft\u0131rma burslar\u0131 kazand\u0131\u2026<\/p>\n 1994 Temmuz ayinda Hamburg \u00fcniversitesinde 1993 Sivas katliamla ilgili 3 g\u00fcnl\u00fck bir koferens d\u00fczenlendi ve bu\u00a0 (sonra kitaplastirldi)<\/p>\n Vedat Aydin \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesinden sonra bu konuyla\u00a0 ilgili bir\u00a0 Avrupa\u2019dan bir ara\u015ft\u0131rma komisyonu b\u00f6lgeye g\u00f6t\u00fcrd\u00fc ve bir rapor haz\u0131rlayarak\u00a0 yay\u0131nlad\u0131..<\/p>\n 1990li y\u0131llar\u0131nda K\u00fcrtistandaki gelismeler \u00fczerine yaz\u0131lar yazd\u0131<\/p>\n 2008\u2019de Almanca olarak \u00e7\u0131kan \u201cT\u00fcrkiye, Yahudiler ve Holokost\u201d kitab\u0131, 2012\u2019de T\u00fcrk\u00e7e olarak ve 2013 \u2018te \u0130ngilizce olarak yay\u0131mland\u0131.<\/strong><\/em><\/p>\n Kitaplar\u0131:<\/b> 2016<\/b>\u2019de IHRA dizisinde yay\u0131lanan (Thomas Lutz, Bernd Rother ve Yessica San Romanla birlikte) \u201cBystanders, Rescuers or Perpetrators? The Neutrals and the Shoah<\/i>\u201d<\/p>\n 2019\u00a0<\/b>Kas\u0131m ay\u0131nda Fransa\u2019da \u00e7\u0131kan\u00a0 (Henirette Asseo ve Alain de Toledo\u2019la beraber) \u201cMuestros Dezaparesidos<\/i><\/b>\u201d , Fransa\u2019dan \u00f6l\u00fcm kamplar\u0131na s\u00fcr\u00fclen Sefarad Yahudiler i\u00e7in bir anma kitab\u0131.<\/p>\n \u015eu an T\u00fcrkiye\u2019den g\u00f6\u00e7 eden Yahudilerin \u201cZwischen Aufbruch und Verfolgung\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 bir biyografi kitab\u0131 \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. (May\u0131s 2021\u2019de yay\u0131nlanacak<\/p>\n Ve ayr\u0131ca<\/p>\n \u201cT\u00fcrkiye\u2019de ve T\u00fcrkiye\u2019den Antisemitizm\u201d\u00a0 isimli bir derleme kitab\u0131 \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor\u2026<\/p>\n \u201cT\u00fcrkiye, Yahudiler ve Holokust\u201d kitab\u0131\u00a0 T\u00fcrkiye de bu konularla ilgili herkes taraf\u0131ndan bilinir\u2026<\/p>\n T\u00dcRK RESM\u0130 TAR\u0130H YAZIMINDA VE T\u00dcRK\u0130YE’DE GENELL\u0130KLE ANLATILAN ‘B\u0130Z MERT OSMANLILAR, YAHUD\u0130LER\u0130 M\u0130SAF\u0130R OLARAK KABUL ETT\u0130K; DOLAYISIYLA M\u0130SAF\u0130R OLARAK DAVRANSINLAR, B\u0130ZE M\u0130NNET BOR\u00c7LARI VAR, \u0130T\u0130RAZ ETMES\u0130NLER’<\/strong><\/p>\n S:1)\u00a0T\u00fcrkiyeli Yahudilerin tarihine dair k\u0131sa bir bilgiyle ba\u015flayal\u0131m. Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011funda Yahudilerin ekonomik, sosyal ve siyasal durumu nas\u0131ld\u0131? Yakla\u015f\u0131k ne kadar Yahudi ya\u015famaktayd\u0131? Bir Hilafet devleti olan Osmanl\u0131\u2019n\u0131n H\u0131ristiyanlar ve K\u0131z\u0131lba\u015flar\u2019da oldu\u011fu gibi Yahudiler \u00fczerinde de bir bask\u0131s\u0131 var m\u0131yd\u0131?<\/b><\/p>\n Sorunuza bir itirazla ba\u015flamak istiyorum. \u201cOsmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nda\u201d ifadesiyle, sanki tek tip, kat\u0131, s\u00e2rih ve belli bir hedefe y\u00f6nelik alt\u0131 y\u00fcz y\u0131ll\u0131k bir politika varm\u0131\u015f imas\u0131 ediliyor. Bu yakla\u015f\u0131m hem tarih d\u0131\u015f\u0131, hem de sa\u00e7ma. Osmanl\u0131 Devleti, kurulduktan iki y\u00fcz k\u00fcsur y\u0131l sonra hilafet oldu ve \u0130slamiyet\u2019e verilen \u00f6nem ve uygulamalardaki sertlik, d\u00f6nemsel ve b\u00f6lgesel olarak \u00e7ok de\u011fi\u015fiyordu. \u00d6rne\u011fin Alevilerin y\u00f6resel devlet temsilcileriyle iyi ili\u015fkileri oldu\u011fu d\u00f6nem de vard\u0131. Yani bu soruya genel olarak cevap vermek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil.<\/p>\n Yahudilere gelince: T\u00fcrk resm\u00ee tarih yaz\u0131m\u0131nda ve T\u00fcrkiye\u2019de genellikle anlat\u0131lan hik\u00e2ye: \u201cBiz mert Osmanl\u0131lar, Yahudileri misafir olarak kabul ettik; dolay\u0131s\u0131yla misafir olarak davrans\u0131nlar, bize bir minnet bor\u00e7lar\u0131 var, itiraz etmesinler\u201d.<\/p>\n Buna kar\u015f\u0131n ilk vurgulanmas\u0131 gereken husus, Anadolu\u2019da veya bug\u00fcnk\u00fc T\u00fcrkiye topraklar\u0131nda, T\u00fcrklerden ve Osmanl\u0131lardan \u00e7ok \u00f6nceden beri Yahudilerin ya\u015famas\u0131d\u0131r. Osmanl\u0131\u2019n\u0131n fethetti\u011fi her \u015fehirde, mesela Bursa, Edirne, bir Yahudi cemaati mevcuttu. \u0130kincisi, Osmanl\u0131 topraklar\u0131nda ya\u015fayan Yahudilerin \u00e7ok farkl\u0131 gruplar\u0131 vard\u0131. Eski Bizans topraklar\u0131nda ilk Yahudi diasporas\u0131 olarak adland\u0131rabilece\u011fimiz\u00a0Romanyot Yahudileri<\/i>\u00a0ya\u015f\u0131yordu. Hemen hemen b\u00fct\u00fcn Ege ve Akdeniz k\u0131y\u0131lar\u0131nda, Roma\u2019dan, yani Bizans\u2019tan kalma Yahudi cemaatleri vard\u0131. Bug\u00fcnk\u00fc K\u00fcrdistan topraklar\u0131nda Aramca konu\u015fan Yahudi cemaatleri vard\u0131r: Mesela, Hakk\u00e2ri, Van, Akra\u2026 Bug\u00fcn Irak K\u00fcrdistan\u2019\u0131nda bulunan Arap b\u00f6lgelerinde de yerle\u015fik Yahudi cemaatleri vard\u0131. Ba\u011fdat\u2019\u0131n cemaati \u00e7ok \u00f6nemliydi. 20. Y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda dahi Ba\u011fdat\u2019\u0131n n\u00fcfusunun y\u00fczde yirmisi Yahudi\u2019ydi. Onun d\u0131\u015f\u0131nda 15. Ve 16. Y\u00fczy\u0131lda,\u00a0Reconquista<\/i>\u00a0olarak adland\u0131r\u0131lan H\u0131ristiyanlar\u0131n \u0130spanya\u2019y\u0131 fethetmesiyle ve orada ya\u015fayan Yahudi (ve M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131) \u201cYa \u00f6l\u00fcm ya vaftiz\u201d slogan\u0131yla zorla ihtida ettirip, \u00f6ld\u00fcr\u00fcp veya topraklar\u0131ndan kovmas\u0131yla 16. y\u00fczy\u0131lda on binlerce SefaradYahudisi \u0130ber Yar\u0131madas\u0131\u2019ndan (\u00f6nce \u0130spanya sonra da Portekiz\u2019den) Osmanl\u0131 topraklar\u0131na geldi. Bug\u00fcn T\u00fcrkiye\u2019de veya ba\u015fka \u00fclkelerde ya\u015fayan T\u00fcrkiyeli Yahudilerin hemen hepsi Sefarad k\u00f6kenli olduklar\u0131n\u0131, atalar\u0131n\u0131n \u0130spanya\u2019dan geldiklerini iddia ediyorlar.<\/p>\n Sefarad g\u00f6\u00e7\u00fc tabi ki \u00e7ok \u00e7ok \u00f6nemlidir ancak tarih yaz\u0131m\u0131nda say\u0131 veya oran olarak \u00e7o\u011fu zaman abart\u0131l\u0131yor. 17. y\u00fczy\u0131lda \u00f6rne\u011fin Konstantinopolis (\u0130stanbul)Yahudi cemaatinin ancak d\u00f6rtte birini Sefarad\u2019lar olu\u015fturuyordu.Peki neden \u00e7o\u011fu kendini Sefarad olarak alg\u0131l\u0131yor? Veya neden T\u00fcrkiye\u2019nin tarih yaz\u0131m\u0131nda herkes onlar\u0131 Sefarad olarak adland\u0131r\u0131yor? Sefaradlar\u0131n ilk geldikleri zaman durumlar\u0131 \u00e7ok iyiydi. \u0130spanya\u2019dan o d\u00f6nemin \u00e7a\u011fda\u015f bilimini, sanat\u0131n\u0131, paras\u0131n\u0131 getiriyorlard\u0131. Dolay\u0131s\u0131yla gelmeleri Osmanl\u0131 devleti i\u00e7in faydal\u0131yd\u0131. Hekimlik gibi veya ba\u015fka bilgi isteyen mesleklerde hatta idarede yer buldular. Ancak Osmanl\u0131 idaresi bir ayr\u0131m yap\u0131yordu. Osmanl\u0131 vergi ve idare kaynaklar\u0131nda Yahudiler \u201cs\u00fcrg\u00fcn\u201d ve \u201ckendi gelen\u201d olarak ikiye ayr\u0131l\u0131yor. \u201cKendi gelen\u201d \u0130spanya\u2019dan gelmi\u015f, vas\u0131fl\u0131, e\u011fitimli \u2013 ve bazen varl\u0131kl\u0131 \u2013 Sefarad Yahudileri. \u201cS\u00fcrg\u00fcn\u201d olan, yerli Yahudilerve Osmanl\u0131 idaresi onlar\u0131 (ve toplumun ba\u015fka gruplar\u0131n\u0131) devletin ihtiya\u00e7lar\u0131na g\u00f6re \u201cs\u00fcrer\u201d. \u00d6rne\u011fin Konstantinopolis fethedilirken \u015fehrin b\u00fcy\u00fck kesimi talan oldu ve Osmanl\u0131 y\u00f6netimi, \u015fehre al\u0131\u015f\u0131k, esnaf ve sanatk\u00e2r insanlar\u0131 \u015fehre getirmek istedi. Selanik\u2019te ya\u015fayan Yahudileri toplay\u0131p s\u00fcrg\u00fcne tabi tuttu. \u201cKendi gelen\u201d olarak s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lan grup hem vergi hem haklar a\u00e7\u0131\u015f\u0131ndan\u00e7ok avantajl\u0131 bir durumdayd\u0131lar. \u201cS\u00fcrg\u00fcn\u201dolarak bir \u015fehre s\u00fcr\u00fclen Yahudilerin birka\u00e7 nesil o \u015fehri terk etmesi yasakt\u0131 ve Osmanl\u0131 idaresinin onlara emretti\u011fi mesleklerde \u00e7al\u0131\u015fmak zorundayd\u0131lar. Dolay\u0131s\u0131yla Sefarad olmak avantajl\u0131yd\u0131 ve as\u0131rlar i\u00e7erisinde di\u011fer Yahudiler de \u201cSefaradla\u015ft\u0131\u201d. Art\u0131k ezici \u00e7o\u011funluk kendini \u0130spanya\u2019dan gelen Yahudilerin torunu olarak tan\u0131ml\u0131yor(du).<\/p>\n Ancak Sefaradlar\u0131n bu \u201calt\u0131n d\u00f6nemi\u201d 100-150 y\u0131l s\u00fcrd\u00fc. 18. Y\u00fczy\u0131ldan itibaren Yahudilerin durumu bozulmaya ba\u015flad\u0131.\u00a0 18.-19. Y\u00fczy\u0131llarda Avrupa\u2019dan gelen gezgin veya diplomatlar, raporlar\u0131nda ve anlat\u0131mlar\u0131nda Yahudilerin\u201c\u00e7ok yoksul\u201d oldu\u011funu vurgular. Ermeniler ve Yunanl\u0131lar daha da d\u00fc\u015f\u00fck pozisyondayd\u0131lar.Ancak 19. Y\u00fczy\u0131l\u0131n sonunda e\u011fitimle beraber bu durumk\u0131smen d\u00fczelecekti. Yine de 19. Y\u00fczy\u0131l\u0131n sonunda tipik bir Yahudi d\u00fc\u015f\u00fcnsek o hamald\u0131, banker de\u011fil. \u0130\u00e7lerinde birka\u00e7 banker olsa da Yahudilerin ezici \u00e7o\u011funlu\u011fu yoksuldu. Ve n\u00fcfus olarak da di\u011fer Gayrim\u00fcslim gruplardan \u2013az\u0131nl\u0131k demeyeyim- daha az idiler. 20. Y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131nda Osmanl\u0131 topraklar\u0131nda yakla\u015f\u0131k \u00fc\u00e7 y\u00fcz elli bin Yahudi ya\u015f\u0131yordu. Kalabal\u0131k bir n\u00fcfus elbette, d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda Rusya ve Amerika\u2019dan sonra gelen \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc b\u00fcy\u00fck cemaat idi ama tabii rakam olarak. Toplumun b\u00fct\u00fcn n\u00fcfusuna oranlasadece yakla\u015f\u0131k y\u00fczde 2\u2019yi buluyordu.<\/p>\n SON YILLARDA YAYILAN, ‘YAHUD\u0130LER\u0130N J\u00d6NT\u00dcRKLERLE \u00d6ZEL B\u0130R BA\u011eI VAR’ S\u00d6YLEM\u0130N\u0130N SA\u00c7MALI\u011eINA D\u0130KKAT \u00c7EKMEK \u0130ST\u0130YORUM<\/strong><\/p>\n S: 2) Osmanl\u0131\u2019n\u0131n \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fc ve ulusla\u015fma s\u00fcrecinde, \u00f6zellikle \u201cJ\u00f6nt\u00fcrkler\u201d olarak bilinen ve sonra \u0130ttihat ve Terakki\u2019ye d\u00f6n\u00fc\u015fen siyasal harekete bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda T\u00fcrk, Ermeni, K\u00fcrt, Rum k\u00f6kenli e\u011fitimli insanlardan olu\u015ftu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Bu s\u00fcre\u00e7te Yahudi toplumunun ayd\u0131nlar\u0131n\u0131n nas\u0131l bir tutum ald\u0131\u011f\u0131 konusunda neler s\u00f6ylemek istersin?<\/i><\/b><\/p>\n M\u00fcsaade ederseniz, J\u00f6nt\u00fcrk\u2019lere gelmeden \u00f6nce, k\u0131saca II. Abd\u00fclhamit d\u00f6nemine de\u011finmek istiyorum, \u00e7\u00fcnk\u00fc o d\u00f6nemde Yahudilerin durumunu \u00fc\u00e7 etken de\u011fi\u015ftirdi: J\u00f6nt\u00fcrkler konusuna gelirsek\u2026 J\u00f6nt\u00fcrk kavram\u0131n\u0131n bence iki manas\u0131 var: ilki geni\u015f olan, yani Abd\u00fclhamit\u2019e muhalefet olan Paris\u2019te iki kongrede bulu\u015fan ya da ba\u015fka yerlerde, \u00f6rne\u011fin M\u0131s\u0131r\u2019da muhalif gazeteler \u00e7\u0131karan, T\u00fcrk-M\u00fcsl\u00fcman olmayan ba\u015fka gruplar\u0131n da dahil oldu\u011fu muhalefet yelpazesi diyebiliriz. Bug\u00fcn J\u00f6nt\u00fcrk dedi\u011fimizde \u0130ttihat\u00e7\u0131lar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz ama \u0130ttihat\u00e7\u0131larda, onlar\u0131n milliyet\u00e7i fikirleri de sonradan egemen oldu. Bu a\u00e7\u0131dan son y\u0131llarda yay\u0131lan, \u201cYahudilerin J\u00f6nt\u00fcrklerle \u00f6zel bir ba\u011f\u0131 var\u201d s\u00f6yleminin sa\u00e7mal\u0131\u011f\u0131na dikkat \u00e7ekmek istiyorum. \u00d6zellikle baz\u0131 Ermeni \u00e7evreleri, hatta solcular, maalesef bu konuda \u0130slamc\u0131 kesimin propagandas\u0131n\u0131 benimsiyor ve Yahudilerin J\u00f6nt\u00fcrkler i\u00e7erisindeki etkisini abart\u0131yorlar. G\u00fcya Yahudiler, J\u00f6nt\u00fcrkleri, \u0130ttihat\u00e7\u0131lar\u0131 kontrol ediyormu\u015f, tamamen yanl\u0131\u015f! Yahudilerin belli bir kesimi \u0130ttihat\u00e7\u0131lar\u0131 destekliyordu ya da \u00e7ok daha geni\u015f anlamda J\u00f6nt\u00fcrkleri destekliyordu. Ama i\u00e7lerinde mesela Ahrar F\u0131rkas\u0131\u2019n\u0131, yani liberal dedi\u011fimiz Prens Sebahattin\u2019in partisini destekleyen de vard\u0131. \u015euda \u00f6nemli: Abd\u00fclhamit\u2019in bask\u0131c\u0131 rejiminden sonra siyaset yapmak, dernek veya dergi kurmakserbest olunca \u00e7ok say\u0131da insan siyasete kat\u0131ld\u0131 ama fikirlerin \u00e7abuk de\u011fi\u015fti\u011fi bir d\u00f6nem ya\u015fand\u0131. Bug\u00fcn \u0130ttihat\u00e7\u0131 olan iki y\u0131l sonra kom\u00fcnist oldu. Bug\u00fcn H\u00fcr f\u0131rkas\u0131, Ahrar F\u0131rkas\u0131 \u00fcyesi bir y\u0131l sonra \u0130ttihat\u00e7\u0131yd\u0131. Ermeniler de, mesela Ta\u015fnak Partisi, 1913\u2019e dek koalisyon i\u00e7indeydi \u0130ttihat\u00e7\u0131larla. Ba\u015flang\u0131\u00e7ta 1908 devrimini hemen herkes seviyordu, kucakl\u0131yordu; karde\u015flik, e\u015fitlik, ortak bir h\u00fcr ya\u015fam i\u00e7in soka\u011fa d\u00f6k\u00fcld\u00fcler. Ama bu durum zamanla de\u011fi\u015fti, bunu unutmamak gerekiyor. Mecliste, Yahudilerin mebus say\u0131s\u0131 en d\u00fc\u015f\u00fckt\u00fc; sadece d\u00f6rt tane. Rumlar\u0131n 23 idi, Ermenilerin 12\u2026 D\u00f6rt Yahudi mebustan sadece ikisi \u0130ttihat\u00e7\u0131lar\u0131 destekliyordu, mesela Vitali Farragi, Ahrar F\u0131rkas\u0131n\u0131 destekliyordu.<\/p>\n ORTAK B\u0130R TUTUMLARI YOKTU: BAZILARI ERMEN\u0130LER\u0130 DESTEKL\u0130YORDU: EVLER\u0130NE ALDILAR, KORUDULAR. BA\u015eKALARI DA, M\u00dcSL\u00dcMANLARLA BERABER ERMEN\u0130LERE KAR\u015eI Y\u00dcR\u00dcD\u00dc, EVLER\u0130N\u0130 YA\u011eMALADILAR<\/strong><\/p>\n S: 3) 1915 Ermeni ve S\u00fcryani, 1919 Rum\/Pontus soyk\u0131r\u0131m\u0131 bir etnik temizlik ve inan\u00e7 k\u0131r\u0131m\u0131yd\u0131.\u00a0 Yan\u0131 s\u0131ra m\u00fclkiyetin gasp edilmesi ve el de\u011fi\u015ftirmesiydi. T\u00fcrk ve \u0130slam olmayan Yahudi toplumu bu soyk\u0131r\u0131mlar s\u00fcrecinde neler ya\u015fad\u0131?<\/i><\/b><\/p>\n 1915 Ermeni soyk\u0131r\u0131m\u0131 \u00e7al\u0131\u015fma alan\u0131m de\u011fil. Ayr\u0131ca bildi\u011fim kadar\u0131yla Yahudilerin, Ermeni soyk\u0131r\u0131m\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda nas\u0131l bir tutum ald\u0131\u011f\u0131na dair kapsaml\u0131 bir \u00e7al\u0131\u015fma yok. ABD\u2019de Vanderbuildt \u00fcniversitesinde g\u00f6revli olan Osmanl\u0131-Yahudi tarih\u00e7isi Julia PhillipsCohen, bir yaz\u0131da 1895 \u2013 1896\u2019da Ermenilerin \u0130stanbul\u2019daki banka bask\u0131n\u0131ndan sonra olan Ermeni katliam\u0131 s\u0131ras\u0131nda Yahudilerin tutumlar\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131rd\u0131. Ortak bir tutumlar\u0131 yoktu: Baz\u0131lar\u0131 Ermenileri destekliyordu; evlerine ald\u0131lar, korudular. Ba\u015fkalar\u0131da, M\u00fcsl\u00fcmanlarla beraber Ermenilere kar\u015f\u0131 y\u00fcr\u00fcd\u00fc, evlerini ya\u011fmalad\u0131lar. Ancak burada sorgulanmas\u0131 gereken bir husus \u015fudur: bir insan\u0131n faaliyetlerini sadece etnik veya dinsel kimli\u011fine ba\u011flamak da sak\u0131ncal\u0131. Ev ya\u011fmalar\u0131na kat\u0131lan \u015fah\u0131slar acaba bunu \u201cYahudi olarak\u201d m\u0131 yapt\u0131lar, yoksa yoksul \/ l\u00fcmpen olarak m\u0131? Bug\u00fcn Avrupa bas\u0131n\u0131 uyu\u015fturucu satanlar\u0131n etnik kimli\u011fini \u00f6ne s\u00fcrse ve \u201cK\u00fcrt\u201d yada \u201cAfrikal\u0131\u201d uyu\u015fturucu ka\u00e7ak\u00e7\u0131lar\u0131 yazsa, bunu protesto ediyoruz.Bence tarih yaz\u0131m\u0131nda da dikkat etmek gerekir, her davran\u0131\u015f\u0131 etnik\/dinsel kimli\u011fe ba\u011flamamak gerek.<\/p>\n 1915\u2019in jenosidinde bildi\u011fim kadar\u0131yla Yahudiler yekpare bir grup olarak bir tutum sergilemediler. Mesela Osmanl\u0131\u2019da bulunan ya da zaman zaman Osmanl\u0131\u2019ya gelen Avrupal\u0131 Yahudilerin baz\u0131lar\u0131, Ermeni jenosidine kar\u015f\u0131 seslerini y\u00fckselttiler. Frans\u0131z avukat\u0131, Dreyfus\u2019un ilk destekleyenlerin biri olan Bernard Lazare bunlardan biridir. Kendisi Siyonist \u00f6rg\u00fct\u00fcn\u00fc, Abd\u00fclhamid\u2019e g\u00f6sterdikleri oport\u00fcnizm y\u00fcz\u00fcnden sert\u00e7e ele\u015ftiriyordu. Ayr\u0131ca zaman\u0131nda Suriye ve Filistin\u2019in b\u00f6lge valisi olan Cemal Pa\u015fa da Filistin\u2019deki cemaatlere kar\u015f\u0131 epey bask\u0131 uygulad\u0131. Mesela 1914\u2019te, Nili grubu olu\u015fmadan \u00f6nce Yafa \u015fehrindeki cemaati topyek\u00fcn\u015fehirden s\u00fcrd\u00fc. 1917\u2019de Tel Aviv\u2019deki cemaatin de s\u00fcr\u00fclmesini emretti. Ancak bu emir uluslararas\u0131 bask\u0131 ve Osmanl\u0131lar\u0131n m\u00fcttefiki olan Almanlar\u0131n m\u00fcdahalesiyle engellendi. Bu da Almanlar isteseydi, Ermenilerin jenosidini durdurmak i\u00e7in bir \u015feyler yapabileceklerini g\u00f6steriyor. Buna ra\u011fmen kat\u0131ld\u0131lar.<\/p>\n Amagenel olarak, o b\u00f6lgenin, yani Filistin ve Suriye\u2019nin d\u0131\u015f\u0131nda Osmanl\u0131lar\u0131n \/ J\u00f6nt\u00fcrklerinYahudilere y\u00f6nelik \u00f6zel bir politikas\u0131 yoktu. Elbette bir\u00e7ok grup gibi Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019ndan ve sonu\u00e7lar\u0131ndan etkilendiler. Osmanl\u0131 Yahudilerinin yo\u011fun olarak ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 b\u00f6lgelerde, mesela Trakya, Ege k\u0131y\u0131s\u0131, Gelibolu gibi, sava\u015f\u0131n \u00e7ok \u015fiddetli oldu\u011fu yerlerde ya\u015fayan Yahudi cemaatler tahribata maruz kald\u0131.\u00c7ok say\u0131da insan hayat\u0131n\u0131 kaybetti, mal\u0131ndan, m\u00fclk\u00fcnden oldu. Baz\u0131lar\u0131n\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 b\u00f6lgeler birka\u00e7 kez el de\u011fi\u015ftirdi ve genellikle bir taraf Yahudileri di\u011fer taraf\u0131 tutmakla su\u00e7luyordu. Yunanl\u0131lar, \u201csiz T\u00fcrk taraf\u0131n\u0131 tutuyorsunuz\u201d diyerek, T\u00fcrkler geri gelince \u201cSiz Yunanl\u0131larla beraber \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015fs\u0131n\u0131z\u201d diyerek bask\u0131 uygulad\u0131lar.<\/p>\n YAHUD\u0130LER, ERMEN\u0130 SOYKIRIMI VE RUMLARIN M\u00dcBADELES\u0130NDEN SONRA \u00c7O\u011eU YERDE TEK VEYA EN B\u00dcY\u00dcK VE G\u00d6R\u00dcN\u00dcR AZINLIK HAL\u0130NE GELD\u0130LER VE M\u0130LL\u0130YET\u00c7\u0130LER\u0130N HEDEF\u0130 OLDULAR<\/strong><\/p>\n S:4 A) Cumhuriyet d\u00f6nemine gelelim; \u0131rka dayal\u0131 ulus devlet in\u015fa s\u00fcreci T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck ve \u0130slamc\u0131l\u0131k \u00fczerinden devam ederken Yahudi toplumunun pay\u0131na ne d\u00fc\u015ft\u00fc?<\/i><\/b><\/p>\n Bu noktada ilk olarak \u201cKurtulu\u015f Sava\u015f\u0131\u201d kavram\u0131na dikkat \u00e7ekmek istiyorum. Bence t\u0131rnak i\u015fareti ile de kullansak yanl\u0131\u015f \u00e7\u00fcnk\u00fc bu kavram, T\u00fcrkiye\u2019yi emperyalist g\u00fc\u00e7lerin kurban\u0131 olarak g\u00f6steriyor. Az\u0131nl\u0131klar da emperyalist g\u00fc\u00e7lerin be\u015finci kolu olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Bu tarih anlat\u0131m\u0131, bug\u00fcne dek devam ediyor ve sadece \u0130slamc\u0131 ve sa\u011f g\u00f6r\u00fc\u015fl\u00fc kesimler de\u011fil, solcular taraf\u0131ndan da benimseniyor. Oysa Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131, Osmanl\u0131 veya \u0130ttihat\u00e7\u0131lar taraf\u0131ndan bir yay\u0131lma sava\u015f\u0131yd\u0131, Orta Asya\u2019ya kadar ilerleyecekti ve kaybettiler. Ayr\u0131ca hen\u00fcz 1918 sonbahar\u0131nda Osmanl\u0131 ordusu Bak\u00fc\u2019y\u00fc i\u015fgal etti ve b\u00fct\u00fcn o b\u00f6lgeye yay\u0131lmay\u0131 hedefliyordu. Ma\u011flup olunca kendini ma\u011fdur ve kurban olarak g\u00f6sterdi. Sava\u015f Gayrim\u00fcslim cemaatler i\u00e7in \u00e7ok k\u00f6t\u00fc sonu\u00e7lar do\u011furdu. Zaten \u201cKurtulu\u015f Sava\u015f\u0131\u201d \u0130slami bir projeydi, mill\u00ee m\u00fcdafaa cemiyetleri, \u0130slami \u00f6rg\u00fctler olarak kuruldu. Dolay\u0131s\u0131yla kitaplarda \u00f6\u011frendi\u011fimiz gibi emperyalist g\u00fc\u00e7lere kar\u015f\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fclen bir sava\u015f. Fiilen ama Do\u011fu\u2019da Ermenilere ve Bat\u0131\u2019da Rumlara kar\u015f\u0131 verilen bir sava\u015f.<\/p>\n Yahudiler asl\u0131nda iki taraf aras\u0131nda kald\u0131lar. M\u00fcsl\u00fcman olmad\u0131klar\u0131 i\u00e7in ilk etapta orduya al\u0131nmam\u0131\u015flard\u0131, hatta baz\u0131lar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fma tugaylar\u0131na s\u00fcr\u00fcld\u00fc. Buna dair Leyla Neyzi\u2019nin yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131 bir \u201cYahudi\u2019nin G\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc\u201d var. Baz\u0131 Yahudiler ordu resmile\u015fince sava\u015fa kat\u0131ld\u0131lar. Ancak genel olarak Yahudi cemaatler iki cephe aras\u0131nda kald\u0131lar ve \u00f6zellikle k\u00f6kl\u00fc Yahudi cemaatlerinin yo\u011fun olarak ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 \u0130zmir, Ayd\u0131n, Edirne gibi \u015fehirler sava\u015fta talan edilince cemaatler de talan edildi. Hatta baz\u0131 yerlerde, \u00f6rne\u011fin Ayd\u0131n\u2019da T\u00fcrkler \u015fehri Rumlardan geriye al\u0131nca Yahudilere orada yerle\u015fmeyi yasaklad\u0131lar.<\/p>\n Eri\u015febildi\u011fim hat\u0131ra ve ar\u015fivlere g\u00f6re Yahudilerin \u00e7o\u011funun Cumhuriyetten olumlu beklentileri vard\u0131. Bunun farkl\u0131 nedenleri vard\u0131r. Osmanl\u0131\u2019n\u0131n son d\u00f6neminde, Yahudilerin durumu k\u0131smen iyile\u015fti\u011fi i\u00e7in H\u0131ristiyanlar taraf\u0131ndan rakip olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcyorlard\u0131 ve bazen H\u0131ristiyan az\u0131nl\u0131klar\u0131n bask\u0131lar\u0131na maruz kalm\u0131\u015flard\u0131. T\u00fcrk-Yunan Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131n ard\u0131ndan geri \u00e7ekilen Yunan birliklerinin yapt\u0131\u011f\u0131 sald\u0131r\u0131lara da maruz kald\u0131lar. Bat\u0131 Anadolu Yahudilerinin bir k\u0131sm\u0131, en az\u0131ndan zaman\u0131n s\u00f6zc\u00fcl\u00fck g\u00f6revini \u00fcstlenen Yahudi entelekt\u00fcellerinin \u00e7o\u011fu, T\u00fcrkleri kurtar\u0131c\u0131 olarak g\u00f6r\u00fcyordu ve Kemalistlerin ilericilik ve laikle\u015fme co\u015fkular\u0131n\u0131 payla\u015f\u0131yorlard\u0131. Ancak bu beklentilerin \u00e7o\u011fu bo\u015fa \u00e7\u0131kt\u0131. Yahudiler, Ermeni soyk\u0131r\u0131m\u0131 ve Rumlar\u0131n m\u00fcbadelesinden sonra \u00e7o\u011fu yerde tek veya en b\u00fcy\u00fck ve g\u00f6r\u00fcn\u00fcr az\u0131nl\u0131k h\u00e2line geldiler ve milliyet\u00e7i sald\u0131r\u0131lar\u0131n hedefi oldular. \u0130lk y\u0131llarda bile karalama kampanyas\u0131 y\u00fcr\u00fct\u00fcld\u00fc. Mesela Trakya b\u00f6lgesinde solcu ge\u00e7inen Celal Nuri, ki kendisi sonra \u0130leri ismini ald\u0131 ve gazetesinin ismi de \u201c\u0130leri\u201d idi, yaz\u0131larda Yahudileri \u201cKan\u0131m\u0131z\u0131 emenler!\u201d diye hedef g\u00f6steriyordu. Ayr\u0131ca Lozan Antla\u015fmas\u0131yla Yahudilere ve di\u011fer Gayrim\u00fcslim az\u0131nl\u0131klara verilen cemaat otonomisi \u00e7ok k\u0131s\u0131tland\u0131. 1926\u2019da \u00e7\u0131kan memur kanunundan \u00f6t\u00fcr\u00fc de binlerce Gayrim\u00fcslim i\u015ften at\u0131ld\u0131. \u201cMemur\u201d sadece devlet \u015firketlerinde, b\u00fcroda \u00e7al\u0131\u015fanlar de\u011fildi. Tramvay \u015fof\u00f6r\u00fc, garda veya limanda \u00e7al\u0131\u015fan i\u015f\u00e7iler de memur say\u0131l\u0131yordu. Avrupa\u2019da yapt\u0131\u011f\u0131m r\u00f6portajlarda \u00e7ok say\u0131da T\u00fcrk k\u00f6kenli Yahudi bana babalar\u0131n\u0131n b\u00f6yle i\u015ften at\u0131ld\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in Avrupa\u2019ya geldiklerini anlatt\u0131lar. Yine de Yahudilere kar\u015f\u0131 uygulanan bask\u0131lar\u0131n, Ermenilere ve Rumlara getirilen bask\u0131lardan daha az oldu\u011funu eklemeliyim. Mesela serbest dola\u015f\u0131m hakk\u0131 Ermeniler ve Rumlar i\u00e7in tamamen k\u0131s\u0131tland\u0131, Yahudilere de k\u0131s\u0131tlansa da belli bir s\u00fcreden sonra yumu\u015fat\u0131ld\u0131. Ancak k\u00fclt\u00fcrel T\u00fcrkle\u015ftirme \u00e7ok \u00f6nemli; Yahudi okullar\u0131n\u0131n baz\u0131lar\u0131 kapat\u0131l\u0131yordu, baz\u0131lar\u0131 tam kontrol ve denetim alt\u0131na al\u0131nd\u0131. Kendi etnik veya dinsel kimlikleri \u00fczerine dernek kurmalar\u0131 yasakt\u0131. En belirgin T\u00fcrkle\u015ftirme uygulamas\u0131 herhalde \u201cVatanda\u015f T\u00fcrk\u00e7e Konu\u015f!\u201d kampanyas\u0131d\u0131r. Bu y\u00fczden \u00e7o\u011fu yerde ba\u015fka bir dilde gazete okuyan insanlar sald\u0131r\u0131ya u\u011frad\u0131. Milliyet\u00e7i \u00f6\u011frenciler Yahudi Hastanesi\u2019nin \u0130branice yaz\u0131lar\u0131n\u0131 \u00e7eki\u00e7le s\u00f6kt\u00fcler. B\u00fct\u00fcn bunlar\u0131n sonucu olarak on binlerce Yahudi T\u00fcrkiye\u2019yi terk etti. Okudu\u011fum an\u0131lar veya raporlardan \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131m sonu\u00e7 \u015fu: Biz cumhuriyetten olumlu beklentilere sahiptik ama T\u00fcrk Cumhuriyeti\u2019nin e\u015fit vatanda\u015f\u0131 olma umudumuz bo\u015fa \u00e7\u0131kt\u0131, \u00e7\u00fcnk\u00fc hep d\u0131\u015fland\u0131k.<\/p>\n D\u00d6RT Y\u00dcZYILDIR SEFERAD YAHUD\u0130LER\u0130N\u0130N K\u00dcLT\u00dcREL MERKEZ\u0130 OSMANLI’DA \u0130KEN 1930’LU YILLARDA FRANSA, SEFERADLARIN K\u00dcLT\u00dcREL MERKEZ\u0130 OLDU<\/strong><\/p>\n S: 4 B)\u00a0 1920\u2019live 30\u2019lu y\u0131llarda TC\u2019de ya\u015fayan Yahudilerin \u00fc\u00e7te bir hatta yar\u0131s\u0131 \u00fclkeye terk etti ve \u00f6zelikle Fransa\u2019da yeni bir hayat kurdular.<\/i><\/b><\/p>\n O y\u0131llarda Avrupa\u2019ya g\u00f6\u00e7 eden T\u00fcrkiyeli Yahudilerin say\u0131s\u0131 25 ile 30 bin aras\u0131 tahmin ediliyor, ki hem say\u0131lar\u0131 hem hayatlar\u0131 \u00e7ok \u00f6nemli. Bug\u00fcn T\u00fcrkiye\u2019de ya\u015fayan 12 bin ki\u015filik Yahudi cemaatinin iki kat\u0131 insan gidiyor. Ola\u011fan\u00fcst\u00fc bir g\u00f6\u00e7 dalgas\u0131\u2026 Gittikleri yerlerde yeni cemaatler, dernekler ve i\u015fler kurdular, yani onlar\u0131n hayat hik\u00e2yeleri T\u00fcrkiyeli Yahudilerin tarihinin \u00f6nemli bir par\u00e7as\u0131n\u0131 olu\u015fturuyor. Daha \u00f6nce de farkl\u0131 sebeplerle g\u00f6\u00e7 edenler vard\u0131. Mesela baz\u0131lar\u0131 1900\u2019l\u00fc y\u0131llar\u0131n ba\u015f\u0131nda okumak i\u00e7in gittiler. Osmanl\u0131 telgraf ajans\u0131n\u0131n kurucusu olacak Salih G\u00fcrc\u00fc \u00f6\u011frenci olarak Paris\u2019e gitti ya da Almanya\u2019da felsefe okuyan Fernando Gerassi ressam oldu ve Pablo Picasso\u2019nun yak\u0131n dostu oldu. Bu ilk d\u00f6nemde t\u00fcccarlar, mesela Berlin, Lyon, Paris, Marsilya\u2019ya g\u00f6\u00e7 etti. B\u00fct\u00fcn o \u015fehirlerde oryantal dedikleri \u2013\u00e7\u00fcnk\u00fc T\u00fcrkiye hen\u00fcz kurulmam\u0131\u015ft\u0131- Yahudi cemaatleri kuruldu, sinagoglar a\u00e7\u0131ld\u0131. J\u00f6nt\u00fcrklerin1909 y\u0131l\u0131nda askerlik g\u00f6revini az\u0131nl\u0131klar i\u00e7in de mecbur k\u0131lmas\u0131ndan sonra da \u00e7ok say\u0131da Yahudi g\u00f6\u00e7 etti. Yine de en b\u00fcy\u00fck g\u00f6\u00e7 dalgas\u0131 Cumhuriyet kurulduktan sonra ya\u015fan\u0131yor. Bu durum aile evraklar\u0131nda yaz\u0131lan \u00e7ocuklar\u0131n do\u011fum y\u0131llar\u0131ndan anla\u015f\u0131l\u0131yor; mesela ailenin en b\u00fcy\u00fck \u00e7ocu\u011fu 1924 \u0130zmir do\u011fumlu, ondan sonraki \u00e7ocuklar Fransa\u2019da ya da Bel\u00e7ika\u2019da do\u011fmu\u015f. G\u00f6\u00e7 edenlerin \u00e7o\u011fu fakir insanlard\u0131, i\u015fportac\u0131 veya i\u015f\u00e7i olarak ge\u00e7iniyorlard\u0131. T\u00fcccarlar\u0131n \u00e7o\u011fu ise hal\u0131 t\u00fcccar\u0131yd\u0131, hatta Avrupa\u2019daki, \u00f6rne\u011fin Berlin\u2019de, Lyon\u2019da, Br\u00fcksel\u2019de, Paris\u2019teki T\u00fcrkiye Yahudi cemaatlerinin kurucular\u0131n\u0131n belki y\u00fczde ellisi hal\u0131 t\u00fcccar\u0131yd\u0131, ya da hal\u0131 tamircili\u011fi veya y\u0131kamac\u0131l\u0131\u011f\u0131 yap\u0131yordu. Ba\u015fka mesleklere sahip olanlar da vard\u0131. \u00d6rne\u011fin Paul Misraki, Fransa\u2019n\u0131n 20. y\u00fczy\u0131l sinema m\u00fczi\u011finin en \u00f6nemli bestecisidir. \u00c7o\u011funuz onun film m\u00fcziklerini bilirsiniz ama kimse onun bir Yahudi ailenin \u00e7ocu\u011fu olarak \u0130stanbul\u2019dan Paris\u2019e geldi\u011fini hat\u0131rlamaz. Yine \u0130stanbul k\u00f6kenli Ray Ventura, d\u00f6nemin en me\u015fhur orkestras\u0131 \u201cRay Ventura et ses coll\u00e9giens\u201d<\/i>da m\u00fczik ve beste yap\u0131yordu. ParisRue Popincourt\u2019daki sinagog en eski T\u00fcrk Yahudi Sinagogu ve sadece Paris\u2019te d\u00f6rt ayr\u0131 sinagog kurmu\u015flar. Balkan Sava\u015flar\u0131\u2019na kadar Osmanl\u0131 \u015fehri olan Selanik\u2019ten g\u00f6\u00e7 eden Seferad cemaatleri de gittikleri yerlerde yine dernek, cemaat ve sinagoglar\u0131n\u0131 kurdular. D\u00f6rt y\u00fczy\u0131ld\u0131r Seferad Yahudilerinin k\u00fclt\u00fcrel merkezi Osmanl\u0131\u2019da iken 1930\u2019lu y\u0131llarda Fransa, Seferadlar\u0131n k\u00fclt\u00fcrel merkezi oldu. \u201cUnion Universelledes Communaut\u00e9s S\u00e9pharadites\u201d<\/i>\u00a0isimli uluslararas\u0131 bir Sefarad \u00e7at\u0131 \u00f6rg\u00fct kurdular ve Fransa\u2019da bir dergi \u00e7\u0131kar\u0131yorlard\u0131:\u00a0Le Juda\u00efsme S\u00e9pharadi<\/i>\u00a0ve bu faaliyetlerde \u00f6nc\u00fcl\u00fck yapanlar genellikle T\u00fcrkiyeliYahudilerdi. Mesela Ovadia Camhy, Nissim Oavadiya, Robert Mitrani\u2026<\/p>\n NAZ\u0130LER \u0130KT\u0130DARA GELD\u0130KTEN (…) SONRA DAH\u0130 T\u00dcRK\u0130YE YURT DI\u015eINA EN \u00c7OK ALMANYA’YA \u00d6\u011eRENC\u0130 G\u00d6NDERMES\u0130D\u0130R, K\u0130 BU KONU \u00dcZER\u0130NDE \u00c7ALI\u015eILMAMI\u015eTIR. HERKES T\u00dcRK\u0130YE’YE GELEN ALMAN B\u0130L\u0130M ADAMLARINI \u00c7ALI\u015eIYOR AMA NAZ\u0130 ALMANYA’SINDA E\u011e\u0130T\u0130M ALMANIN T\u00dcRK B\u0130L\u0130M \u0130NSANLARININ KEND\u0130 HAYATLARINDA VE \u00c7ALI\u015eMALARINDA NASIL ETK\u0130LER\u0130 OLDU\u011eUNU B\u0130LM\u0130YORUZ<\/strong><\/p>\n S: 5 A) )\u00a0Yahudilerin yo\u011fun olarak ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 \u00fclkelerden biri olarak bilinen Almanya\u2019da 1933 y\u0131l\u0131nda Adolf Hitler liderli\u011finde Naziler iktidara geldikten sonra T\u00fcrkiye Almanya ili\u015fkileri nas\u0131ld\u0131 ve bu ili\u015fkiler her iki \u00fclkede ki Yahudi toplumunu nas\u0131l etkiledi?<\/i><\/b><\/p>\n \u00d6ncelikle soruya bir itiraz: Almanya Yahudilerin\u201c yo\u011fun olarak\u201d ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 bir \u00fclke de\u011fildir, Almanya\u2019da Yahudiler k\u00fc\u00e7\u00fck bir az\u0131nl\u0131kt\u0131, 600.000 Yahudi ya\u015f\u0131yordu, yani toplam n\u00fcfusun sadece y\u00fczde 0,7\u2019sini olu\u015fturuyorlard\u0131. T\u00fcrkiye-Almanya ili\u015fkileri de d\u00f6nemsel olarak de\u011fi\u015fiyor. 1925 y\u0131l\u0131na kadar 1. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131nda m\u00fcttefik olduklar\u0131 i\u00e7in uluslararas\u0131 antla\u015fmalara g\u00f6re ili\u015fkileri yasakt\u0131. Yani ili\u015fkiler yeniden 1925-1926\u2019da ba\u015flad\u0131, ki yo\u011fun oldu\u011fu da s\u00f6ylenmez. 1920\u2019li,30\u2019lu y\u0131llarda T\u00fcrkiye, Almanya, \u0130ngiltere, Fransa gibi \u00fclkeler Sovyetlerle ili\u015fkileri s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyordu ve tek bir \u00fclkeye ba\u011fl\u0131 olmamaya da dikkat ediyordu. Almanya 30\u2019lu y\u0131llarda T\u00fcrkiye i\u00e7in \u00f6ncelikle ekonomik a\u00e7\u0131dan en \u00f6nemli \u00fclkeydi. \u0130ngiltere, T\u00fcrkiye\u2019yi bu ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131ktan kurtarmak i\u00e7in farkl\u0131 iktisadi y\u00f6ntemler almaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131 ama pek ba\u015far\u0131l\u0131 olamad\u0131. \u0130lgin\u00e7 bir ayr\u0131nt\u0131, Naziler iktidara geldikten ve Almanya\u2019n\u0131n her alan\u0131n\u0131 hegemonya alt\u0131na ald\u0131ktan sonra dahi T\u00fcrkiye\u2019nin yurtd\u0131\u015f\u0131na en \u00e7ok Almanya\u2019ya \u00f6\u011frenci g\u00f6ndermesidir, ki bu konu \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r. Herkes T\u00fcrkiye\u2019ye gelen Alman bilim adamlar\u0131n\u0131 \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor ama Nazi Almanya\u2019s\u0131nda e\u011fitim alman\u0131n T\u00fcrk bilim insanlar\u0131n\u0131n kendi hayatlar\u0131nda ve \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda nas\u0131l etkileri oldu\u011funu bilmiyoruz.<\/p>\n \u0130li\u015fkilere d\u00f6nersek: T\u00fcrkiye\u2019nin Almanya ile ittifak i\u00e7inde oldu\u011fu s\u00f6yleniyor, ki bu da yar\u0131 yanl\u0131\u015f \u00e7\u00fcnk\u00fc 1939 y\u0131l\u0131nda T\u00fcrkiye \u00f6nce Fransa ve \u0130ngiltere ile bir anla\u015fma yapt\u0131. Almanya b\u00fct\u00fcn Balkanlar\u0131 i\u015fgal ettikten sonra hem bask\u0131 alt\u0131nda hem d\u00f6nemin Alman B\u00fcy\u00fckel\u00e7isi olan Franz Von Papen\u2019in entrikas\u0131 \u00fczerine Haziran 1941\u2019de T\u00fcrkiye, Almanya ile bir dostluk anla\u015fmas\u0131 yapt\u0131. Yani hem Bat\u0131l\u0131 m\u00fcttefiklerle hem Almanya ile bir antla\u015fmas\u0131 vard\u0131, dolay\u0131s\u0131yla tarafs\u0131z kal\u0131yordu.<\/p>\n Bu ili\u015fkilerin her iki \u00fclkedeki Yahudi toplumunu fazla etkilemedi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Nazi Almanya\u2019s\u0131 kendi antisemitist politikas\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyordu. Yahudileri, toplumun her alan\u0131ndan d\u0131\u015flamaya, sonra da \u00f6ld\u00fcrmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu ama 30\u2019lar\u0131n ba\u015f\u0131nda ve 1941\u2019de Sovyetlere sald\u0131rd\u0131 ve Yahudilere y\u00f6nelik Jenosit de ondan sonra ba\u015flad\u0131. Sovyetlere girerken, oradaki Yahudileri de topyek\u00fbn katletti, sonras\u0131nda da deportasyon ve imha kamplar\u0131 kurmaya ba\u015flad\u0131. Bu antisemitist imha politikas\u0131yla tabii ki T\u00fcrkiye\u2019nin alakas\u0131 yoktu. Ancak \u015f\u00f6yle diyebiliriz: T\u00fcrkiye ile ili\u015fkileri bozmamak i\u00e7in T\u00fcrkiyeli Yahudiler, hem Almanya\u2019da, hem sonradan Almanya taraf\u0131ndan i\u015fgal edilen \u00fclkelerde, antisemitist muamelelerden belli bir d\u00f6neme kadar k\u0131smen muaf kald\u0131. Mesela Alman Yahudilerinin mal\u0131na-m\u00fclk\u00fcne ve \u015firketlerine el kondu\u011fu zaman T\u00fcrkiye Yahudileri bundan muaf kald\u0131. \u0130lk yakalanmalar, tutuklanmalar ve kamplara g\u00f6nderme olaylar\u0131nda da yine T\u00fcrkiyeli Yahudiler k\u0131smen muaft\u0131.<\/p>\n T\u00fcrkiye\u2019deki antisemitist ak\u0131m, Almanya\u2019dan belli \u00f6l\u00e7\u00fcde destek ald\u0131. \u00d6rne\u011fin Cevat R\u0131fat Atilhan\u2019\u0131n Almanya\u2019dan \u00e7ok para ald\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenir, ama bu \u00e7ok abart\u0131l\u0131yor. Hatice Bayraktar\u2019\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 titiz ara\u015ft\u0131rma bunun yanl\u0131\u015f oldu\u011funu g\u00f6steriyor. Atilhan ancak Almanya\u2019ya bir kere gitmi\u015fti. Nazi liderleriyle de\u011fil -liderler onu kar\u015f\u0131lamad\u0131-, baz\u0131 \u015fah\u0131slarla bulu\u015ftu ve Almanya\u2019n\u0131n en antisemitist gazetesi \u201cDer St\u00fcrmer\u201dden baz\u0131 kan\u0131tlar, bask\u0131 i\u00e7in ki\u015filer ve karikat\u00fcr ki\u015fileri ald\u0131, bu kadar. Alman el\u00e7ili\u011fi T\u00fcrkiye ile ili\u015fkilerini bozmamak i\u00e7in dikkat ediyordu ve mesela Cevat R\u0131fat Atilhan gibi birini a\u00e7\u0131k\u00e7a desteklemekten uzak kald\u0131lar. Ancak T\u00fcrkiye\u2019deki antisemitist ki\u015filer ve gazetelerin ruhen Almanya\u2019dan ilham ald\u0131klar\u0131 do\u011frudur. Almanya\u2019da veya ABD\u2019de bas\u0131lan antisemitist kitaplar o d\u00f6nemde T\u00fcrk\u00e7eye \u00e7evrildi ve epey \u00e7o\u011fald\u0131.<\/p>\n TAB\u0130\u0130 K\u0130 \u00c7OK GEN\u0130\u015e B\u0130R ANLAMDA D\u0130YEB\u0130L\u0130R\u0130Z K\u0130 BENZER M\u0130LL\u0130YET\u00c7\u0130, IRK\u00c7I POL\u0130T\u0130KA B\u0130R\u0130NC\u0130 D\u00dcNYA SAVA\u015eI SONRASI D\u00d6NEMDE T\u00dcRK\u0130YE VE ALMANYA’DA DE\u011e\u0130L B\u0130R\u00c7OK AVRUPA \u00dcLKES\u0130NDE – POLONYA, \u0130TALYA, MACAR\u0130STAN, ROMONYA VS. MEVCUTTU<\/strong><\/p>\n S:5 B) T\u00fcrkiye\u2019de 1934 \u0130sk\u00e2n Kanunu ve Trakya olaylar\u0131 ile Almanya da \u201c1935 N\u00fcrnberg Irk Yasalar\u0131\u201d aras\u0131nda \u201cetnik temizlik\u201d anlay\u0131\u015f\u0131 bak\u0131m\u0131ndan bir paralellik kurmak m\u00fcmk\u00fcn m\u00fcd\u00fcr?<\/i><\/b><\/p>\n Hay\u0131r, bence b\u00f6yle \u00e7ok yak\u0131n bir paralellik kurmak yanl\u0131\u015f olur. 1934\u2019te T\u00fcrkiye\u2019de \u00e7\u0131kar\u0131lan \u0130sk\u00e2n Kanunu zaten \u00e7ok \u00f6nceden, yani Osmanl\u0131\u2019n\u0131n son d\u00f6neminde ba\u015flam\u0131\u015f \u0131rk\u00e7\u0131, milliyet\u00e7i politikan\u0131n devam\u0131d\u0131r; 1934 yasas\u0131 eski halinin \u0131slah\u0131d\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla T\u00fcrkiye\u2019nin b\u00f6yle bir yasa i\u00e7in Nazi-Almanya\u2019s\u0131ndan bir \u201cilhama\u201d ihtiyac\u0131 yoktu. Tabii ki \u00e7ok geni\u015f bir anlamda diyebiliriz ki benzer bir milliyet\u00e7i, \u0131rk\u00e7\u0131 politika Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 sonras\u0131 d\u00f6nemde sadece T\u00fcrkiye ve Almanya\u2019da de\u011fil ve bir\u00e7ok Avrupa \u00fclkesinde \u2013 Polonya, \u0130talya, Macaristan, Romanya v.s. – mevcuttu. Ama \u00f6zellikle \u0130skan kanunu ve N\u00fcrnberg yasalar\u0131 aras\u0131nda bir paralellik yok: Almanya\u2019n\u0131n antisemitist yasalar\u0131 Yahudileri toplumun her alan\u0131ndan radikal bir bi\u00e7imde d\u0131\u015flanmay\u0131 ve yok etmeyi hedefliyordu, hatta nesiller \u00f6nce ihtida etmi\u015f ve Yahudili\u011finden tamamen kopmu\u015f insanlar\u0131 bile bu uygulamalara dahil etti. Buna kar\u015f\u0131n iskan kanunun amac\u0131, toplumu \u201cT\u00fcrkle\u015ftirmek\u201d\u2019ti. Bir K\u00fcrt aile ya da bir K\u00fcrt k\u00f6y\u00fcn\u00fc, topraklar\u0131ndan hatta aile fertlerini birbirinden koparmak , ayr\u0131 yerlere s\u00fcrmek ki dilini, k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc ve K\u00fcrtl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc unutsun, \u201cT\u00fcrk\u201d olsun. Bu da tabii ki vah\u015fi ama farkl\u0131d\u0131r.<\/p>\n ‘\u00c7A\u011eDA\u015e ANT\u0130SEM\u0130T\u0130ZM’ YAHUD\u0130LER\u0130 SADECE DI\u015eLAYAN, HORG\u00d6REN B\u0130R D\u00dc\u015eMANLIK DE\u011e\u0130LD\u0130: ONUN \u00d6TES\u0130NDE B\u00dcT\u00dcN D\u00dcNYAYI, MODERN\u0130TE VE KAP\u0130TAL\u0130ZM\u0130N B\u00dcT\u00dcN SORUNLARINI ONUNLA \u0130ZAH EDEN B\u0130R \u0130DEOLOJ\u0130: ‘YAHUD\u0130LER, KAP\u0130TAL\u0130ZMDEN\u0130 KOMUN\u0130ZMDEN, KENTLE\u015eME, MODERNLE\u015eMEYLE BERABER GET\u0130R\u0130LEN OLUMSUZLUKLARDAN SORUMLUDUR’<\/strong><\/p>\n S:6)\u00a0<\/i><\/b>Almanya\u2019da Nazi fa\u015fizminin Yahudileri d\u00fc\u015fman olarak g\u00f6rmesi ve bir soyk\u0131r\u0131ma tabi tutmas\u0131n\u0131n nedenleri neydi ve Holokost\/soyk\u0131r\u0131m ne zaman ve nas\u0131l ba\u015flad\u0131?\u00a0 Bu soyk\u0131r\u0131m\u0131n Yahudilere ve insanl\u0131\u011fa b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 enkaz nedir? Holokost kavram\u0131n\u0131 a\u00e7arak ba\u015flaman\u0131 rica ediyorum<\/i><\/b>.<\/i><\/p>\n \u201cHolokost\u201d, eski Yunanca bir kelimedir ve asl\u0131nda ate\u015fte yak\u0131lan kurban anlam\u0131na gelir. Tarihte bazen katliamlar\u0131n kurbanlar\u0131 i\u00e7in de kullan\u0131l\u0131yordu. Mesela Ermeni soyk\u0131r\u0131m\u0131yla ilgili bir-iki romanda rastlad\u0131m. Frans\u0131z veya Almanlar taraf\u0131ndan yaz\u0131lan kitaplarda \u201cHolokost\u201d kavram\u0131, Ermeni Soyk\u0131r\u0131m\u0131 i\u00e7in kullan\u0131l\u0131yordu ama genel anlamda \u00e7ok yayg\u0131n de\u011fildi ve zaten 2. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019ndan sonraki d\u00f6nemde, hatta sonraki on y\u0131llarda Yahudi Soyk\u0131r\u0131m\u0131 i\u00e7in \u201cHolokost\u201d pek kullan\u0131lm\u0131yordu. \u201cYahudi Katliam\u0131,\u201d \u201cYahudi K\u0131y\u0131m\u0131\u201d ya da \u201cSoyk\u0131r\u0131m\u201d dendi. Holokost kavram\u0131n\u0131n o kadar pop\u00fcler ve yayg\u0131n olmas\u0131, asl\u0131nda bir Amerikan dizisiyle ba\u015fl\u0131yor. 1978 y\u0131l\u0131nda ABD\u2019de yap\u0131lan \u00fc\u00e7 b\u00f6l\u00fcml\u00fck, \u201cHolokost\u201d adl\u0131 bir televizyon dizisi, 1979\u2019da Almanya\u2019da en pop\u00fcler yay\u0131n saatinde yay\u0131nland\u0131. Dizi, farazi bir Alman Yahudisi Weiss ailesinin kaderini anlatarak, Yahudi Soyk\u0131r\u0131m\u0131n\u0131n yani bug\u00fcnk\u00fc deyimle \u201cHolokost\u201d un boyutlar\u0131n\u0131 \u00e7ok geni\u015f Alman kitlelerine g\u00f6sterdi. Almanya toplumu i\u00e7in bir d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131yd\u0131 ve Alman halk\u0131n\u0131n \u00e7o\u011fu nihayet Almanlar\u0131n ne yapt\u0131klar\u0131n\u0131, bu soyk\u0131r\u0131m\u0131n boyutunu ve su\u00e7unu kavram\u0131\u015f oldu. Zaten sonraki y\u0131llarda, \u00f6zellikle 80\u2019lerde, Holokost Ara\u015ft\u0131rmas\u0131, Holokost Anmas\u0131 gibi kavramlar yayg\u0131nla\u015ft\u0131, uluslararas\u0131 d\u00fczeyde kabul edildi. \u015eahsen bu kavram\u0131 \u00e7ok uygun buluyorum \u00e7\u00fcnk\u00fc yayg\u0131n anlam\u0131yla, tanr\u0131ya verilen bir kurban de\u011filler katledilen Yahudiler. Mesela \u0130srail\u2019de veya Fransa\u2019da \u201c\u0130branice, felaket anlam\u0131na gelen \u201c\u015eoa\u201d kavram\u0131 kullan\u0131l\u0131yor. Bug\u00fcn uluslararas\u0131 d\u00fczeyde \u015eoa ve Holokost, e\u015fanlaml\u0131 kullan\u0131l\u0131yor.<\/p>\n As\u0131l sorunuza, yani Holokost nedir, boyutlar\u0131, k\u00f6kleri, geli\u015fmesi nas\u0131ld\u0131r, b\u00f6yle bir s\u00f6yle\u015fide cevap vermek \u00e7ok zor \u00e7\u00fcnk\u00fc \u00e7ok kapsaml\u0131 bir soru. \u0130nsanl\u0131k tarihinde g\u00f6r\u00fclmemi\u015f bir topyekun yok etme, bir \u00fclkede de\u011fil, b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada; \u00f6ld\u00fcrmek i\u00e7in fabrikalar kurmak, yani gaz f\u0131r\u0131nlar\u0131n\u0131n fabrika gibi \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131…Tarih\u00e7iler ve siyaset bilimcileri on binlerce kitap yazd\u0131; nedenleri, geli\u015fmesi, d\u00f6n\u00fcm noktalar\u0131 h\u00e2len tart\u0131\u015f\u0131l\u0131yor. Burada sadece \u00fc\u00e7 noktaya dikkat \u00e7ekebilirim. \u0130lki, \u201cNazilerin Yahudi Soyk\u0131r\u0131m\u0131 i\u015flemesinin nedenleri, k\u00f6kleri ne?\u201d sorusuna dair: Naziler g\u00f6kten d\u00fc\u015fmedi. Onlar\u0131 harekete ge\u00e7iren ideoloji, Antisemitizmdir ve o da \u00e7ok eskiye dayan\u0131yor. H\u0131ristiyan Avrupa\u2019da, Orta\u00e7a\u011fda, yeni\u00e7a\u011fda hep vard\u0131 ve 19. Y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131, 20. Y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda, eski din\u00ee motiflerden beslenen Yahudi d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131, \u00e7a\u011fda\u015f, \u0131rk\u00e7\u0131, biyolojik bir Antisemitizme d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc. \u201c\u00c7a\u011fda\u015f Antisemitizm\u201d, Yahudileri sadece d\u0131\u015flayan, hor g\u00f6ren bir d\u00fc\u015fmanl\u0131k de\u011fildi; onun \u00f6tesinde b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyay\u0131, modernite ve kapitalizmin b\u00fct\u00fcn sorunlar\u0131n\u0131 onunla izah eden bir ideoloji: \u201cYahudiler, kapitalizmden, kom\u00fcnizmden, kentle\u015fme, modernle\u015fmeyle beraber getirilen olumsuzluklardan sorumludur.\u201d 19. Y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131nda sadece Almanya\u2019da de\u011fil, Fransa\u2019da ve ba\u015fka \u00fclkelerde Antisemitist partiler olu\u015ftu ve me\u015fruiyet kazand\u0131lar. Ayr\u0131ca Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019nda ma\u011flup olan Almanya\u2019da, sava\u015f sonras\u0131nda anti-cumhuriyet\u00e7i, anti-demokratik ve \u00e7ok geni\u015f antisemitist a\u015f\u0131r\u0131 sa\u011f-fa\u015fizan bir hareket geli\u015fti. 1933\u2019te Naziler iktidara geldi\u011finde geni\u015f sa\u011f fa\u015fizan \u00f6rg\u00fct ve kitlelerin deste\u011fi vard\u0131. \u0130lgin\u00e7 bir parantez, Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 sonras\u0131ndaki y\u0131llarda, sa\u011f-fa\u015fizan k\u00fcmeler ve Nazi partisinin, Kemalist hareketi olumlu bir \u00f6rnek olarak g\u00f6rmesidir. Almanya Versay Antla\u015fmas\u0131 sonucunda toprak kaybedip tazminat paras\u0131n\u0131 \u00f6derken T\u00fcrkiye Sevr Antla\u015fmas\u0131\u2019n\u0131 y\u0131rt\u0131p atm\u0131\u015f, sava\u015f a\u00e7m\u0131\u015f, diyerek T\u00fcrkiye\u2019deki milliyet\u00e7i hareketi bir \u00f6rnek olarak g\u00f6rd\u00fcler.<\/p>\n HOLOKOST’U BA\u015eKA SOYKIRIM VEYA KATL\u0130AMLARDAN FARKLI KILAN \u00d6NEML\u0130 NOKTA, ALMANLARIN \u0130\u015eGAL ED\u0130LEN POLONYA TOPRAKLARINDA \u00d6L\u00dcM FABR\u0130KALARI KURMALARIDIR. YAN\u0130 GAZ ODALARINA SAH\u0130P OLAN, S\u0130STEMAT\u0130K B\u0130R \u015eEK\u0130LDE \u0130NSANLARI \u00d6LD\u00dcRMEY\u0130 AMA\u00c7LAYAN VE ‘\u00d6L\u00dcM FABR\u0130KALARI’ OLARAK \u00c7ALI\u015eAN KAMPLAR KURULDU<\/strong><\/p>\n Konuya d\u00f6nersek, Holokost\u2019un geli\u015fmesi, Nazilerin Yahudileri yok etme karar\u0131n\u0131n nedenleri konusunu tarih\u00e7iler hala tart\u0131\u015f\u0131yor. Baz\u0131lar\u0131, plan\u0131n en ba\u015ftan beri bu oldu\u011funu yani Hitler\u2019in ba\u015f\u0131ndan beri Yahudileri yok etmeyi planlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunuyor. Ba\u015fkalar\u0131, Nazilerin Yahudi politikas\u0131n\u0131n gittik\u00e7e radikalle\u015fti\u011fini ve Holokost\u2019un bu durumun ve sava\u015f\u0131n sonucu oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor. Holokost Naziler iktidara geldikten sonra ad\u0131m ad\u0131m geli\u015fti. \u00d6nce Yahudilerin haklar\u0131n\u0131 ellerinden ald\u0131lar; kamu g\u00f6revlerinden, k\u00fclt\u00fcr alan\u0131ndan, t\u0131p ve bir\u00e7ok meslekten uzakla\u015ft\u0131rd\u0131lar. Sonra mal ve m\u00fclklerine el koyup, 1939\u2019da Polonya\u2019y\u0131 i\u015fgal ettikten sonra oradaki Yahudileri Gettolarda toplad\u0131lar. Almanya\u2019da ya\u015fayan Yahudileri evlerinden atarak \u00f6nce \u201cJudenhaus\u201d (Yahudi-evi) dedikleri toplu evlere, sonra Polonya\u2019daki gettolara s\u00fcrd\u00fcler. Sava\u015f ba\u015flad\u0131ktan, yani Almanya Polonya\u2019y\u0131 i\u015fgal ettikten sonra as\u0131l soyk\u0131r\u0131m ba\u015flad\u0131. Bunu m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lan baz\u0131 unsurlar\u0131 da belirtmeliyim: Birincisi; Almanya\u2019da, sava\u015ftan \u00f6nce de \u00f6tenazi program\u0131 uygulan\u0131rd\u0131. Nazi Almanlar\u0131 Polonya\u2019ya sald\u0131rmadan birka\u00e7 hafta \u00f6nce Almanya i\u00e7erisinde bir \u00f6tenazi program\u0131na ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131. Bedensel ve zihinsel engellileri \u00f6ld\u00fcrm\u00fc\u015flerdi ki bu, Holokost\u2019a do\u011fru ilk ad\u0131m idi. Kurbanlar Yahudi de\u011fildi ama masum insanlar\u0131 \u00f6ld\u00fcrmek Nazi devletinin bir politikas\u0131 olmu\u015ftu. Ayr\u0131ca yine Polonya i\u015fgaliyle birlikte Nazilerin ve onlarla \u00e7al\u0131\u015fan ancak kendilerine Nazi demeyen \u00e7ok say\u0131da \u0131rk\u00e7\u0131 Alman bilim insan\u0131 aras\u0131nda \u0131rk\u00e7\u0131 bir ideoloji geli\u015fti: \u201cDo\u011fu\u2019daki alan, bizim ya\u015fam alan\u0131m\u0131zd\u0131r. Slav halklar, Polonyal\u0131, Rus ya da Yugoslav olsun, alt \u0131rklard\u0131r. Bu topraklar\u0131 i\u015fgal etmek, Almanla\u015ft\u0131rmak ve Slav halklar\u0131 oradan s\u00fcrmek ya da \u00f6ld\u00fcrmek bizim hakk\u0131m\u0131zd\u0131r.\u201d Bu ideoloji Polonya ve sonras\u0131nda Sovyetler\u2019e, Yugoslavya\u2019ya kar\u015f\u0131 sava\u015fta \u00e7ok farkl\u0131 boyutlar ald\u0131, toplu katliamlar i\u015fledi Almanlar. Do\u011fuda, yani Slav halklara kar\u015f\u0131 uygulanan i\u015fgal y\u00f6ntemleri, Bat\u0131 Avrupa \u00fclkelerini i\u015fgal politikas\u0131ndan \u00e7ok farkl\u0131yd\u0131. Mesela Polonya\u2019n\u0131n Yahudi olmayan H\u0131ristiyan bilim insanlar\u0131n\u0131 ve elitini de yok etmeyi hedefliyorlard\u0131 Almanlar. Dolay\u0131s\u0131yla Holokost\u2019u di\u011fer \u0131rk\u00e7\u0131 imha politikalar\u0131n\u0131n \u00e7er\u00e7evesinde g\u00f6rmek gerekiyor. Ayr\u0131ca, Holokost bir\u00e7ok b\u00f6lgede farkl\u0131 y\u00fcr\u00fct\u00fcld\u00fc. Mesela Orta ve Bat\u0131 Avrupa Yahudileri, 1942\u2019den itibaren Polonya\u2019da kurulan \u00f6l\u00fcm fabrikalar\u0131na (Auschwitz, Sobiboretc.) tehcir edilip, orada \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. Litvanya, Letonya, bug\u00fcnk\u00fc Ukrayna ya da Romanya gibi Do\u011fu Avrupa \u00fclkelerinde Yahudilerin \u00e7o\u011fu, ya\u015fad\u0131klar\u0131 yerde, Alman \u201cEinsatzgruppen\u201d yani SS- birlikleri taraf\u0131ndan, bazen de yerel halk veya fa\u015fist gruplar\u0131n deste\u011fi ile vurularak \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. Holokost\u2019u ba\u015fka soyk\u0131r\u0131m veya katliamlardan farkl\u0131 k\u0131lan en \u00f6nemli nokta, Almanlar\u0131n i\u015fgal edilen Polonya topraklar\u0131nda \u00f6l\u00fcm fabrikalar\u0131 kurmalar\u0131d\u0131r. Yani gaz odalar\u0131na sahip olan, sistematik bir \u015fekilde insanlar\u0131 \u00f6ld\u00fcrmeyi ama\u00e7layan ve \u201c\u00f6l\u00fcm fabrikalar\u0131\u201d olarak \u00e7al\u0131\u015fan\u00a0 kamplar olu\u015fturuldu.<\/p>\n Bir ba\u015fka \u00f6nemli nokta, Alman b\u00fcrokrasisinin her kolunun ve devletin her kurumunun soyk\u0131r\u0131m\u0131n lojisti\u011fine yard\u0131m etmesidir. B\u00f6ylece Almanya, devleti ve toplumuyla bir soyk\u0131r\u0131m \u00fclkesine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc. Alman sava\u015f mant\u0131\u011f\u0131na ayk\u0131r\u0131 olarak, asker nakliyat\u0131 i\u00e7in \u00f6ncelikli olmas\u0131 gereken tren vagonlar\u0131, sava\u015f\u0131 kaybetme pahas\u0131na Yahudileri ta\u015f\u0131mak ve yok etmek i\u00e7in kullan\u0131ld\u0131. Soyk\u0131r\u0131m Almanlar taraf\u0131ndan i\u015fgal edilmi\u015f, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde 35 farkl\u0131 Avrupal\u0131 \u00fclke olan s\u0131n\u0131rlar i\u00e7inde sistematik bir \u015fekilde i\u015flendi. Sadece Orta ve Do\u011fu Avrupa \u00fclkelerinde sava\u015ftan \u00f6nce yakla\u015f\u0131k yedi milyondan fazla Yahudi ya\u015f\u0131yordu, ve be\u015f milyona yak\u0131n Yahudi burada \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc, bunlardan 3 milyonu sadece Polonya\u2019da. Wannsee Konferans\u0131 protokol\u00fcn\u00fcn g\u00f6sterdi\u011fi gibi, Naziler tarafs\u0131z \u00fclkelerin Yahudilerini de yok etmeyi ama\u00e7lad\u0131lar.<\/p>\n
\n![\"\"](\"http:\/\/img.artigercek.com\/uploads\/a\/3\/Dgy1d3yeXOHMXiUeWFZjuj1aZEkVtXNwzmGFrfu3.jpeg\")
<\/p>\n![\"\"](\"http:\/\/img.artigercek.com\/uploads\/0\/c\/usWOcCa2aklcG4AzxsbR1WhVZzGosCobAgYSjddg.jpeg\")
<\/p>\n
\n2014<\/b>\u2019te yay\u0131mlanan \u201eWege ohne Heimkehr\u201c\u00a0<\/i>– Die Armenier, Der Erste Weltkrieg und die Folgen, Bir Ermeni edebiyat\u0131 antolojisi,<\/p>\n
\nBirincisi, e\u011fitim konusunda ciddi bir ilerleme yapt\u0131lar. Abd\u00fclhamit zaten genel bir e\u011fitim sistemi getirmi\u015fti. Buna ek olarak Yahudilerin b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 Fransa\u2019daki Yahudilerin bir hay\u0131r kurumu olan Allianz okullar\u0131na veya Osmanl\u0131 ve ba\u015fka Ortado\u011fu \u00fclkelerinde kurulan okullara gittiler. E\u011fitim seviyeleri bir-iki nesil i\u00e7erisinde iyile\u015fti. \u0130kinci etken, Osmanl\u0131\u2019da ya\u015fayan Yahudi toplumunun bile\u015fiminin g\u00f6\u00e7lerle de\u011fi\u015fmesidir. Do\u011fu Avrupa\u2019dan, Rusya\u2019dan hatta Romanya\u2019dan, oradaki pogromlardan, katliamlardan ka\u00e7an Yahudiler Osmanl\u0131\u2019ya geldi. Abd\u00fclhamit gelenlerin bir\u00e7o\u011funun Filistin\u2019e yerle\u015fmesine m\u00fcsaade etmedi\u011fi i\u00e7in bunlar \u0130stanbul\u2019da veya Ege y\u00f6resinde yerle\u015ftirildi ve mesela Anadolu ve Ba\u011fdat tren hatlar\u0131n\u0131n in\u015faatlar\u0131nda \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlard\u0131. \u0130\u015fin ilginci, bunlar\u0131n belli bir kesimi siyasi fikirleri benimsemi\u015fti. Yani gelmeden \u00f6nce zaten ya sosyalist ya da Siyonist idiler. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc etken, e\u011fitim durumunun y\u00fckselmesinin bir sonucu olarak ileti\u015fim olanaklar\u0131n\u0131n artmas\u0131d\u0131r. Ula\u015f\u0131m, ticaret, haber alma olanaklar\u0131 Yahudilerin Bat\u0131 Avrupa \u00fclkeleri ile ili\u015fkilerini kolayla\u015ft\u0131r\u0131yordu. Baz\u0131lar\u0131 bu \u00fclkelere seyahat ediyordu. Ayr\u0131ca binlerce Osmanl\u0131 Yahudisi, Frans\u0131z h\u00fck\u00fcmetinin onlara sundu\u011fu vatanda\u015fl\u0131\u011f\u0131, \u201cproteksiyon\u201d dedi\u011fimiz himayeyi kabul etti. Bu etkenlerin bir sonucu olarak cemaat i\u00e7erisinde, kutupla\u015fma demeyelim de,\u00fc\u00e7 grup olu\u015ftu: \u0130lki, geleneksel olarak biraz muhafazak\u00e2r olan, geleneksel ya\u015fam\u0131 ve padi\u015fahla ili\u015fkileri aynen s\u00fcrd\u00fcrmek, siyasetle ilgilenmeyen veya siyasetten uzak kalmak isteyen kesim. \u0130kincisi \u201cAllianzc\u0131lar\u201d dedi\u011fimiz kesim. Yani Allianz okullar\u0131n\u0131n mezunlar\u0131, ki zaten mezunlar\u0131n dernekleri vard\u0131 ve onlar sonradan genellikle J\u00f6nt\u00fcrklere yak\u0131n bir tav\u0131r tak\u0131nm\u0131\u015flard\u0131r. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc kesim, ki onlardan pek bahsedilmez, Siyonistlerdir. Yani sadece illa Filistin\u2019e yerle\u015fmek isteyen de\u011fil, Siyonistlerin sosyalist fikirlerini de benimseyen bir kesim.<\/p>\n
\nAyr\u0131ca bir \u00f6rnek anlatabilirim size. Romanya\u2019dan \u00e7ocukken ailesiyle Filistin\u2019e g\u00f6\u00e7 etmi\u015f; (\u0130branice buna\u00a0aliyah<\/b>\u00a0denir) yani aliyah etmi\u015f Sarah Aaronson. Orada karde\u015f ve arkada\u015flar\u0131yla \u201cNili\u201d isimli k\u00fc\u00e7\u00fck bir Siyonist gruba kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131, sonra bir ara \u0130stanbul\u2019da evliydi, kocas\u0131ndan ayr\u0131ld\u0131 ve tam 1915 y\u0131l\u0131nda \u0130stanbul\u2019dan Filistin\u2019e d\u00f6n\u00fcnce, trende tehcir edilen Ermeni kafilelerini g\u00f6r\u00fcyordu. K\u0131zca\u011f\u0131z kendini kaybetti, bir-iki ay ruhsal olarak \u00e7ok k\u00f6t\u00fcyd\u00fc ve Filistin\u2019deki Yahudileri de \u201cs\u0131ra bize gelecek!\u201d diye uyard\u0131. Bunun etkisiyle Nili grup radikalle\u015fti ve \u0130ngilizlerle i\u015f birli\u011fine girdi. Baz\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar i\u00e7in ilgin\u00e7 olabilir, Sarah Aaronson\u2019un g\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc var, g\u00f6rd\u00fcklerini oraya not etti. Osmanl\u0131 ordusu, Aaronson\u2019un \u00fcyesi oldu\u011fu Nili grubuna sald\u0131rd\u0131, Sarah Aaronson\u2019a feci i\u015fkenceler yap\u0131ld\u0131 ve i\u015fkence esnas\u0131nda intihar etti. \u0130\u015fkence yapanlardan biri, sonradan T\u00fcrkiye\u2019nin en radikal \u0130slamc\u0131 ve antisemitisti olacak Cevat R\u0131fat Atilhan\u2019d\u0131.<\/p>\n![\"\"](\"http:\/\/img.artigercek.com\/uploads\/4\/0\/be7Fd75IPdHllDnyAJIjzN8kcoF9PUUwSrfsr9Zs.jpeg\")
<\/p>\n
![\"\"](\"http:\/\/img.artigercek.com\/uploads\/3\/f\/ItFSRHBfpLqDjgE7bzIrhs4lIqqI9lXLA7g1BJkg.jpeg\")
<\/p>\n![\"\"](\"http:\/\/img.artigercek.com\/uploads\/b\/4\/vBK7S4FIGulMiuRq2VyyfJIfclEr2aSWXdy97Ulg.jpeg\")
<\/p>\n