{"id":60499,"date":"2020-12-09T03:51:39","date_gmt":"2020-12-09T08:51:39","guid":{"rendered":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=60499"},"modified":"2020-12-09T03:51:39","modified_gmt":"2020-12-09T08:51:39","slug":"bir-baska-acidan-mustafa-suphi-ve-ermeniler","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=60499","title":{"rendered":"Bir ba\u015fka a\u00e7\u0131dan Mustafa Suphi ve Ermeniler"},"content":{"rendered":"<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-medium wp-image-60500\" src=\"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/Mustafa-Suphi-357x270.jpg\" alt=\"\" width=\"357\" height=\"270\" srcset=\"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/12\/Mustafa-Suphi-357x270.jpg 357w, https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/12\/Mustafa-Suphi-768x581.jpg 768w, https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/12\/Mustafa-Suphi-560x424.jpg 560w, https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/12\/Mustafa-Suphi-260x197.jpg 260w, https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/12\/Mustafa-Suphi-160x121.jpg 160w, https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/12\/Mustafa-Suphi.jpg 945w\" sizes=\"auto, (max-width: 357px) 100vw, 357px\" \/><\/p>\n<p><strong>Ferda Balancar<\/strong><\/p>\n<p><em><strong>T\u00fcrkiye\u2019de sol fikriyata dair yay\u0131nc\u0131l\u0131\u011f\u0131n geli\u015fmesinde \u00f6nemli \u00e7abalar\u0131 olan ara\u015ft\u0131rmac\u0131-yazar- \u00e7evirmen Ahmet Kardam\u2019\u0131n \u2018Mustafa Suphi: Karanl\u0131ktan Ayd\u0131nl\u0131\u011fa\u2019 adl\u0131 yeni kitab\u0131 \u0130leti\u015fim Yay\u0131nlar\u0131\u2019ndan \u00e7\u0131kt\u0131. Kitab\u0131nda bug\u00fcne kadar bilinenden farkl\u0131 bir Mustafa Suphi portresi \u00e7izen Kardam ile Suphi\u2019nin Ermenilere ve \u2018Ermeni sorunu\u2019na bak\u0131\u015f\u0131n\u0131 konu\u015ftuk.<\/strong><\/em><\/p>\n<p><strong>Kitab\u0131n\u0131zda bug\u00fcne kadar bize sunulanlardan farkl\u0131 bir Mustafa Suphi portresiyle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131yoruz. Size g\u00f6re, \u00e7al\u0131\u015fman\u0131zda Mustafa Suphi\u2019nin g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar pek bilmedi\u011fimiz hangi y\u00f6nleri ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f oluyor?<\/strong><\/p>\n<p>Mustafa Suphi\u2019nin g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar pek bilinmeyen iki temel y\u00f6n\u00fcne \u00f6zellikle de\u011finmek isterim. Bunlardan birincisi 1915 \u00f6ncesi Mustafa Suphi\u2019sine aittir. Suphi \u00fczerine daha \u00f6nce yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalarla, Rusya\u2019ya gitmezden \u00f6nce Ziya G\u00f6kalp\u2019inkinden farkl\u0131 olamayan bir \u2018T\u00fcrk Milliyet\u00e7isi\u2019, hatta \u2018Turanc\u0131\u2019 oldu\u011funa dair genel bir kanaat olu\u015fturulmu\u015ftur. Ben bunun yanl\u0131\u015f oldu\u011funu kan\u0131tlayabildi\u011fimi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Osmanl\u0131c\u0131l\u0131k i\u00e7inde eritilmi\u015f T\u00fcrkl\u00fc\u011fe sahip \u00e7\u0131k\u0131yor olmas\u0131, T\u00fcrklerin de di\u011fer halklar aras\u0131nda y\u00fckselmekte olan ulusal uyan\u0131\u015fa benzer bir uyan\u0131\u015f ya\u015famas\u0131 gerekti\u011fini savunuyor olmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan \u2018T\u00fcrk\u00e7\u00fc\u2019 oldu\u011fu do\u011fruydu. T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn haklar\u0131n\u0131 savunurken, b\u00fct\u00fcn di\u011fer milliyetlerden olanlara ve M\u00fcsl\u00fcman olmayanlara da ayn\u0131 haklar\u0131n tan\u0131nmas\u0131 gerekti\u011fini savunuyor ve bunu \u2018minimalist bir milliyet\u00e7ilik\u2019 olarak adland\u0131r\u0131yordu. Onun bu milliyet\u00e7ili\u011fi Ziya G\u00f6kalp\u2019in ideologlu\u011funu yapt\u0131\u011f\u0131 \u0130ttihat ve Terakki\u2019nin \u2018devlet milliyet\u00e7ili\u011fi\u2019nden, \u2018Turanc\u0131l\u0131k\u2019tan t\u00fcm\u00fcyle farkl\u0131yd\u0131; \u0131rk\u00e7\u0131, \u015foven milliyet\u00e7i bir anlay\u0131\u015f\u0131 kesinlikle yoktu.<\/p>\n<p>Osmanl\u0131\u2019n\u0131n Makedonya, Arnavutluk, T\u00fcrkiye, Arabistan gibi federatif b\u00f6lgelere ayr\u0131lmas\u0131n\u0131, Ermeni, K\u00fcrt Laz gibi halklara \u00f6zerklik tan\u0131nmas\u0131n\u0131 savunuyordu. 1915 \u00f6ncesinin Suphi\u2019si ile sonras\u0131n\u0131n Suphi\u2019si aras\u0131nda, savundu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015fler bak\u0131m\u0131ndan, bir \u2018kopu\u015f\u2019tan de\u011fil, olsa olsa Marksizm-kom\u00fcnizm-enternasyonalizmle tan\u0131\u015fm\u0131\u015f olmakla zenginle\u015fip geli\u015fen bir \u2018s\u00fcreklilik\u2019ten (inki\u015faftan) s\u00f6z edilebilir.<\/p>\n<p>Mustafa Suphi\u2019nin \u00f6zellikle de\u011finmek istedi\u011fim pek bilinmeyen ikinci y\u00f6n\u00fc, T\u00fcrkiye\u2019ye d\u00f6n\u00fc\u015fe ili\u015fkin vizyonu, bu konuda geli\u015ftirdi\u011fi politikad\u0131r. T\u00fcrkiye d\u00f6n\u00fc\u015f konusunda bug\u00fcne kadar var olan genel kanaat, Suphi\u2019nin T\u00fcrkiye\u2019ye TKP\u2019ye \u00f6zg\u00fc, ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak geli\u015ftirilmi\u015f bir politikas\u0131 olmadan, salt Mustafa Kemal\u2019e destek olmak, i\u015fbirli\u011fi yapmak \u00fczere, onun izniyle, onun kurdurdu\u011fu Resmi Kom\u00fcnist Partisi\u2019ne kat\u0131lmak \u00fczere, ona g\u00fcvenerek d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fc \u015feklindedir. Somut hi\u00e7bir dayana\u011f\u0131 olmayan bu kanaatin de yanl\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kan\u0131tlayabildi\u011fimi san\u0131yorum.<\/p>\n<p>Mustafa Suphi T\u00fcrkiye\u2019ye \u00e7ok somut bir hedefle, T\u00fcrkiye ko\u015fullar\u0131nda uygulanabilirli\u011fe sahip bir politikayla d\u00f6n\u00fcyordu. Eyl\u00fcl 1920\u2019de T\u00fcrkiye Kom\u00fcnist Partisi\u2019nin Bak\u00fb\u2019de yap\u0131lan kurulu\u015f kongresinde, partinin hedefi \u2018federal ve laik bir sovyet sosyalist cumhuriyet\u2019 idi. Program, b\u00f6yle bir sosyalist cumhuriyetin kurulabilmesinin \u2018ma\u011fdur s\u0131n\u0131flar\u0131n bunu benimsemesine\u2019, yani onlar\u0131n \u2018r\u0131zas\u0131na\u2019 ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu \u00f6zellikle vurgulamaktayd\u0131. Bu r\u0131zay\u0131 alabilmek i\u00e7in partinin bir te\u015fkilatlanma, yani haz\u0131rl\u0131k d\u00f6nemine, bir \u2018ilk a\u015fama\u2019ya ihtiyac\u0131 vard\u0131. T\u00fcrkiye\u2019ye d\u00f6n\u00fc\u015ften ama\u00e7, ba\u015flam\u0131\u015f olan ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k m\u00fccadelesine T\u00fcrkiye Kom\u00fcnist Partisi\u2019nin aktif kat\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 sa\u011flamak, partiyi bu m\u00fccadele i\u00e7inde \u00f6rg\u00fctleyerek g\u00fc\u00e7lendirmek ve sava\u015f sonras\u0131nda kurulacak rejimin bi\u00e7iminin belirlenmesinde s\u00f6z sahibi olacak g\u00fcce ula\u015ft\u0131rmakt\u0131.<\/p>\n<p>Bu hedefe ancak yasal \u00e7al\u0131\u015fmayla var\u0131labilirdi. T\u00fcrkiye\u2019de legal olarak faaliyete ge\u00e7irilecek parti, Ankara H\u00fck\u00fcmeti\u2019ni ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k m\u00fccadelesini kararl\u0131l\u0131kla s\u00fcrd\u00fcrmesi ko\u015fuluyla destekleyecek, sava\u015f sonras\u0131nda yeni rejim konusu g\u00fcndeme geldi\u011finde ise, tepeden inme oligar\u015fik bir y\u00f6netim bi\u00e7imi kurulmas\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131lacak, ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k m\u00fccadelesine kat\u0131lm\u0131\u015f b\u00fct\u00fcn g\u00fc\u00e7lerin ittifak\u0131na ve halk\u0131n aktif kat\u0131l\u0131m\u0131na dayal\u0131, hen\u00fcz sosyalist olmayan ama sosyalizme evrilme imk\u00e2n\u0131n\u0131 bar\u0131nd\u0131ran, yerel meclislere (\u015furalara\/sovyetlere) dayal\u0131 demokratik bir cumhuriyet i\u00e7in m\u00fccadele edilecekti. Mustafa Suphi, b\u00f6yle bir programla yap\u0131lacak T\u00fcrkiye\u2019ye d\u00f6n\u00fc\u015f hamlesinin g\u00fcvencesini Mustafa Kemal\u2019de de\u011fil, Bol\u015fevik Partisi ile Sovyet Rusya\u2019dan gelecek destekte ar\u0131yordu.<\/p>\n<p><strong>Mustafa Suphi\u2019nin Osmanl\u0131 Ermeni toplumuyla ilgili alg\u0131s\u0131 hakk\u0131nda ne d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorsunuz?<\/strong> <strong>Kitab\u0131n\u0131zdan anlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z kadar\u0131yla, \u20181915\u2019 Ermeniler i\u00e7in oldu\u011fu gibi Mustafa Suphi\u2019nin ya\u015fam\u0131nda da \u00f6nemli bir k\u0131r\u0131lma an\u0131 oluyor. Suphi\u2019nin Ermenilere ve Ermeni meselesine bak\u0131\u015f\u0131nda da d\u00f6nemlere g\u00f6re farkl\u0131l\u0131klar var m\u0131? Varsa bunlar nelerdir ve bu farkl\u0131l\u0131klar\u0131 nas\u0131l a\u00e7\u0131kl\u0131yorsunuz?<\/strong><\/p>\n<p>Mustafa Suphi\u2019nin Ermenilere ve Ermeni meselesine bak\u0131\u015f\u0131nda d\u00f6nemler itibariyle farkl\u0131l\u0131klar oldu\u011funa dair bir veriye ula\u015fabilmi\u015f de\u011filim. 1915 \u00f6ncesinin Mustafa Suphi\u2019sinin politik g\u00f6r\u00fc\u015flerinin genel hatlar\u0131n\u0131 yukar\u0131da a\u00e7\u0131klad\u0131m.<\/p>\n<p>Haziran 1913\u2019te Sinop\u2019a s\u00fcr\u00fclen Mustafa Suphi May\u0131s 1914\u2019te oradan ka\u00e7arak Sivastopol\u2019e ula\u015f\u0131r, \u00f6nce Kaluga\u2019ya, Eyl\u00fcl 1915\u2019te de Uralsk esir kamp\u0131na g\u00f6nderilir. Osmanl\u0131 topraklar\u0131nda Ermeni Soyk\u0131r\u0131m\u0131 ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda ve Paramaz (Madteos Sarkisyan) 19 H\u0131n\u00e7ak Partisi \u00fcyesiyle birlikte Beyaz\u0131t meydan\u0131nda as\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda Suphi Kaluga\u2019dad\u0131r. 1917 Ekim devriminin ard\u0131ndan serbest kal\u0131r, 1918 Nisan ay\u0131ndan itibaren de Moskova\u2019da \u2018Yeni D\u00fcnya\u2019 gazetesini \u00e7\u0131karmaya ba\u015flar. O tarihten TKP\u2019nin kurulu\u015f kongresinin topland\u0131\u011f\u0131 Eyl\u00fcl 1920\u2019ye kadarki yakla\u015f\u0131k 2,5 y\u0131ll\u0131k s\u00fcrede Suphi\u2019nin yapt\u0131\u011f\u0131 konu\u015fmalarda ve yazd\u0131\u011f\u0131 yaz\u0131larda Ermeni meselenin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f nedeni konusundaki g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc \u00f6zetle \u015f\u00f6yledir: \u201cErmeni sorunu Avrupal\u0131 emperyalist devletlerinin M\u00fcsl\u00fcmanlar ile Ermenileri birbirlerine kar\u015f\u0131 k\u0131\u015fk\u0131rtmalar\u0131n\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 bir sorundur. M\u00fcsl\u00fcman egemen s\u0131n\u0131f ve z\u00fcmrelerin temsilcisi h\u00fck\u00fcmetler de tarih boyunca beraber ya\u015fam\u0131\u015f bu iki milleti birbirine d\u00fc\u015fman etmi\u015flerdir. Bu k\u0131\u015fk\u0131rtmalar\u0131n sonucu olarak ortaya \u00e7\u0131kan kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 k\u0131r\u0131mlar\u0131 ilk ba\u015flatan hep \u2018Ermeni burjuvazisi\u2019 olmu\u015ftur.<\/p>\n<p>\u201d\u2018Ermeni sorunu\u2019nu ezilen bir ulusun me\u015fru hak taleplerinin \u015fiddetle bast\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n bir sonucu olarak ele almayan bu a\u00e7\u0131klama tarz\u0131na y\u00f6neltilebilecek b\u00fct\u00fcn hakl\u0131 itirazlara ra\u011fmen, Mustafa Suphi \u00f6zellikle TKP\u2019nin kurulu\u015f kongresinde delegelerden gelen itirazlara ra\u011fmen her seferinde \u2018Ermeni sorunu\u2019nun tek \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn\u00fcn \u2018federatif devlet\u2019 oldu\u011funu \u0131srarla savunmu\u015f, bu ilkeyi \u2018h\u00fcr milletlerin h\u00fcr ittihad\u0131 esas\u0131na dayal\u0131 federatif bir cumhuriyet\u2019 olarak TKP\u2019nin kurucu kongresine kabul ettirebilmi\u015ftir. Bu ba\u015far\u0131s\u0131 T\u00fcrkiye Kom\u00fcnist hareketi bak\u0131m\u0131ndan, devam\u0131 gelmemi\u015f olsa da \u00e7ok \u00f6nemli bir ad\u0131m say\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>Mustafa Suphi\u2019nin Ermeni meselesine bak\u0131\u015f\u0131 konusunda de\u011finmek istedi\u011fim bir di\u011fer nokta, Ermeni kom\u00fcnistleriyle ortak m\u00fccadele konusuna yakla\u015f\u0131m\u0131d\u0131r. Suphi Yeni D\u00fcnya\u2019n\u0131n 24 Aral\u0131k 1918 tarihli say\u0131s\u0131nda yay\u0131mlanan \u2018T\u00fcrkler ve Ermeniler\u2019 ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131s\u0131nda, T\u00fcrklerle Ermeniler aras\u0131ndaki kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 k\u0131r\u0131mlara son verilebilmesi i\u00e7in T\u00fcrk kom\u00fcnistleriyle Ermeni kom\u00fcnistlerinin birlikte hareket etmeleri gerekti\u011fini, Ermeni kom\u00fcnistlerine bu konuda b\u00fcy\u00fck umut ba\u011flad\u0131klar\u0131n\u0131 belirtir. Mustafa Suphi ve \u00f6rg\u00fct\u00fc taraf\u0131ndan, TKP\u2019nin kurulu\u015f kongresine kadar ge\u00e7en bir bu\u00e7uk y\u0131l\u0131 a\u015fk\u0131n zaman diliminde bu konuda ne gibi giri\u015fimlerde bulunuldu\u011funa dair bir bilgiye ula\u015famad\u0131m. Kurulu\u015f kongresi belgelerinde, Ermeni kom\u00fcnistleriyle b\u00f6yle bir ili\u015fkinin kurulabildi\u011fine dair herhangi bir belirti yoktur.<\/p>\n<p><strong>Kitab\u0131n\u0131zda s\u0131k s\u0131k vurgulad\u0131\u011f\u0131n\u0131z Mustafa Suphi\u2019nin \u2018h\u00fcr milletlerin h\u00fcr birli\u011fi\u2019 ilkesine dayal\u0131 \u2018federatif cumhuriyet\u2019 fikrinin, kendisinin \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra, sizin kitapta kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131z deyimle \u201cT\u00fcrk kom\u00fcnistlerinin belleklerinden uzun y\u0131llar boyunca silinmesi\u201dni hangi nedenlere ba\u011fl\u0131yorsunuz?<\/strong><\/p>\n<p>T\u00fcrkiye\u2019ye d\u00f6n\u00fc\u015f s\u00fcrecinin ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 Ekim-Aral\u0131k 1920 d\u00f6nemi ayn\u0131 zamanda, Bat\u0131 proletaryas\u0131ndan beklenen D\u00fcnya Devrimi\u2019nden umudun kesildi\u011fi, Bol\u015fevik Partisi y\u00f6netiminin \u0130ngiltere ile kurulacak ticari ve diplomatik ili\u015fkilerle i\u00e7 sava\u015f\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 muazzam ekonomik ve sosyal y\u0131k\u0131m\u0131n yaralar\u0131n\u0131 sarabilmeyi bir \u00f6l\u00fcm kal\u0131m meselesi haline getirdi\u011fi d\u00f6nemle \u00e7ak\u0131\u015f\u0131r. O nedenle T\u00fcrkiye\u2019ye d\u00f6nmekte olan Suphi ve yolda\u015flar\u0131 yaln\u0131z b\u0131rak\u0131l\u0131r. Karadeniz katliam\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda tam bir suskunlu\u011fa g\u00f6m\u00fclen Bol\u015fevik Partisi y\u00f6netimi ve Sovyet devleti, hi\u00e7bir gerek\u00e7eyle mazur g\u00f6sterilemeyecek bu tutumunu hakl\u0131 \u00e7\u0131karabilmek i\u00e7in Suphi\u2019yi \u2018macerac\u0131l\u0131k\u2019la su\u00e7lar ve Kom\u00fcnist Enternasyonal y\u00f6netimi de T\u00fcrkiye Kom\u00fcnist Partisi\u2019nin 1920 Eyl\u00fcl\u2019\u00fcndeki kurulu\u015f kongresini ge\u00e7ersiz sayar. B\u00f6ylece, Mustafa Suphi \u2018zamans\u0131z ve haz\u0131rl\u0131ks\u0131z, dolay\u0131s\u0131yla yanl\u0131\u015f bir T\u00fcrkiye\u2019ye d\u00f6n\u00fc\u015f maceras\u0131n\u0131n ac\u0131 ama ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz kurban\u0131\u2019 haline getirilerek, uluslar\u0131n kendi kaderlerini belirleme hakk\u0131 da dahil olmak \u00fczere t\u00fcm programatik g\u00f6r\u00fc\u015fleriyle birlikte tarihten ve T\u00fcrkiyeli kom\u00fcnistlerin belle\u011finden silinmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131r. Partinin daha sonraki y\u00f6netimleri de bu tutuma ayak uydurur. Ben \u2018belleklerden silinme\u2019yi bu karalama ve karartman\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 karanl\u0131\u011fa ba\u011fl\u0131yorum.<\/p>\n<p><strong>Bug\u00fcn T\u00fcrkiye\u2019de demokrasi m\u00fccadelesi veren sol kesimler i\u00e7in Mustafa Suphi\u2019nin ya\u015fam\u0131ndan ve m\u00fccadelesinden ne t\u00fcr dersler \u00e7\u0131kar\u0131labilir?<\/strong><\/p>\n<p>Bug\u00fcn\u00fc d\u00fcne, d\u00fcn\u00fc bug\u00fcne ba\u011flayabilmek kolay de\u011fil. Bu ba\u011flar\u0131 kurarken aradan ge\u00e7en zaman\u0131, bu zaman\u0131n do\u011furdu\u011fu farkl\u0131la\u015fm\u0131\u015f ko\u015fullar\u0131 hesaba katmak gerek ki bu da s\u00f6ylendi\u011fi kadar kolay bir i\u015f de\u011fil. Ben bu konuda sadece iki noktaya i\u015faret etmek istiyorum. Birincisi, sadece durumu tasvir etmekle ve bir dizi talepler listesi haz\u0131rlamakla politik m\u00fccadele verilemez. Var olan ko\u015fullar\u0131n tahlilinin \u00fcr\u00fcn\u00fc olan radikal ve demokratik, mevcut durumu de\u011fi\u015ftirme kapasitesine sahip alternatif bir siyasi projeye sahip olmak gerekir. Devrimci m\u00fccadele bu projenin gere\u011fini yerine getirme \u00e7abas\u0131n\u0131n i\u00e7inden \u00e7\u0131kar.<\/p>\n<p>\u00c7\u0131kart\u0131labilecek ikinci ders, \u2018h\u00fcr milletlerin h\u00fcr birli\u011fi\u2019 ilkesine dayal\u0131 \u2018federatif cumhuriyet\u2019 fikrinin unutulmamas\u0131 gere\u011fidir. Bu topraklarda \u2018ulus devlet\u2019 modeliyle hi\u00e7bir yere var\u0131lamaz. Engels\u2019in 1847\u2019de Polonya sorunuyla ba\u011flant\u0131l\u0131 olarak s\u00f6yledi\u011fi \u015fu s\u00f6z bizler i\u00e7in ne kadar da do\u011fru: \u201cBa\u015fka uluslar\u0131 ezmeye devam eden bir ulusun kendisi de hi\u00e7bir zaman \u00f6zg\u00fcr olamaz.\u201d Cumhuriyet kurulal\u0131 100 y\u0131l oldu ama T\u00fcrkler h\u00e2l\u00e2 \u00f6zg\u00fcr de\u011filler. B\u00f6l\u00fcnme heyulas\u0131 ne kadar b\u00fcy\u00fckse \u00f6zg\u00fcrl\u00fck talepleri o kadar g\u00fcd\u00fckle\u015fip \u00fcrkekle\u015fir. T\u00fcrkiye\u2019de demokrasi m\u00fccadelesi veren sol kesimlerin bu ger\u00e7e\u011fi hi\u00e7 unutmamalar\u0131 gerekir diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.,<\/p>\n<p>Mustafa Suphi sonras\u0131 TKP\u2019de \u20181915\u2019e ve Ermenilere dair 1990\u2019lara kadar s\u00fcren tavr\u0131 bug\u00fcnden bakt\u0131\u011f\u0131n\u0131zda nas\u0131l yorumluyorsunuz? \u015eeyh Sait isyan\u0131 ve Dersim katliam\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda tak\u0131n\u0131lan tav\u0131rla birlikte bu tavr\u0131 da y\u00fcz k\u0131zart\u0131c\u0131 buluyorum. Bu tav\u0131r, \u00f6z\u00fcnde \u2018devlet milliyet\u00e7isi\u2019 ideolojik bak\u0131\u015f\u0131n sonucudur. \u00d6yle olunca Kemalist devlet milliyet\u00e7ili\u011finin en fazla solunda bir yere konumlanm\u0131\u015f ama bu projeye alternatif bir devrimci siyasi proje ortaya koyamam\u0131\u015f olman\u0131n sonucudur. Mustafa Suphi\u2019nin Kemalist monolitik, tek\u00e7i devlet\u00e7i projeye kar\u015f\u0131 ortaya koydu\u011fu alternatif siyasi proje ile bu tek\u00e7i devlet\u00e7i proje aras\u0131ndaki fark TKP y\u00f6netimlerinin d\u00fc\u015f\u00fcnce ufkunda yoktu.<\/p>\n<hr \/>\n<p><em><strong><a href=\"http:\/\/www.agos.com.tr\/tr\/yazi\/25014\/bir-baska-acidan-mustafa-suphi-ve-ermeniler\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\">Agos<\/a><\/strong><\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Ferda Balancar T\u00fcrkiye\u2019de sol fikriyata dair yay\u0131nc\u0131l\u0131\u011f\u0131n geli\u015fmesinde \u00f6nemli \u00e7abalar\u0131 olan ara\u015ft\u0131rmac\u0131-yazar- \u00e7evirmen Ahmet Kardam\u2019\u0131n \u2018Mustafa Suphi: Karanl\u0131ktan Ayd\u0131nl\u0131\u011fa\u2019 adl\u0131 yeni kitab\u0131 \u0130leti\u015fim Yay\u0131nlar\u0131\u2019ndan \u00e7\u0131kt\u0131. Kitab\u0131nda bug\u00fcne kadar bilinenden farkl\u0131 bir Mustafa Suphi portresi \u00e7izen Kardam ile Suphi\u2019nin Ermenilere ve \u2018Ermeni sorunu\u2019na bak\u0131\u015f\u0131n\u0131 konu\u015ftuk. Kitab\u0131n\u0131zda bug\u00fcne kadar bize sunulanlardan farkl\u0131 bir Mustafa Suphi portresiyle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131yoruz. [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":60500,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1,54,71,20],"tags":[],"class_list":["post-60499","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-haberler","category-kitaplar-elestiriler","category-mulakatlar","category-tarih-sayfalari"],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v27.4 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>Bir ba\u015fka a\u00e7\u0131dan Mustafa Suphi ve Ermeniler - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=60499\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Bir ba\u015fka a\u00e7\u0131dan Mustafa Suphi ve Ermeniler - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Ferda Balancar T\u00fcrkiye\u2019de sol fikriyata dair yay\u0131nc\u0131l\u0131\u011f\u0131n geli\u015fmesinde \u00f6nemli \u00e7abalar\u0131 olan ara\u015ft\u0131rmac\u0131-yazar- \u00e7evirmen Ahmet Kardam\u2019\u0131n \u2018Mustafa Suphi: Karanl\u0131ktan Ayd\u0131nl\u0131\u011fa\u2019 adl\u0131 yeni kitab\u0131 \u0130leti\u015fim Yay\u0131nlar\u0131\u2019ndan \u00e7\u0131kt\u0131. Kitab\u0131nda bug\u00fcne kadar bilinenden farkl\u0131 bir Mustafa Suphi portresi \u00e7izen Kardam ile Suphi\u2019nin Ermenilere ve \u2018Ermeni sorunu\u2019na bak\u0131\u015f\u0131n\u0131 konu\u015ftuk. Kitab\u0131n\u0131zda bug\u00fcne kadar bize sunulanlardan farkl\u0131 bir Mustafa Suphi portresiyle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131yoruz. [&hellip;]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=60499\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2020-12-09T08:51:39+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/12\/Mustafa-Suphi.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"945\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"715\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"admin\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"admin\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"10 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=60499#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=60499\"},\"author\":{\"name\":\"admin\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/096f1d38a12cce57fb855b485ed24c9e\"},\"headline\":\"Bir ba\u015fka a\u00e7\u0131dan Mustafa Suphi ve Ermeniler\",\"datePublished\":\"2020-12-09T08:51:39+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=60499\"},\"wordCount\":2011,\"commentCount\":0,\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=60499#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/wp-content\\\/uploads\\\/sites\\\/6\\\/2020\\\/12\\\/Mustafa-Suphi.jpg\",\"articleSection\":[\"Haberler\",\"Kitaplar-Ele\u015ftiriler\",\"M\u00fclakatlar\",\"Tarih Sayfalar\u0131\"],\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=60499#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=60499\",\"url\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=60499\",\"name\":\"Bir ba\u015fka a\u00e7\u0131dan Mustafa Suphi ve Ermeniler - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=60499#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=60499#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/wp-content\\\/uploads\\\/sites\\\/6\\\/2020\\\/12\\\/Mustafa-Suphi.jpg\",\"datePublished\":\"2020-12-09T08:51:39+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/096f1d38a12cce57fb855b485ed24c9e\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=60499#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=60499\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=60499#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/wp-content\\\/uploads\\\/sites\\\/6\\\/2020\\\/12\\\/Mustafa-Suphi.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/wp-content\\\/uploads\\\/sites\\\/6\\\/2020\\\/12\\\/Mustafa-Suphi.jpg\",\"width\":945,\"height\":715},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=60499#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Bir ba\u015fka a\u00e7\u0131dan Mustafa Suphi ve Ermeniler\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/\",\"name\":\"Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi\",\"description\":\"\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/096f1d38a12cce57fb855b485ed24c9e\",\"name\":\"admin\",\"url\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?author=7\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Bir ba\u015fka a\u00e7\u0131dan Mustafa Suphi ve Ermeniler - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=60499","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Bir ba\u015fka a\u00e7\u0131dan Mustafa Suphi ve Ermeniler - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","og_description":"Ferda Balancar T\u00fcrkiye\u2019de sol fikriyata dair yay\u0131nc\u0131l\u0131\u011f\u0131n geli\u015fmesinde \u00f6nemli \u00e7abalar\u0131 olan ara\u015ft\u0131rmac\u0131-yazar- \u00e7evirmen Ahmet Kardam\u2019\u0131n \u2018Mustafa Suphi: Karanl\u0131ktan Ayd\u0131nl\u0131\u011fa\u2019 adl\u0131 yeni kitab\u0131 \u0130leti\u015fim Yay\u0131nlar\u0131\u2019ndan \u00e7\u0131kt\u0131. Kitab\u0131nda bug\u00fcne kadar bilinenden farkl\u0131 bir Mustafa Suphi portresi \u00e7izen Kardam ile Suphi\u2019nin Ermenilere ve \u2018Ermeni sorunu\u2019na bak\u0131\u015f\u0131n\u0131 konu\u015ftuk. Kitab\u0131n\u0131zda bug\u00fcne kadar bize sunulanlardan farkl\u0131 bir Mustafa Suphi portresiyle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131yoruz. [&hellip;]","og_url":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=60499","og_site_name":"Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","article_published_time":"2020-12-09T08:51:39+00:00","og_image":[{"width":945,"height":715,"url":"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/12\/Mustafa-Suphi.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"admin","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"admin","Est. reading time":"10 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=60499#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=60499"},"author":{"name":"admin","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/#\/schema\/person\/096f1d38a12cce57fb855b485ed24c9e"},"headline":"Bir ba\u015fka a\u00e7\u0131dan Mustafa Suphi ve Ermeniler","datePublished":"2020-12-09T08:51:39+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=60499"},"wordCount":2011,"commentCount":0,"image":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=60499#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/12\/Mustafa-Suphi.jpg","articleSection":["Haberler","Kitaplar-Ele\u015ftiriler","M\u00fclakatlar","Tarih Sayfalar\u0131"],"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=60499#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=60499","url":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=60499","name":"Bir ba\u015fka a\u00e7\u0131dan Mustafa Suphi ve Ermeniler - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","isPartOf":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=60499#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=60499#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/12\/Mustafa-Suphi.jpg","datePublished":"2020-12-09T08:51:39+00:00","author":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/#\/schema\/person\/096f1d38a12cce57fb855b485ed24c9e"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=60499#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=60499"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=60499#primaryimage","url":"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/12\/Mustafa-Suphi.jpg","contentUrl":"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/12\/Mustafa-Suphi.jpg","width":945,"height":715},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=60499#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/akunq.net\/tr"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Bir ba\u015fka a\u00e7\u0131dan Mustafa Suphi ve Ermeniler"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/#website","url":"https:\/\/akunq.net\/tr\/","name":"Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","description":"","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/#\/schema\/person\/096f1d38a12cce57fb855b485ed24c9e","name":"admin","url":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?author=7"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/60499","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=60499"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/60499\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":60501,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/60499\/revisions\/60501"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/60500"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=60499"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=60499"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=60499"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}