![\"\"](\"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/Anadoluda-Yahudiler-360x263.png\")
<\/p>\n<\/p>\n
A\u015fkenaz Cemaati Haham\u0131 Rav Mendy Chitrik, Anadolu\u2019nun d\u00f6rt bir yan\u0131nda, Yahudi ge\u00e7mi\u015fin izleri s\u00fcrd\u00fc\u2026<\/strong><\/em><\/p>\n Elda SASUN<\/strong><\/p>\n Rav Chitrik, \u00c7anakkale\u2019den Kapadokya\u2019ya, Tarsus\u2019tan Diyarbak\u0131r\u2019a kadar Anadolu\u2019nun d\u00f6rt bir k\u00f6\u015fesini kapsayan gezisinde, ziyaret etti\u011fi yerlerde kalan bir avu\u00e7 Yahudi ile bir araya geldi, \u00e7o\u011fu yerde sadece kal\u0131nt\u0131lar\u0131 g\u00f6r\u00fclen sinagoglar\u0131 ve k\u00f6t\u00fc durumda olan mezarl\u0131klar\u0131 ziyaret etti.<\/p>\n Rav Mendy ile Anadolu\u2019nun s\u0131ra d\u0131\u015f\u0131 k\u00f6\u015felerine seyahat<\/p>\n A\u015fkenaz Cemaati Haham\u0131, Hahamba\u015f\u0131l\u0131k ve Denet G\u0131da ad\u0131na Yahudi dini kurallar\u0131na uygun g\u0131da \u2013 Kosher\/Ka\u015fer belgesini veren Rav Mendy Chitrik ile ge\u00e7ti\u011fimiz pazar sabah\u0131, bir ay s\u00fcren Anadolu gezisini anlatmas\u0131 i\u00e7in bulu\u015ftuk. Rav Mendy bisikleti ile Ni\u015fanta\u015f\u0131-Bak\u0131rk\u00f6y parkurundan sonra bulu\u015fmaya geldi\u011finde, sporculara ta\u015f \u00e7\u0131karacak enerjisiyle sadece bir-iki dakika oturduktan hemen sonra ilgin\u00e7 seyahatini anlatmaya ba\u015flad\u0131.<\/p>\n Her y\u0131l, 200\u2019e yak\u0131n T\u00fcrk fabrikas\u0131 Ka\u015fer Belgesine uygun \u00fcretim yapmak i\u00e7in bize ba\u015fvuruyor. B\u00f6ylece senede birka\u00e7 kez, ba\u015fvuran fabrikalar\u0131 ziyaret ederek, her \u015feyin Yahudi dini kanununa uygun oldu\u011funu denetliyor, ka\u015fer g\u0131da \u00fcretmek isteyenlere T\u00fcrkiye i\u00e7inde ve yurt d\u0131\u015f\u0131na ihracata gereken bu belgeyi temin ediyoruz. Senelik verilen belgeler bu y\u0131l, korona y\u00fcz\u00fcnden, uzaktan yap\u0131lan g\u00f6r\u00fcnt\u00fcl\u00fc denetimle kontrol edilebildi. Bu nedenle biz de arabayla yola \u00e7\u0131k\u0131p b\u00fct\u00fcn fabrikalar\u0131 dola\u015fmaya karar verdik. Bir araba kiralay\u0131p o\u011flumla birlikte yola \u00e7\u0131kt\u0131k. Bu arada bisikletlerimizi de bagaja koymay\u0131 ihmal etmedik. Bu gezinin as\u0131l amac\u0131 buydu ve bir ay s\u00fcren seyahatte 100 kadar fabrikay\u0131 gezip denetledik.<\/p>\n Yolculu\u011fumuz Eski\u015fehir\u2019den ba\u015flad\u0131. Fabrikalar\u0131 denetlerken yol \u00fczerindeki Yahudi cemaatlerini de ziyaret etme f\u0131rsat\u0131n\u0131 bulduk. Hem haham hem de insan olarak tarihi \u00e7ok severim. Tora\u2019da\u00a0\u201cZehor yemot olam \/ D\u00fcnya tarihini hat\u0131rla\u201d<\/em>\u00a0c\u00fcmlesi ge\u00e7er. Tarihimizi anlay\u0131nca \u00f6z\u00fcm\u00fcz\u00fc, kimli\u011fimizi de daha iyi anl\u0131yoruz. Eski\u015fehir\u2019den Konya, Ni\u011fde ve Kapadokya\u2019ya do\u011fru gittik. Konya\u2019da Mevlana\u2019y\u0131 ziyaret ettik. Ama\u00e7 hep ayn\u0131; Tanr\u0131 ile bir olmak. Bu sebeple ayn\u0131 yolda paralel ifadeler geli\u015fiyor.<\/p>\n Evet, Kapadokya\u2019da \u015eabat \u00f6nemliydi zira Bet Amikda\u015f\/Kutsal Tap\u0131nak y\u0131k\u0131ld\u0131ktan sonra Yavne \u015fehrinde toplanan hahamlar Yahudilikte kutsal g\u00fcn say\u0131lan cuma ak\u015fam\u0131ndan cumartesi g\u00fcn bat\u0131m\u0131na kadar s\u00fcren zamanda \u015eabat mumlar\u0131n\u0131n sadece zeytinya\u011f\u0131 ile yak\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fini savunurken, bir ba\u015fka haham ya\u011f\u0131n hi\u00e7 bulunmad\u0131\u011f\u0131 \u2018Kapadokya Yahudileri ne yapacak?\u2019 diye sormu\u015f. Onlar mumlar\u0131 nas\u0131l yakacaklard\u0131?<\/p>\n Petrol\u00fcn tarihi Kapadokya\u2019da ba\u015flar. Talmud\u2019da yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi Kapadokya\u2019da, Yahudiler \u015eabat mumlar\u0131n\u0131 petrol (neft) ile yakard\u0131. \u0130\u015fte, bunlar\u0131 and\u0131k. Romal\u0131lar zaman\u0131nda Kayseri\u2019de b\u00fcy\u00fck bir Yahudi cemaati ya\u015fard\u0131. Roma \u0130mparatorlu\u011funun ordusuna al\u0131nd\u0131lar zira Yahudiler iyi \u00fcne sahip askerlerdi. Sava\u015flar esnas\u0131nda 12 bin Yahudi askerinin \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc okuyabiliyorsak orada ya\u015fayan geni\u015f bir topluluk oldu\u011funu anlayabiliriz. Kayseri\u2019den sonra Tarsus ve Mersin\u2019e gittik. Yolda, Ak\u015fehir\u2019de \u00fcnl\u00fc Nasrettin Hoca ve Karaman\u2019da Yunus Emre\u2019nin t\u00fcrbesini de ziyaret ettik. Malatya\u2019ya devam ederken, sabah\u0131n be\u015finde Nemrut (Nimrod) Da\u011f\u0131na \u00e7\u0131kt\u0131k ve Antiochus\u2019un mezar\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fck.<\/p>\n Tarsus\u2019a gittik. Tarsus\u2019ta da Yahudiler ya\u015fad\u0131. En bilinen isimler aras\u0131nda H\u0131ristiyanl\u0131kta Saint Paul olarak tan\u0131nan Aziz Paulus\u2019u sayabiliriz. Paulus, bizde Shaul HaTarsi yani Tarsuslu \u015eaul olarak ge\u00e7er zira Yahudi olarak do\u011fmu\u015f, sonradan H\u0131ristiyan olmu\u015ftu.<\/p>\n Adana\u2019da d\u00f6rt Yahudi kalm\u0131\u015f. Bu kadar az olmalar\u0131na ra\u011fmen her \u015eabat sinagogu a\u00e7\u0131yorlar. Birlikte sinagogda dua ettik ve Yahudi mezarl\u0131\u011f\u0131na gittik. Maalesef ziyaret etti\u011fimiz bir\u00e7ok mezarl\u0131k hi\u00e7 iyi durumda de\u011fil.<\/p>\n Antakya\u2019da 2300 y\u0131l \u00f6ncesine dayanan bir Yahudi cemaati ya\u015fard\u0131. Azur Cenudi ile B\u00fcy\u00fck Antakya Sinagogunda beraberdik. Daha sonra Hatay, Kilis, Urfa, G\u00f6beklitepe, Harran ve Gaziantep\u2019te bulunduk. Ti\u015fa BeAv g\u00fcn\u00fc Antep Sinagogunda dua ettik. Gaziantep Sinagogu, Vak\u0131flar Genel M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc taraf\u0131ndan yenilendi fakat a\u00e7\u0131l\u0131\u015ftan bu yana maalesef kimse oray\u0131 ziyarete gelmemi\u015f.<\/p>\n Rabi Yehuda Ben Betera 2400 sene \u00f6nce, Bet Amikda\u015f zaman\u0131nda Nusaybin\u2019de ya\u015fard\u0131. Kendisinin din e\u011fitimi veren Ye\u015fivas\u0131 vard\u0131. Nusaybin, Talmud\u2019da \u2018Netsivin\u2019 olarak ge\u00e7er. Bug\u00fcn, ge\u00e7mi\u015ften pek bir \u015fey kalmam\u0131\u015f. B\u00f6lge s\u00f6ylenenlerin aksine \u00e7ok g\u00fcvenli, \u00e7ok g\u00fczel. \u0130nsanlar bizi harika kar\u015f\u0131lad\u0131 ve a\u011f\u0131rlad\u0131lar. Hi\u00e7bir sorun ya\u015fanmad\u0131. Diyarbak\u0131r\u2019da bizi, annesi Yahudi olan biri kar\u015f\u0131lad\u0131. Ailesinden geriye kimse kalmam\u0131\u015f, hepsi \u0130srail\u2019e g\u00f6\u00e7 etmi\u015f. Bu ki\u015fi bizi Diyarbak\u0131r\u2019a bir saat uzakl\u0131ktaki\u00a0\u00c7ermik<\/strong>\u00a0K\u00f6y\u00fcnde<\/strong>\u00a0bulunan sinagoga g\u00f6t\u00fcrd\u00fc. Sinagogun yerini tam bilmedi\u011fimiz i\u00e7in oradaki ya\u015fl\u0131lara bilgileri olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 sorduk. Ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z cevaplar ilgin\u00e7ti: \u201cBurada \u00e7ok Yahudi ya\u015fard\u0131; buras\u0131 zaten Yahudi mahallesi idi. \u0130ki sinagog vard\u0131, bir y\u0131k\u0131ld\u0131 ama di\u011fer duruyor\u201d diyerek bizi mek\u00e2na g\u00f6t\u00fcrd\u00fc. Sinagog bir mahzen, depo olarak kullan\u0131lmas\u0131na ra\u011fmen Aron Hakode\u015f (i\u00e7inde Tevrat bulunan Kutsal Dolap) ve sinagog kap\u0131s\u0131n\u0131n \u00fcst\u00fcnde \u0130branice yaz\u0131lar\u0131 ile orada, kar\u015f\u0131m\u0131zda duruyordu. Dua ettikten sonra oradakilere te\u015fekk\u00fcr ederek ayr\u0131ld\u0131k.<\/p>\n Bug\u00fcne kadar pek bilinmeyen Diyarbak\u0131r ve \u00c7ermik Yahudileri hakk\u0131nda, \u0130srail\u2019de \u00c7ermukim yani, \u2018\u00c7ermik\u2019ten gelen\u2019 insanlar\u0131n kurdu\u011fu bir sinagog oldu\u011funu da \u00f6\u011frendim.<\/p>\n Ege\u2019ye gelince\u2026 T\u00fcm Ege\u2019de Roma d\u00f6neminden bu yana Anadolu\u2019da ya\u015fayan Romaniot Yahudileri vard\u0131. En \u00f6nemli merkezleri S\u00f6ke ve 7 kollu \u015famdan olan Menora sembolleriyle nerede ise 2700 senelik ge\u00e7mi\u015fi olan Yahudilerin g\u00f6rkemli sinagogun izleri bulunan Sardes, sonra Priene Sinagogu, Bergama ve \u0130zmir ziyaretimizde vard\u0131.<\/p>\n Bursa\u2019da muhte\u015fem Bursa Geru\u015f Sinagogunu g\u00f6rd\u00fck. Eski bir Sefarad cemaati bar\u0131nd\u0131ran \u00c7anakkale\u2019de Mekor Hayim (Hayat Kayna\u011f\u0131) Sinagogu ile \u00c7anakkale \u015eehitler Abidesini ziyaret ettik; Gelibolu\u2019da sinagogdan kalan harabeleri ve Yahudi mezarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fck.<\/p>\n Gezdi\u011fimiz t\u00fcm yerlerde yerel halk\u0131n bu b\u00f6lgelerde bir zamanlar Yahudilerin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmelerini istedim. Bu yerlerde bulunan sinagog ve mezarlar ge\u00e7mi\u015fte ya\u015fam\u0131\u015f Yahudilerin tarihinin izlerini ta\u015f\u0131yor. Bu yerleri ziyaret edip orada ya\u015fananlar\u0131 anmak onlar\u0131 canl\u0131 tutar. B\u00fct\u00fcn bu yolculukta bagaj\u0131m\u0131zda bulunan bisikletlerimizle de bir\u00e7ok gezi yapt\u0131k. Uzun fakat ilgin\u00e7 bir geziydi Ayr\u0131ca, bir ay boyunca baba-o\u011ful, birlikte Yahudi ge\u00e7mi\u015finin izlerini, mabetlerini gezerken birlikte ge\u00e7irdi\u011fimiz vakit benim i\u00e7in \u00e7ok de\u011ferliydi.<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/i2.wp.com\/www.salom.com.tr\/uploads\/images\/2682020Z4JrO4kR0vhhevm3.jpeg?ssl=1\")
<\/figure>\nGelibolu Sinagogu\u2019ndan kalanlar<\/em><\/strong><\/h2>\n
Rav Mendy, b\u00f6yle bir yolculu\u011fa \u00e7\u0131kmak nereden akl\u0131n\u0131za geldi?<\/h2>\n
Yolculuk nereden ba\u015flad\u0131, nerelere kadar uzand\u0131?<\/h2>\n
Ve bir \u015eabat ak\u015fam\u0131n\u0131 Kapadokya\u2019da ge\u00e7irmek istediniz, bu ak\u015fam\u0131 \u00f6zel yapan neydi?<\/h2>\n
G\u00fcney ve G\u00fcneydo\u011fu Anadolu\u2019da nerelere u\u011frad\u0131n\u0131z? Avraam Avinu\u2019nun da \u015fehri Harran dahil, o b\u00f6lgelerde \u00e7ok eski Yahudi topluluklar\u0131n\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 biliniyor. Siz nerelere gittiniz?<\/h2>\n
Nusaybin ve Diyarbak\u0131r\u2019daki video ve foto\u011fraflar beni \u00e7ok etkiledi, oralarda neler g\u00f6rd\u00fcn\u00fcz?<\/h2>\n
Peki Ege sahilleri?<\/h2>\n