![\"\"](\"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/Alevi-360x203.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
Nihayetinde Alevilik ve aleviler bir yandan giderek daha \u015f\u00fcmull\u00fc y\u00fczle\u015fme veya y\u00fczle\u015fme davetleri s\u00fcrecine girmeye ba\u015flarken di\u011fer yandan da her bir tarihsel ba\u011flamdan \u201cadem\u201de uzanan kendi eylem ve paylar\u0131n\u0131 talep etmeye ba\u015flad\u0131lar. Belki as\u0131l odaklanmam\u0131z gereken soru \u015fu: Aleviler kendilerini yarat\u0131rken, neden bir \u00fclkeyi, bir vatan\u0131, bir halk\u0131 yaratacak bir hak ve hukuk bahsine giri\u015fmediler? Alevilik b\u00fct\u00fcn bir topluma neden talip de\u011fildir? Alevili\u011fin \u201c\u00f6teki\u201dmi de \u00e7a\u011f\u0131raca\u011f\u0131 bir hukuku ve hak potansiyeli yok mudur?<\/em><\/strong><\/p>\n Orhan Gazi Ertekin*<\/strong><\/p>\n Aleviler ve Alevili\u011fin hak hukuk ve adalete ili\u015fkin siyasal potansiyeli ve prati\u011fi \u00fczerine kapsaml\u0131 soru\u015fturmalar yapabilece\u011fimiz bir tart\u0131\u015fma s\u00fcrecinden ge\u00e7iyoruz. P\u0131nar Fidan\u2019\u0131n trajik komedi performans\u0131 bir yandan Alevilerin kendi i\u00e7lerindeki \u201cg\u00fcnah\u201da (su\u00e7a) ve cezaya (kefarete) dair reaksiyoner duygular\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 gibi T\u00fcrkiye yarg\u0131s\u0131n\u0131n \u00fcretilmesi ve yeniden \u00fcretilmesine ili\u015fkin konumlar\u0131 \u00fczerine mutlaka tart\u0131\u015f\u0131lmas\u0131 gereken baz\u0131 ipu\u00e7lar\u0131n\u0131 da verdi. Prof. Ayhan Yal\u00e7\u0131nkaya b\u00f6yle bir hukuk sorununa Alevili\u011fin i\u00e7erisi ile d\u0131\u015far\u0131s\u0131n\u0131 y\u00fczle\u015ftirerek bakmay\u0131 \u00f6nerirken Do\u00e7. Dr. Ayfer Karakaya Alevilik ile d\u0131\u015f\u0131ndan ili\u015fkilenmenin yetersizliklerini hakl\u0131 olarak \u00f6ne ald\u0131. Ayd\u0131n Selcen\u2019in hukuk vurgusu (yani \u201cbiz\u201din kim oldu\u011fu ve bizim d\u0131\u015f\u0131m\u0131zdakilerle nas\u0131l ili\u015fkilenece\u011fimiz sorunu) \u00fczerinden getirdi\u011fi sorusu ise \u00e7ok \u00e7arp\u0131c\u0131yd\u0131 ve isabetliydi: \u201cPekiyi Aleviler aras\u0131nda K\u00fcrt meselesine dair ve K\u00fcrtler aras\u0131nda Ermeni soyk\u0131r\u0131m\u0131na dair kapsaml\u0131 ara\u015ft\u0131rmalar yap\u0131lm\u0131\u015f m\u0131d\u0131r?\u201d Yani Alevili\u011fin hukuk ile ili\u015fkisini di\u011fer grup ve kesimlerle s\u0131n\u0131rlar\u0131nda g\u00f6rmeyi teklif etmi\u015f oluyordu. Ayn\u0131 anlarda Dr. Nimet Alt\u0131nta\u015f\u2019\u0131n \u201cCanlar\u0131n Cinsiyeti\u201dne dair sorular\u0131 (Alevilerde kad\u0131n erkek e\u015fitli\u011fi efsanesi, miras payla\u015f\u0131m\u0131, k\u0131z \u00e7ocuklar\u0131n\u0131n okutulmas\u0131 vs. vs.) orta yerde duruyor ve Alevili\u011fin \u201ci\u00e7erisi\u201d ile \u201cd\u0131\u015far\u0131s\u0131\u201d aras\u0131ndaki derin hukuki ba\u011flant\u0131lar\u0131n as\u0131l \u00e7\u00f6z\u00fclece\u011fi yerleri sorgulamaya a\u00e7\u0131yordu. Nihayetinde Alevilik ve Aleviler bir yandan giderek daha \u015f\u00fcmull\u00fc y\u00fczle\u015fme veya y\u00fczle\u015fme davetleri s\u00fcrecine girmeye ba\u015flarken di\u011fer yandan da her bir tarihsel ba\u011flamdan \u201cadem\u201de uzanan kendi eylem ve paylar\u0131n\u0131 talep etmeye ba\u015flad\u0131lar. \u00c7ok hay\u0131rl\u0131 bir geli\u015fme\u2026<\/p>\n \u015eimdilik Nasreddin Hoca gibi \u201cSen de hakl\u0131s\u0131n o da\u2026\u201d diyebilece\u011fim bir tart\u0131\u015fma var ortada. \u00c7\u00fcnk\u00fc elimizdeki hepsi de d\u00fc\u015f\u00fcnsel zenginlik ve dinamizm olu\u015fturan yaz\u0131lar ancak daha fazla soru ve daha fazla cevap ile taraf olunabilir bir ideolojik (siyasal haritadaki \u00e7a\u011fr\u0131lma bi\u00e7imlerimiz) haritay\u0131 ortaya \u00e7\u0131karacakt\u0131r. Alevilerin T\u00fcrkiye\u2019nin ve hepimizin, t\u00fcm toplumsal gruplar\u0131n sorular\u0131na daha fazla icabet etmeleri gerekti\u011fi ve dahi cevaplara sahip olmas\u0131 gerekti\u011fi yer de buras\u0131. Bence hem Alevili\u011fin sorular\u0131 ve cevaplar\u0131 \u00e7ok eksik hem de d\u0131\u015far\u0131dan Alevili\u011fe sorulan sorular ve verilen cevaplar\u0131. Ancak toplumun g\u00fcndemindeki temel sorular\u0131 birbirimize sormak suretiyle k\u00fclt\u00fcralist bir \u201cprotokol\u201d ba\u011flam\u0131ndan \u00e7\u0131k\u0131p ger\u00e7ek bir hukuk tart\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 yapabilece\u011fimize inan\u0131yorum.<\/p>\n ALEV\u0130L\u0130K VE SORULAR<\/strong><\/p>\n Aleviler ve hukuk meselesine dair soruyla ba\u015flad\u0131m ve uzun bir sorular silsilesi ile de devam edece\u011fim. \u0130lk soru \u015fudur: Aleviler kendi bulunduklar\u0131 yerden ba\u015flayarak bir siyasal hak talebinde bulunmal\u0131 m\u0131d\u0131rlar? Bulunmu\u015flar m\u0131d\u0131r? T\u00fcrkiye\u2019de Aleviler acaba neden bir anayasa kurucu g\u00fc\u00e7 veya g\u00fc\u00e7 unsuru olmam\u0131\u015flard\u0131r? Nusayrilerin Suriye\u2019deki hegemonik rol\u00fcne yak\u0131n bir iddian\u0131n i\u00e7ine neden ve nas\u0131l girmemi\u015flerdir? Girememi\u015fler midir? G\u00fc\u00e7 ili\u015fkileri mi m\u00fcsaade etmemi\u015ftir? Yoksa \u201ckimlik\u00e7i\u201d olmad\u0131klar\u0131 ve t\u00fcm bir be\u015feri bir k\u0131ld\u0131klar\u0131 i\u00e7in mi yapmam\u0131\u015flard\u0131r bunu? S\u0131n\u0131fs\u0131z-imtiyazs\u0131z kayna\u015fm\u0131\u015f bir kitlenin par\u00e7as\u0131 olman\u0131n b\u00f6l\u00fcnmekten, kendi zay\u0131f g\u00fcc\u00fcne s\u0131\u011f\u0131nmaktan daha politik oldu\u011funa m\u0131 kani olmu\u015flard\u0131r? Sorular\u0131 daha geni\u015f bir tarihsel d\u00fczlemde ve belki \u201cAlevilik \u00f6z\u00fc\u201dne de temas edecek \u015fekilde sormak da m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr: Osmanl\u0131 beylik ko\u015fullar\u0131nda temel bir ideolojik tutunum imkan\u0131 olmaktan imparatorluk ko\u015fullar\u0131nda neden terk edilmi\u015ftir s\u0131n\u0131rlara Alevilik halleri? G\u00f6\u00e7ebe kanda\u015f kabilelerin sadece ideolojik tutunum ihtiya\u00e7lar\u0131na m\u0131 cevap vermektedir? Peki K\u00fcrt hareketinin temel kurucu g\u00fc\u00e7lerinden birisiyken nas\u0131l olup da \u201cdevletalt\u0131 g\u00fcce\u201d gelinen zaman i\u00e7inde s\u0131n\u0131ra do\u011fru itilmi\u015ftir Alevilik? \u00c7ok soru sorduk. Do\u011fru. Ama belki as\u0131l odaklanmam\u0131z gereken soru \u015fu: Aleviler kendilerini yarat\u0131rken, neden bir \u00fclkeyi, bir vatan\u0131, bir halk\u0131 yaratacak bir hak ve hukuk bahsine giri\u015fmediler? Alevilik b\u00fct\u00fcn bir topluma neden talip de\u011fildir? Alevili\u011fin \u201c\u00f6teki\u201dni de \u00e7a\u011f\u0131raca\u011f\u0131 bir hukuku ve hak potansiyeli yok mudur? \u201cAlevilik\u201d ile \u201cAleviler\u201d i\u00e7indeki ve aras\u0131ndaki farklar m\u0131 buna engeldir? Alevilerin anayasal yap\u0131, k\u00fclt\u00fcr ve hukuk d\u00fczeni i\u00e7indeki yerinin \u201cBekta\u015fi Mithat Pa\u015fa..\u201d ithaf\u0131 seviyesinde kalmas\u0131 bize Alevilik ve T\u00fcrkiye hukuku a\u00e7\u0131s\u0131ndan ne anlatmaktad\u0131r? \u201cKurucu iddia\u201dlardan veya Kozano\u011flu isyan\u0131 ve Dersim kalk\u0131\u015fmalar\u0131 gibi kurucu isyanlardan \u201clobici\u201d bir politik d\u00fczeye nas\u0131l bir s\u00fcre\u00e7le beraber gelindi?<\/p>\n Sorular fazlas\u0131yla uzat\u0131labilir. Ben bu sorular\u0131n t\u00fcm\u00fcn\u00fc bir k\u00f6\u015feye zaman i\u00e7inde cevaplanmak \u00fczere b\u0131rak\u0131p i\u00e7lerinden \u00fc\u00e7\u00fcn\u00fc ele alaca\u011f\u0131m. Bunlardan birincisi Alevili\u011fin T\u00fcrkiye\u2019de bug\u00fcne kadar ku\u015fat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 politik-ideolojik konumu ve mesafeleri belirlemeye \u00e7al\u0131\u015fmak olacak, ikincisi Alevili\u011fin anayasal kurucu g\u00fc\u00e7 ve hukuk ile ili\u015fkisinin muhtemel kurulu\u015f hatlar\u0131n\u0131 ve haf\u0131zas\u0131n\u0131 tart\u0131\u015fmaya a\u00e7aca\u011f\u0131m. Ve \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fcnde ise Alevili\u011fin hukuk kurucu potansiyeline dair bir tart\u0131\u015fma alan\u0131 kurmak istiyorum.<\/p>\n ALEV\u0130L\u0130\u011e\u0130N POL\u0130T\u0130K \u0130N\u015eASINA TAL\u0130P OLMAK<\/strong><\/p>\n Cumhuriyetin siyasi-hukuki d\u00fczeni neredeyse her toplumsal ve siyasal meseleyi bir \u201ckimlik\u201d haline getirirken etnik-dinsel ve k\u00fclt\u00fcrel kimlik iddialar\u0131n\u0131 da kendi ulusall\u0131\u011f\u0131 nezdinde bir gerilik-gericilik olarak kurgulamay\u0131 ba\u015farm\u0131\u015ft\u0131r. \u201cYerellik\u201d S\u00fcnni \u0130slam kurumsall\u0131\u011f\u0131na dayal\u0131 T\u00fcrkl\u00fck hukuku i\u00e7inde bir \u00f6zerk bir hak alan\u0131 olarak g\u00f6r\u00fclmez iken devlet kar\u015f\u0131s\u0131ndaki \u00f6zerklik iddialar\u0131 daima bir \u201csu\u00e7\u201d ve \u201cisyan\u201d potansiyeli olarak g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f, hukuk alan\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131na itilmi\u015ftir. Alevilik cumhuriyetin hukuk d\u00fczeninde \u00f6ncelikle bu gerilim \u00fczerinden konumland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r ve \u201cdevlet merkezi\u201d kar\u015f\u0131s\u0131ndaki hak iddialar\u0131 bak\u0131m\u0131ndan olduk\u00e7a trajik sonu\u00e7lar\u0131 da beraberinde getirmi\u015ftir. Sorun esas olarak \u015furadan y\u00fckselmektedir: Aleviler cumhuriyetin hukuk d\u00fczeni i\u00e7inde bu hegemonik ili\u015fkiye en kolay intibak eden bir \u201cyerellik\u201d ve \u201ckimlik\u201d unsurudur. B\u00f6ylece \u201cEn d\u0131\u015far\u0131da olan\u0131n en i\u00e7eride kalmas\u0131\u201d olarak ifade edilebilecek bu durum Alevilerin siyasal ve hukuksal alanda bir \u201chak\u201d ve\u201d hareket\u201d tecr\u00fcbesine sahip olma imkanlar\u0131n\u0131 k\u0131s\u0131tlam\u0131\u015ft\u0131r. Biraz da bundan dolay\u0131 Aleviler cumhuriyetin siyasal ve hukuksal d\u00fczeni i\u00e7inde konumland\u0131r\u0131ld\u0131klar\u0131 yeri a\u015fan bir siyasi ve hukuki performans\u0131 geli\u015ftiremediler. Ya da buna ili\u015fkin e\u011filimleri \u00e7ok \u00e7e\u015fitli nedenlerle bir harekete d\u00f6n\u00fc\u015femedi. Onlar\u0131n temel siyasal e\u011filimi S\u00fcnni \u0130slam\u0131n toplumsal d\u00fczeydeki \u015fiddet ve tehdit potansiyelinin politik d\u00fczeyde kontrol alt\u0131na al\u0131nmas\u0131na hasredildi\u011finden ba\u011f\u0131ms\u0131z ve do\u011frudan hak kurucu bir eylemden uzak kald\u0131lar. B\u00f6ylece varl\u0131klar\u0131n\u0131 ve eylemlerini, kendi varolu\u015f kayg\u0131lar\u0131 ile cumhuriyetin g\u00fcvenlik vaadi aras\u0131ndaki i\u015flenmemi\u015f bir politik d\u00fcrt\u00fcn\u00fcn i\u00e7inde k\u0131s\u0131tl\u0131 buldular. Bunun bir d\u00fcrt\u00fcy\u00fc a\u015farak bir politik bilin\u00e7 ve hareket haline gelmesi ise \u00e7ok \u00e7e\u015fitli nedenlerle geride b\u0131rak\u0131ld\u0131.<\/p>\n Alevili\u011fin daha \u201cb\u00fcy\u00fck\u201d toplumsal ba\u011flar i\u00e7inde var olmaya \u00e7a\u011fr\u0131lmas\u0131 sadece cumhuriyete ait bir arzu de\u011fildir ku\u015fkusuz. S\u00fcnnili\u011fin i\u00e7inde geni\u015f bir \u00f6fke, h\u0131n\u00e7 ve nefret bar\u0131nd\u0131ran Alevilik yorumunda bile kendi hegemonik sabas\u0131na dahil etme sevdas\u0131 vard\u0131r. Marksizm de ayn\u0131 \u00e7a\u011fr\u0131y\u0131 \u00f6zg\u00fcvenle yapan taraflardan biridir. Bunlar\u0131n i\u00e7inde en ba\u015far\u0131l\u0131 olan ku\u015fkusuz cumhuriyet\u00e7ili\u011fin \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131d\u0131r. \u00d6ncelikle cumhuriyetin \u201culusall\u0131k\u201d iddias\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda dinselli\u011fi gerilik olarak kurgulamas\u0131 ile ayn\u0131 anda \u201cak\u0131lc\u0131 din\u201d vurgusunun kar\u015f\u0131l\u0131k buldu\u011fu bir daha b\u00fcy\u00fck k\u00fcmeye dahil olma \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131 Aleviler aras\u0131nda olduk\u00e7a ba\u015far\u0131l\u0131 oldu. Hemen arkas\u0131ndan Marksist solun daha b\u00fcy\u00fck bir kurtulu\u015fa davet etmesi de kendi ama\u00e7lar\u0131 nezdinde k\u0131smen ba\u015far\u0131l\u0131d\u0131r. Ancak 1990\u2019lardan sonra Alevilik kendi haf\u0131zas\u0131n\u0131 kurabilecek bir politik dinamizmin i\u00e7ine girdi. Ayn\u0131 d\u00f6nem Alevili\u011fin T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn, \u0130slamc\u0131l\u0131\u011f\u0131n ve ulusalc\u0131l\u0131\u011f\u0131n daha yo\u011fun bir ilgi alan\u0131na girdi\u011fi d\u00f6nemdir. Fakat 1990\u2019lardaki ba\u011f\u0131ms\u0131z y\u00fckseli\u015f e\u011filimine ra\u011fmen \u0130slamc\u0131l\u0131\u011f\u0131n y\u00fckseli\u015fi kar\u015f\u0131s\u0131nda cumhuriyet\u00e7ili\u011fin i\u00e7inde ezberlenmi\u015f bir korunma ve g\u00fcvenlik d\u00fcrt\u00fcs\u00fcn\u00fcn \u00f6tesine ge\u00e7emedi. Ku\u015fkusuz ki Kozano\u011flu isyan\u0131 ve Dadalo\u011flu\u2019nun h\u00fcz\u00fcnl\u00fc sesi ile Dersim tertelesi a\u011f\u0131tlar\u0131 h\u00e2l\u00e2 haf\u0131zalarda tazedir ve bu haf\u0131zay\u0131 cumhuriyetin ayd\u0131nlanmac\u0131 \u00e7a\u011fr\u0131lar\u0131 i\u00e7inde teskin etmeyi istemek \u00e7ok yad\u0131rgat\u0131c\u0131 bir durum gibi de g\u00f6r\u00fcnmemektedir. Fakat Cumhuriyet tarihi boyunca s\u00fcren katliamlar\u0131n Alevilerin \u00f6l\u00fcmc\u00fcl kayg\u0131s\u0131na cevap veremedi\u011fi de ortadad\u0131r. Burada Alevilerin taraf oldu\u011fu cumhuriyetin g\u00fcc\u00fcn\u00fcn \u0130slamc\u0131l\u0131\u011fa yetmedi\u011fi ve bundan dolay\u0131 Mara\u015f, \u00c7orum ve Sivas gibi katliamlar\u0131n engellenemedi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmek bir yol. \u0130slamc\u0131l\u0131\u011f\u0131n cumhuriyetin zaaflar\u0131ndan g\u00fc\u00e7 ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul etmek geleneksel cumhuriyet\u00e7i politik konumu s\u00fcrd\u00fcrmek i\u00e7in yeterli bulunan bir mazeret olabilir mi? Yoksa cumhuriyet Alevilik ve S\u00fcnnili\u011fin siyasal ve hukuksal alana bu gerilim i\u00e7inde yerle\u015ftirilmesinden politik kazan\u00e7lar m\u0131 sa\u011flamaktad\u0131r? B\u00f6ylece kendi iktidar\u0131 i\u00e7inde Alevi ve S\u00fcnni lobileri ile birlikte ba\u015far\u0131yla yerle\u015ftirdi\u011fi iki partili sistemi esnek da\u011f\u0131l\u0131mlar ve konum almalar i\u00e7inde yeniden \u00fcretme ba\u015far\u0131s\u0131 m\u0131 g\u00f6stermektedir?<\/p>\n T\u00fcm bu geli\u015fmeler, tart\u0131\u015fmalar ve s\u00f6ylemler Alevilik ve Alevileri, toplumun kendisi veya e\u015fit bir unsuru olarak de\u011fil toplumsal ve k\u00fclt\u00fcrel \u00e7atlaklar i\u00e7inde gezinen, hayatta kalmaya \u00e7al\u0131\u015fan ve varolu\u015funu ba\u011f\u0131ml\u0131 bir ili\u015fkinin i\u00e7inde t\u00fcketmeye zorlayan ili\u015fkiler yaratm\u0131\u015ft\u0131r. Yaratmaktad\u0131r. Alevili\u011fin T\u00fcrkiye\u2019de hukuk kurucu g\u00fc\u00e7ler ve g\u00fc\u00e7 iddialar\u0131 ile ili\u015fkisinin k\u0131sa \u00f6zeti buruya kadard\u0131. \u015eimdi gelelim Alevilik ve hukuk bak\u0131m\u0131ndan bir ba\u015fka haf\u0131za tercihine ve tabii ki bir ba\u015fka hukuk iddias\u0131na\u2026<\/p>\n ALEV\u0130L\u0130\u011e\u0130N POL\u0130T\u0130K VE HUKUK\u0130 HAFIZASI<\/strong><\/p>\n Ben Alevilik ve Alevilerin hukuk ve politika i\u00e7indeki yerlerini belirlemek bak\u0131m\u0131ndan as\u0131l ya\u015famsal sorunun \u015furada oldu\u011fu kanaatindeyim: Hen\u00fcz yeterli ara\u015ft\u0131rmalara konu olmam\u0131\u015f ise de 1840\u2019lardaki Ak\u00e7ada\u011f Alevi K\u00fcrtlerinin isyan\u0131 ve 1860\u2019lardaki Kozano\u011flu isyan\u0131 ve Dersim tertelesi ile Mara\u015f, \u00c7orum ve Sivas katliamlar\u0131 aras\u0131nda bir tarihsel devaml\u0131l\u0131k ili\u015fkisi var m\u0131d\u0131r? Ortak noktalar nedir? Farkl\u0131 olan nedir? Ve t\u00fcm bunlar Alevilerin T\u00fcrkiye\u2019nin geleneksel hukuk kurucu g\u00fc\u00e7leriyle ili\u015fkilerini ne \u00f6l\u00e7\u00fcde belirlemektedir ve ne \u00f6l\u00e7\u00fcde ba\u011f\u0131ms\u0131z bir hukuk kurucu \u00f6neriye sahip olmalar\u0131n\u0131 sa\u011flar? Alevili\u011fin haf\u0131zas\u0131n\u0131n \u201chukuk kurucu\u201d bir anayasal perspektifin i\u00e7inde kurulmas\u0131n\u0131n yolunun \u00f6ncelikle bu sorularla y\u00fczle\u015fmek ve cevaplar geli\u015ftirmekten ge\u00e7ti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Bu soru sadece Alevilik ve Aleviler i\u00e7in ontolojik bir soru de\u011fildir. Ayn\u0131 zamanda hukuk ve anayasa kurucu iddialar\u0131 da i\u00e7erecek bir sorudur. Bunun i\u00e7in geleneksel hukuk, anayasa ve anayasac\u0131l\u0131k anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n \u00f6ncelikle de\u011fi\u015ftirilerek ba\u015flanmas\u0131 gerekiyor.<\/p>\n Alevili\u011fin anayasal g\u00fc\u00e7 ili\u015fkileri bahsine yer a\u00e7mak i\u00e7in \u015furadan ilerleyelim: T\u00fcrkiye\u2019nin anayasa ve anayasac\u0131l\u0131k anlay\u0131\u015f\u0131 liberal uyum ve hukuksal kurumsal iktidar yakla\u015f\u0131m\u0131na dayanmaktad\u0131r. Buna g\u00f6re anayasalar, bir \u201cmetin\u201ddirler iktidarlar\u0131n yasall\u0131k ve kurumsall\u0131\u011f\u0131n\u0131 ku\u015fat\u0131rlar. Osmanl\u0131-T\u00fcrk anayasa anlay\u0131\u015f\u0131 da bunun \u00fczerine y\u00fckselir. Osmanl\u0131 19\u2019yy sinde anayasac\u0131l\u0131k Mustafa Faz\u0131l Pa\u015fa\u2019n\u0131n adland\u0131rmas\u0131 ile \u201cnizam\u0131 serbesthane\u201d idi. Yani serbestlikler rejimi; esas olarak ruhsat verilmi\u015f eylem ve d\u00fc\u015f\u00fcnceler alan\u0131na i\u015faret ediyordu. G\u00fc\u00e7 ili\u015fkileri, isyanlar, merkezi yap\u0131n\u0131n g\u00fcc\u00fcn\u00fc s\u0131n\u0131rland\u0131racak ger\u00e7ek anayasal geli\u015fmeler ve \u201cyerel\u201dlik iddialar\u0131 anayasa alg\u0131s\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131ndaki tarihsel meseleler olarak ele al\u0131n\u0131yordu. Buradan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda \u00f6rne\u011fin ne Ak\u00e7ada\u011f Alevi K\u00fcrtlerinin isyan\u0131 ve bast\u0131r\u0131lmas\u0131 ne Kozano\u011flu isyan\u0131 bir anayasac\u0131l\u0131k hareketidir ne de Dersim 1937 s\u00fcreci. T\u00fcrkiye anayasa tarih\u00e7ili\u011finin (e\u011fer b\u00f6yle bir \u015fey varsa) anayasa alg\u0131s\u0131n\u0131n sonu\u00e7lar\u0131ndan birisini de burada g\u00f6r\u00fcr\u00fcz: T\u00fcrk anayasac\u0131l\u0131\u011f\u0131 Mustafa Faz\u0131l Pa\u015fa ve yeni Osmanl\u0131lar\u2019\u0131n (H\u00fcrriyet gazetesi) muhalefeti ile Mithat Pa\u015fa ve 1876 Anayasas\u0131\u2019n\u0131 tarihsel dikkat alan\u0131na ta\u015f\u0131rken \u00f6rne\u011fin 1840\u2019lardan itibaren ba\u015flayan isyan ve \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131 anayasa kurucu geli\u015fmelerin d\u0131\u015f\u0131nda tutar. Kozano\u011flu isyan\u0131 bunlardand\u0131r \u00f6rne\u011fin\u2026<\/p>\n Bu anlay\u0131\u015f Alevili\u011fi ve Alevileri devletin g\u00fcc\u00fcn\u00fc s\u0131n\u0131rlayan ger\u00e7ek bir \u201cdemokratik g\u00fc\u00e7\u201d olarak de\u011fil bir \u201c\u015faki\u201d olarak anlamak sonucunu da do\u011furmu\u015ftur. Oysa bug\u00fcne kadar T\u00fcrkiye\u2019deki anayasa ve anayasac\u0131l\u0131k tart\u0131\u015fmalar\u0131 b\u00fcy\u00fck oranda y\u00fczeysel ve sahte bir kavramlar seti i\u00e7inde ve merkez lehine yorumlanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu noktada Alevilik, Osmanl\u0131\u2019da merkezi ve modern g\u00fc\u00e7lerin in\u015fas\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda bir tedhi\u015f ve \u015fiddet potansiyeli olarak de\u011ferlendirilmi\u015ftir. T\u00fcrk\u00e7\u00fc tarih yaz\u0131m\u0131, bu a\u00e7\u0131dan Alevili\u011fi merkezi devlet a\u00e7\u0131s\u0131ndan bir \u201csorun\u201d olarak i\u015faretlemi\u015ftir. 1860\u2019lardan itibaren bir isyan hareketi olarak do\u011fan Kozano\u011flu hareketinin tarihe yerle\u015ftirilmesi incelendi\u011finde bu s\u00f6ylem a\u00e7\u0131kl\u0131kla ortaya \u00e7\u0131kar. Kozano\u011flu hareketi, anar\u015fist bir harekettir, ba\u015f\u0131 bozuktur, d\u00fczensizdir ve iskana kar\u015f\u0131d\u0131r. Bu haliyle Osmanl\u0131 hukukunun bir ihlali, demokrasi ve hukukun in\u015fas\u0131n\u0131n bir engeli olarak g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Oysa Kozano\u011flu hareketi ger\u00e7ekte T\u00fcrkiye hukuku ve muhtemel anayasalar\u0131n demokratik g\u00fc\u00e7lerinden ba\u015fl\u0131cas\u0131 idi. Hukukun \u00e7o\u011ful bir m\u00fczakerenin i\u00e7inde do\u011fu\u015fu, merkezi g\u00fcc\u00fcn etki ve n\u00fcfuzunun s\u0131n\u0131rlanmas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan ger\u00e7ek bir anayasal kurucu unsur olarak ortadayd\u0131. T\u00fcrkiye hukuk tarihi yaz\u0131m\u0131nda ger\u00e7ek demokratik kurucular\u0131n darbeci, anar\u015fist ve bozguncu olarak tasnif edilmelerinin hem T\u00fcrkiye\u2019nin bug\u00fcne gelen hukuku ve hem de Alevili\u011fin hak kurucu bir hareket potansiyeli bak\u0131m\u0131ndan \u00e7ok \u015fey ifade etmektedir ve bu a\u00e7\u0131dan konunun \u00fcst\u00fcnde dikkatle durulmal\u0131d\u0131r. Bunu bir k\u00f6\u015feye kaydedelim (Bu arada bu bahiste Mara\u015f katliam\u0131 \u00fczerine yak\u0131nda yay\u0131nlanacak olan kitab\u0131m\u0131zdaki Tahsin Kozano\u011flu\u2019nun makalesini heyecanla beklemeyi de \u00f6neriyorum\u2026).<\/p>\n ALEV\u0130L\u0130K VE ALEV\u0130LER\u0130N HUKUK \u0130DD\u0130ASI<\/strong><\/p>\n Ve gelelim bir di\u011fer soruya: Alevi \u201chak\u201dk\u0131 var m\u0131d\u0131r? Aleviler kendilerine has haklar istemeli midirler? Veya daha \u00f6tesi Aleviler b\u00fct\u00fcn bir topluma talip olmal\u0131 m\u0131d\u0131rlar? B\u00fct\u00fcn bir toplumun hukukunu kendi eylemlerinde yaratma iddias\u0131na sahip olmal\u0131 m\u0131d\u0131rlar? Bu soruyu ya \u201cmillet-ulus\u201d ya \u201cs\u0131n\u0131f\u201d ya da daha b\u00fcy\u00fck bir \u201cinan\u00e7-iman\u201d ile kar\u015f\u0131layarak \u201ckimlik\u00e7i\u201d, \u201ck\u00fclt\u00fcralist\u201d bulacak \u00e7ok fazla ki\u015fiyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya bulunuyoruz. Oysa bu kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131\u015f sahiplerinin b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131n\u0131n bizzat kendilerinin k\u00fclt\u00fcralist oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir. Farkl\u0131 etnik k\u00fclt\u00fcrel gruplar aras\u0131ndaki toplumsal ba\u011f\u0131 bir \u201cileti\u015fim\u201d ve bir \u201cprotokol\u201de indirgeyen k\u00fclt\u00fcralist yakla\u015f\u0131m hem somut bir politik dinamizm alan\u0131n\u0131, bir siyasal enerjiyi soyut bir ilkeye mahkum etmekte hem de toplumsal d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn belirli bir zaman ve mekana yerle\u015ftirilmesini engellemektedir ger\u00e7ekte\u2026<\/p>\n Oysa hi\u00e7bir \u201ckimlik\u201din kendili\u011finden bir varl\u0131\u011f\u0131 yoktur. Her durumda politik olarak yarat\u0131l\u0131r. Kendi siyasal enerjisini geli\u015ftirmeyi ba\u015faran\u0131n \u00f6n\u00fcne ise ne \u201cmillet\u201d, ne \u201cs\u0131n\u0131f\u201d ne de \u201ciman\u201d konularak \u201ceksiklik\u201di hat\u0131rlat\u0131labilir. K\u00fcrtl\u00fck s\u0131n\u0131fa kar\u015f\u0131 bu bahsi kazanm\u0131\u015ft\u0131r \u00f6rne\u011fin ve kendi dinamizmini var edebildi\u011fi s\u00fcrece s\u0131n\u0131f\u0131 da milleti de iman\u0131 da ta\u015f\u0131maya devam edecektir. Alevilik ise kendi potansiyeli bak\u0131m\u0131ndan bu t\u00fcr sorular ve cevaplara bile hen\u00fcz sahip de\u011fildir maalesef.<\/p>\n Buradan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda Alevilerin hak talebini politikle\u015ftirmesi ve bir harekete d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmesini kimlik\u00e7ilik olarak yorumlayanlar\u0131n \u201cb\u00fcy\u00fck anlat\u0131\u201dlar\u0131 ve \u201cb\u00fcy\u00fck \u00e7a\u011fr\u0131\u201dlar\u0131n\u0131n i\u00e7inde bir \u201cbeyaz adam\u201d bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 art\u0131k g\u00f6rmek gerekiyor. Bu nedenle de Alevilik, \u201chak\u201d ile ili\u015fkisini \u201ckimlik\u00e7i\u201d su\u00e7lamas\u0131 nedeniyle sadece pasif bir \u201ctalep\u201d boyutuna terk etmemeli ayn\u0131 zamanda \u201chareket\u201de d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrerek bir \u201cyeni hayat\u201d ve bir hukuk \u00f6nerisi olarak da ortaya koymal\u0131d\u0131r. Kendi farkl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131, kendi sorunlar\u0131n\u0131 ve kendi mahremiyetlerinde \u00fcrettikleri \u00e7e\u015fitli e\u015fitsizlik ve adaletsizlikleri de ancak bu yolla a\u015fabileceklerdir. Tabii ki utand\u0131r\u0131c\u0131 komedi performanslar\u0131na kar\u015f\u0131 adil tepkiler geli\u015ftirmek daha m\u00fcmk\u00fcn hale gelecek ve nihayet dar alandaki \u00e7eki\u015fmeler yerine verimli tart\u0131\u015fmalara b\u0131rakmaya ba\u015flayacakt\u0131r\u2026<\/p>\n