![\"\"](\"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/Pandemi-ve-\u201cTek\u00e2lif-i-Milliye-Dayan\u0131\u015fmas\u0131\u201d-360x204.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
Konu 1912\u2019den itibaren ya\u015fad\u0131klar\u0131 yerlerden t\u00fcrl\u00fc kolektif \u015fiddet mekanizmalar\u0131 ile kopar\u0131lm\u0131\u015f, tehcir edilmi\u015f ve k\u0131r\u0131ma u\u011fram\u0131\u015f Ermeni ve Rumlar’dan kalan ta\u015f\u0131nmazlar\u0131n y\u00f6netilmesi ve sava\u015f seferberli\u011fine merkezi h\u00fck\u00fcmetin reg\u00fclasyonuyla d\u00e2hil edilmesidir. Ama ne Wikipedia, ne ders kitaplar\u0131, ne de Erdo\u011fan\u2019\u0131n payla\u015ft\u0131\u011f\u0131 \u00f6zette vergi d\u00fczenlemesinin bu taraf\u0131n\u0131 g\u00f6rmek m\u00fcmk\u00fcn.<\/em><\/strong><\/p>\n \u00d6MER TURAN Pandemi ve Sava\u015f Metaforu<\/strong> Militarist mant\u0131k<\/strong><\/p>\n AKP iktidar\u0131 sava\u015f metaforunu \u00f6ne \u00e7\u0131karmasa da, yap\u0131lan resmi a\u00e7\u0131klamalarda ve iktidara yak\u0131n kanaat \u00f6nderlerinin ifadelerinde ad\u0131 konmam\u0131\u015f, z\u0131mn\u00ee bir militarist mant\u0131\u011f\u0131 g\u00f6zlemek m\u00fcmk\u00fcn. Bu z\u0131mn\u00ee militarizmin bir \u00f6rne\u011fi pandemi s\u0131ras\u0131nda hayat\u0131n\u0131 kaybeden sa\u011fl\u0131k\u00e7\u0131lara \u201c\u015fehit\u201d stat\u00fcs\u00fcn\u00fcn verilmesi fikri. Sa\u011fl\u0131k Bakan\u0131 Fahrettin Koca bu fikri destekleyece\u011fini ve konunun \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki g\u00fcnlerde g\u00fcndeme gelebilece\u011fini s\u00f6ylemekle yetindi. Kimi sa\u011fl\u0131k personelinin vefat eden meslekta\u015flar\u0131n\u0131n ailelerine \u00e7e\u015fitli haklar sunacak bu d\u00fczenlemeye s\u0131cak bakt\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebiliriz. \u0130lahiyat\u00e7\u0131 Nihat Hatipo\u011flu ise \u201cbula\u015f\u0131c\u0131 hastal\u0131ktan vefat eden M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n, \u015fehit sevaplar\u0131ndan bir k\u0131sm\u0131n\u0131\u201d kazanaca\u011f\u0131n\u0131 iddia etti. Z\u0131mn\u00ee Militarizmden \u201cTek\u00e2lif-i Milliye Dayan\u0131\u015fmas\u0131\u201dna\u00a0 \u00a0\u00a0<\/strong> Emval-i Metruke, Ermeniler, Rumlar<\/strong><\/p>\n Ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 zaten neye dair oldu\u011funu aktar\u0131yor: \u201cEmv\u00e2l-i Metr\u00fbke hakk\u0131nda 6 numaral\u0131 emir\u201d. Yani konu 1912\u2019den itibaren ya\u015fad\u0131klar\u0131 yerlerden t\u00fcrl\u00fc kolektif \u015fiddet mekanizmalar\u0131 ile kopar\u0131lm\u0131\u015f, tehcir edilmi\u015f ve k\u0131r\u0131ma u\u011fram\u0131\u015f Ermeni ve Rum\u2019lardan kalan ta\u015f\u0131nmazlar\u0131n y\u00f6netilmesi ve sava\u015f seferberli\u011fine merkezi h\u00fck\u00fcmetin reg\u00fclasyonuyla d\u00e2hil edilmesidir. Ama ne Wikipedia, ne ders kitaplar\u0131, ne de Erdo\u011fan\u2019\u0131n payla\u015ft\u0131\u011f\u0131 \u00f6zette vergi d\u00fczenlemesinin bu taraf\u0131n\u0131 g\u00f6rmek m\u00fcmk\u00fcn. Alt\u0131nc\u0131 emre g\u00f6re \u201c… e\u015fya ve erzak cinsinden muhtelif mahallerde mevcut Emv\u00e2l-i Metr\u00fbkeye Tek\u00e2lif-i Milliye Komisyonlar\u0131nca vazi\u2019yed edilerek miktar\u0131 tespit ve fiyat\u0131 takdir olunarak kuru\u015flu bir mazbata mahalli mal sand\u0131\u011f\u0131na verilecektir\u201d. Parti-devlet dayan\u0131\u015fmadan ne anl\u0131yor?\u00a0<\/strong><\/p>\n Ve muhtemelen Erdo\u011fan ve kurmaylar\u0131 Tek\u00e2lif-i Milliye emirlerini dayan\u0131\u015fma olarak hat\u0131rlat\u0131rken asl\u0131nda bunun zorunlu bir vergi oldu\u011funu biliyorlar. Bilmelerine kar\u015f\u0131n kendi kampanyalar\u0131n\u0131 Tek\u00e2lif-i Milliye\u2019yi hat\u0131rlatarak sunmalar\u0131 asl\u0131nda pandemi g\u00fcnlerinde parti-devletin dayan\u0131\u015fmadan ne anlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da g\u00f6stermekte bize. Bu dayan\u0131\u015fma, yani t\u0131rnak i\u00e7inde s\u00f6yleyecek olursak \u201cTek\u00e2lif-i Milliye dayan\u0131\u015fmas\u0131\u201d i\u00e7inde korporatist t\u0131n\u0131lar bar\u0131nd\u0131ran, haklardan \u00e7ok g\u00f6revleri tan\u0131mlayan, temsil ilkesinden \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc liderin merkezi kontrol\u00fcn\u00fc \u00f6ne \u00e7\u0131karan bir anlay\u0131\u015f. Ba\u015fka bir ifadeyle, Ziya G\u00f6kalp\u2019in zaman\u0131nda solidarizm, yani tesan\u00fct\u00e7\u00fcl\u00fck olarak tarif etti\u011fi perspektif. Milli dayan\u0131\u015fma kampanyas\u0131n\u0131n ilk duyuruldu\u011fundaki amac\u0131, yani yevmiye ile ge\u00e7imini s\u00fcrd\u00fcren kesimler ba\u015fta olmak \u00fczere, al\u0131nan tedbirlerden dolay\u0131 ma\u011fdur olan dar gelirli vatanda\u015flara yard\u0131m etme hedefi de ilerleyen g\u00fcnlerde mu\u011flakla\u015ft\u0131rd\u0131. Bu yard\u0131m\u0131 devlet kaynaklar\u0131 \u00fczerinden de\u011fil de ba\u011f\u0131\u015f \u00fczerinden yapma hedefi de tam korporatist tarzda sosyal haklar\u0131 yok saymak, sa\u011flanan deste\u011fi hay\u0131rseverli\u011fe ve meslek \u00f6rg\u00fctlerinin \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcndeki ba\u011f\u0131\u015flara ba\u011flamak anlam\u0131na geliyor.
\n<\/strong>Cumhurba\u015fkan\u0131 Erdo\u011fan 3 Nisan\u2019da 30 b\u00fcy\u00fck\u015fehirde giri\u015f ve \u00e7\u0131k\u0131\u015flara k\u0131s\u0131tlama ve 20 ya\u015f alt\u0131ndakiler i\u00e7in soka\u011fa \u00e7\u0131kma yasa\u011f\u0131 getirildi\u011fini duyurdu\u011fu konu\u015fmas\u0131nda CHP ile polemik fasl\u0131n\u0131 da unutmad\u0131. Bu Erdo\u011fan\u2019\u0131n uzun zamand\u0131r bilinen bir takti\u011fi. Konu ne olursa olsun, CHP ile polemi\u011fe girmeyi \u00f6nemsiyor. S\u00f6z\u00fc tek-parti d\u00f6nemine getirip, 1950 \u00f6ncesine at\u0131fla bug\u00fcn\u00fcn ana muhalefetini ele\u015ftiriyor. Pandemi g\u00fcnlerinde de ayn\u0131 takti\u011fi izleyen Erdo\u011fan, K\u0131l\u0131\u00e7daro\u011flu\u2019nun Biz Bize Yeteriz T\u00fcrkiyem kampanyas\u0131na y\u00f6nelik ele\u015ftirisine Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131 s\u0131ras\u0131nda devreye sokulan Tek\u00e2lif-i Milliye emirlerini hat\u0131rlatarak yan\u0131t verdi. Erdo\u011fan sava\u015f s\u0131ras\u0131nda milletin bu dayan\u0131\u015fma \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131na mecburiyetin \u00f6tesinde bir g\u00f6n\u00fcll\u00fckle kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledi. Erdo\u011fan K\u0131l\u0131\u00e7daro\u011flu\u2019nu bir fitne oda\u011f\u0131 olarak niteledi ve muhalefet liderini kendi tarihini bilmemekle su\u00e7lad\u0131.
\nK\u0131l\u0131\u00e7aro\u011flu polemi\u011fi t\u0131rmand\u0131rmama tavr\u0131n\u0131 se\u00e7erken, Erdo\u011fan\u2019\u0131n Tek\u00e2lif-i Milliye \u00fczerinden ba\u011f\u0131\u015f kampanyas\u0131n\u0131 gerek\u00e7elendirmesine ele\u015ftiri Ahmet Davuto\u011flu\u2019ndan geldi. Davuto\u011flu\u2019nun ifadesiyle Tek\u00e2lif-i Milliye benzetmesi sava\u015f \u015fartlar\u0131 i\u00e7inde olundu\u011funu \u00e7a\u011fr\u0131\u015ft\u0131raca\u011f\u0131 i\u00e7in tehlikeliydi. Davuto\u011flu\u2019na g\u00f6re Tek\u00e2lif-i Milliyeyi hat\u0131rlamak kaynaklar\u0131n t\u00fckendi\u011fi izlenimini vererek, hem i\u00e7eriye hem de uluslararas\u0131 alana yanl\u0131\u015f mesaj vermekteydi. Davuto\u011flu b\u00f6yle dedikten sonra Erdo\u011fan 6 Nisan\u2019da tekrar kameralar\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131na ge\u00e7ti. S\u00f6z\u00fc tekrar Tek\u00e2lif-i Milliye getiren Erdo\u011fan \u201cbug\u00fcn de yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z budur\u201d dedi. Konu\u015fmas\u0131nda Tek\u00e2lif-i Milliye emirlerinin bir \u00f6zetini okuyan Erdo\u011fan\u2019a g\u00f6re, \u201cbaz\u0131 kafalar bu dayan\u0131\u015fma k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc kavramakta zorlan\u0131yor olsa da\u201d, ba\u011f\u0131\u015f kampanyas\u0131na kat\u0131l\u0131m tatmin edici d\u00fczeydeydi. Bu yaz\u0131 tam da bu polemi\u011fi yorumlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Yaz\u0131n\u0131n ele ald\u0131\u011f\u0131 iki temel soru var: Birincisi, korona salg\u0131n\u0131 g\u00fcnlerinde al\u0131nan \u00f6nlemleri sava\u015f metaforu \u00fczerinden d\u00fc\u015f\u00fcnmek ne derece isabetli? Ba\u015fka bir ifadeyle salg\u0131n ile m\u00fccadeleyi militarist bir mant\u0131k ve dil \u00fczerinden kurmak ne getirir? \u0130kincisi Erdo\u011fan\u2019\u0131n Tek\u00e2lif-i Milliye atf\u0131 AKP parti-devletinin tarihle kurdu\u011fu ara\u00e7sal ili\u015fkide nereye oturmakta? \u0130kinci soru bize Tek\u00e2lif-i Milliye\u2019nin hat\u0131rlanan ve unutturulan, ya da bilmezlikten gelinen taraflar\u0131n\u0131 hat\u0131rlamak i\u00e7in de bir imk\u00e2n sunacak. Tek\u00e2lif-i Milliye emirlerinin her yerde kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kan ve Erdo\u011fan\u2019\u0131n da okudu\u011fu \u00f6zeti bu \u00f6zel verginin ya\u015famakta oldu\u011fumuz topraklar\u0131n Ermenisizle\u015ftirilmesi s\u00fcreciyle ili\u015fkisini g\u00f6r\u00fcnmez h\u00e2le getiriyor. \u0130kinci soru \u00fczerine d\u00fc\u015f\u00fcnmek bize bu ba\u011f\u0131 hat\u0131rlama olana\u011f\u0131 da verecek.<\/p>\n
\nSusan Sontag 1970\u2019lerin sonunda kendi kanser deneyimi \u00fczerinde kaleme ald\u0131\u011f\u0131 uzun denemesinde t\u00fcberk\u00fcloz ve kanser gibi hastal\u0131klar\u0131n sava\u015f metaforu ve militarist terminoloji \u00fczerinden d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmesinin yayg\u0131nl\u0131\u011f\u0131na dikkat \u00e7ekiyor ve hastal\u0131klar\u0131n metaforik d\u00fc\u015f\u00fcnme bi\u00e7imleri bir yana b\u0131rak\u0131larak ele al\u0131nmas\u0131n\u0131 \u00f6neriyordu. (Sontag\u2019\u0131n\u00a0Metafor Olarak Hastal\u0131k<\/em>\u00a0kitab\u0131 Can Yay\u0131nlar\u0131 taraf\u0131ndan \u00e7evrildi.) 2020 pandemisi Sontag\u2019\u0131n s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fi hastal\u0131k ya da salg\u0131n\u0131n sava\u015f metaforu e\u015fli\u011finde d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmesinin ne derece yayg\u0131n oldu\u011funu bir kez daha g\u00f6steriyor. Uzmanlar kadar biz s\u0131radan insanlar da s\u00fcreci bu \u015fekilde g\u00f6rmeye e\u011filimliyiz. Pandeminin ola\u011fan \u00fcst\u00fc \u00f6nlemler gerektirmesi, sanki bir cephe sava\u015f\u0131 varm\u0131\u015f\u00e7as\u0131na hastanelere gelen ola\u011fan\u00fcst\u00fc say\u0131da hasta say\u0131s\u0131, soka\u011fa \u00e7\u0131kma yasaklar\u0131 ve karantina tedbirleri \u00e7o\u011fumuza sava\u015f ve benzeri durumlar\u0131 hat\u0131rlat\u0131yor. Sadece uzmanlar de\u011fil, liderler de pandemiye kar\u015f\u0131 al\u0131nan \u00f6nlemleri sava\u015ftan s\u00f6z ederek anlatmaya ba\u015flad\u0131lar. Fransa\u2019da Macron ulusa sesleni\u015f konu\u015fmas\u0131nda \u201cBir sava\u015f halindeyiz, bu elbette ki sa\u011fl\u0131k sava\u015f\u0131. Bir orduya ya da ba\u015fka bir ulusa kar\u015f\u0131 sava\u015fm\u0131yoruz. Ama d\u00fc\u015fman orada, g\u00f6r\u00fcnmez, zorlay\u0131c\u0131, ilerliyor. Ve buna kar\u015f\u0131 genel seferberlik i\u00e7inde olmam\u0131z gerekiyor\u201d derken durumun ciddiyetini vurgulay\u0131p insanlar\u0131n \u00f6nlemlere uymas\u0131n\u0131 sa\u011flamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. ABD\u2019de Trump pandeminin ilk g\u00fcnlerinde, iklim de\u011fi\u015fikli\u011fi konusunda bilim insanlar\u0131n\u0131 dinlememe tavr\u0131n\u0131n bir benzerini g\u00f6stererek, konunun b\u00fcy\u00fct\u00fclmemesi gerekti\u011fini s\u00f6ylemekteydi. Trump ve yanda\u015flar\u0131na g\u00f6re Demokratlar konuyu gereksiz yere politikle\u015ftiriyorlard\u0131. Sonras\u0131nda durumu hafife alma imk\u00e2n\u0131 kalmad\u0131\u011f\u0131nda Trump da s\u0131kl\u0131kla sava\u015f metaforuna ba\u015fvurmaya ba\u015flad\u0131. Demokrat aday aday\u0131 Joe Biden da vir\u00fcse kar\u015f\u0131 sava\u015ftan s\u00f6z ediyor. Sava\u015f metaforunun yayg\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnme bi\u00e7imi olmas\u0131, kimi zaman kamuoyunun bilgi alma hakk\u0131n\u0131 da k\u0131s\u0131tlamakta. ABD\u2019de yetkililer \u00fclkede ka\u00e7 solunum cihaz\u0131 oldu\u011fu sorusunu \u201culusal g\u00fcvenlik\u201d gerek\u00e7esiyle yan\u0131ts\u0131z b\u0131rak\u0131yorlar.
\nPandemi ko\u015fullar\u0131n\u0131 sava\u015f ko\u015fullar\u0131 gibi d\u00fc\u015f\u00fcnme kimi \u00f6rneklerde \u00e7ok daha bariz \u015fekilde otoriterle\u015fmenin derinle\u015fmesi ve hasta haklar\u0131n\u0131n g\u00f6z ard\u0131 edilmesine yol a\u00e7\u0131yor. Orban\u2019\u0131n Macaristan parlamentosunda kabul ettirdi\u011fi karar derinle\u015fen otoriterle\u015fmenin \u00f6rne\u011fi. G\u00fc\u00e7leri ayr\u0131m\u0131 ilkesinin ne zamand\u0131r zedelendi\u011fi Macaristan\u2019da parlamentonun yeni karar\u0131 Orban\u2019a s\u00fcresiz OHAL ilan etme, \u00fclkeyi kararnamelerle y\u00f6netme ve baz\u0131 yasalar\u0131 iptal yetkisi veriyor. Macaristan\u2019\u0131n kom\u015fusu Slovakya\u2019daysa ordu Roma k\u00f6ylerinde test yap\u0131lmas\u0131na katk\u0131 sunuyor. Slovak ba\u015fbakan Matovi\u010d ordunun devreye girmesinin bir g\u00fc\u00e7 g\u00f6sterisi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylerken, testi pozitif \u00e7\u0131kan Romalar\u0131n devlete ait tesislerde karantinaya al\u0131naca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor. Pandemiye kar\u015f\u0131 ald\u0131\u011f\u0131 s\u0131k\u0131 \u00f6nlemlerle g\u00fcndeme gelen \u0130srail ise istihbarat \u00f6rg\u00fct\u00fcn\u00fcn \u201cter\u00f6rist\u201d olarak kodlanan Filistinli militanlar\u0131 izleme y\u00f6ntemlerinin vir\u00fcs\u00fc ta\u015f\u0131yanlar\u0131 izlemek i\u00e7in de kullan\u0131lmas\u0131n\u0131 kararla\u015ft\u0131rd\u0131. Bu hastalar\u0131n telefonlar\u0131n\u0131n dinlenmesi anlam\u0131na geliyor.
\nPandemi g\u00fcnlerinde T\u00fcrkiye\u2019de sava\u015f metaforu ve militarist retorik ne derece devrede? D\u00f6viz kurundaki dalgaland\u0131rmadan darbe giri\u015fimine, ilgili ilgisiz her durumda \u201c2. Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131\u201d ibaresini \u00f6ne s\u00fcren iktidar, pandemi ba\u011flam\u0131nda durumu sava\u015f ko\u015fullar\u0131 olarak nitelemedi. AKP h\u00fck\u00fcmeti kamuoyunu genel soka\u011fa \u00e7\u0131kma yasa\u011f\u0131 gibi kat\u0131 tedbirlerin gerekli olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ikna etmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Ba\u015fka bir ifadeyle soka\u011fa \u00e7\u0131kma yasa\u011f\u0131 ilan\u0131 ve acil olmayan t\u00fcm sekt\u00f6rlerde \u00fcretim ve hizmetlerin durdurulmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funca \u00f6telenmek istiyor. Tam da bu kapsamda sava\u015f metaforu yerine iktidar \u201cdurum kontrol alt\u0131nda, tedbirler yeterli, Avrupa \u00fclkelerinde durum bizden k\u00f6t\u00fc\u201d mesaj\u0131n\u0131 veriyor. AKP h\u00fck\u00fcmeti \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 riske atmak pahas\u0131na, tercihini ekonominin \u00e7arklar\u0131n\u0131 olabildi\u011fince d\u00f6nd\u00fcrmekten yana kullan\u0131yor.<\/p>\n
\nZ\u0131mn\u00ee militarizmin bir di\u011fer \u00f6rne\u011fi ise AKP iktidar\u0131n\u0131n pandemi sonras\u0131nda ili\u015fkin tahayy\u00fcl\u00fc. Bu tahayy\u00fclde pandeminin neredeyse f\u0131rsatlar sunan bir sava\u015f gibi de\u011ferlendirilmekte oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcyoruz. Erdo\u011fan 18 Mart\u2019ta ilk \u00f6nem paketini a\u00e7\u0131klarken T\u00fcrkiye\u2019nin bu s\u00fcrece olabilecek en haz\u0131rl\u0131kl\u0131 \u015fekilde yakaland\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve 21. y\u00fczy\u0131l\u0131 \u201cT\u00fcrkiye\u2019nin asr\u0131\u201d h\u00e2line getireceklerini s\u00f6yl\u00fcyordu. Erdo\u011fan sonraki a\u00e7\u0131klamalar\u0131nda da pandemi sonras\u0131nda kurulacak yeni d\u00fcnyada T\u00fcrkiye\u2019nin en g\u00fc\u00e7l\u00fc \u015fekilde yerini alaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemeye devam etti.
\nVe elbette muhalefetin d\u00fc\u015fman gibi g\u00f6sterilmesini yine bu z\u0131mn\u00ee militarizm i\u00e7inde d\u00fc\u015f\u00fcnmek gerek. AKP ad\u0131na konu\u015fanlar, milli dayan\u0131\u015fma kampanyas\u0131n\u0131 ele\u015ftirenleri \u201chastal\u0131kl\u0131 zihniyet\u201d sahibi olmakla su\u00e7luyorlar. S\u00f6ylem d\u00fczeyinde kalan bir m\u00fccadele de\u011fil bu. Muhalefet taraf\u0131ndan y\u00f6netilen belediyelerin kurdu\u011fu dayan\u0131\u015fma mekanizmalar\u0131n\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmaz h\u00e2le getiren ve belediyelerin sa\u011fl\u0131k \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131na destek sunmas\u0131n\u0131 engelleyen bir tutum s\u00f6z konusu. \u0130stanbul ve Ankara B\u00fcy\u00fck\u015fehir Belediyelerinin a\u00e7t\u0131klar\u0131 dayan\u0131\u015fma hesaplar\u0131n\u0131n bloke edilmesi bunun en belirgin \u00f6rne\u011fi. Belediye Kanunu\u2019nda yerel y\u00f6netimlerin ba\u011f\u0131\u015f toplanmas\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015fken bunu valilik iznine ba\u011flamak ciddi bir hukuk ihlali anlam\u0131na geliyor. \u0130zmir B\u00fcy\u00fck\u015fehir Belediyesi\u2019nin DE\u00dc T\u0131p Fak\u00fcltesi \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131n kullan\u0131m\u0131 i\u00e7in kiral\u0131\u011f\u0131 yurt binas\u0131n\u0131n kullan\u0131m\u0131n\u0131n \u00fcniversite rekt\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fc taraf\u0131ndan engellenmesi de benzer bir tutum.\u00a0 Ezc\u00fcmle, AKP parti-devleti \u201cdayan\u0131\u015fma laz\u0131msa onu da biz organize ederiz\u201d tavr\u0131n\u0131 benimsemekte; pandemi g\u00fcnlerinde de her \u015feyi tek elden y\u00f6netme hedefinde esneklik g\u00f6stermemekte.
\n\u201cDayan\u0131\u015fma laz\u0131msa\u201d derken; dayan\u0131\u015fman\u0131n elzem oldu\u011fu a\u00e7\u0131k. Sa\u011fl\u0131k Bakan\u0131 Koca\u2019n\u0131n sa\u011fl\u0131k\u00e7\u0131lara hitaben s\u00f6yledi\u011fi \u201cmalzeme bulam\u0131yoruz diyen bize ula\u015fs\u0131n\u201d a\u00e7\u0131klamas\u0131, b\u00fcrokratik silsile i\u00e7inde malzeme tedarikinin aksad\u0131\u011f\u0131n\u0131n itiraf\u0131 asl\u0131nda. \u00d6n\u00fcm\u00fczdeki g\u00fcnlerde tablonun daha da k\u00f6t\u00fcle\u015fmesi hayli y\u00fcksek bir olas\u0131l\u0131k. Fakat bu konuda da AKP\u2019li yetkililer karars\u0131zl\u0131k sergiliyorlar. \u00d6rne\u011fin Cumhurba\u015fkan\u0131 Yard\u0131mc\u0131s\u0131 Fuat Oktay, \u201cBiz Bize Yeteriz T\u00fcrkiyem\u201d kampanyas\u0131 hakk\u0131nda konu\u015furken \u201cBu kampanya, herhangi bir \u015feye ihtiyac\u0131m\u0131z oldu\u011fundan dolay\u0131 yap\u0131lan bir kampanya de\u011fil\u201d dedi. Bir di\u011fer karars\u0131zl\u0131k maske konusunda g\u00f6zlendi. Ticaret Bakan\u0131 Ruhsar Pekcan halka maske sat\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klad\u0131ktan iki g\u00fcn sonra Erdo\u011fan maske sat\u0131\u015f\u0131n\u0131n kesinlikle yasak oldu\u011funu duyurdu.\u00a0 A\u00e7\u0131ktan sava\u015f retori\u011finin benimsenmemi\u015f olmas\u0131 bu karars\u0131zl\u0131\u011fa zemin haz\u0131rl\u0131yor.<\/p>\n
\nT\u00fcrkiye\u2019de AKP iktidar\u0131n\u0131n pandemi ba\u011flam\u0131nda sava\u015f retori\u011fine a\u00e7\u0131ktan ba\u015fvurmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledik. Bu durumun en belirgin istisnas\u0131 Erdo\u011fan\u2019\u0131n di\u011fer dayan\u0131\u015fma kampanyalar\u0131n\u0131 engelleyip, kendi kontrol\u00fcndeki dayan\u0131\u015fma kampanyas\u0131n\u0131 Tek\u00e2lif-i Milliye emirlerine benzetmesi. \u00d6nce bu emirler neydi k\u0131saca hat\u0131rlamak gerek. Milli M\u00fccadele i\u00e7in A\u011fustos 1921 kritik bir s\u00fcre\u00e7tir. Eski\u015fehir\u2019in Yunan kuvvetlerine ge\u00e7mesi Ankara h\u00fck\u00fcmetinin ne kadar zor bir durumda oldu\u011funu g\u00f6sterir. Bu konjonkt\u00fcrde, 5 A\u011fustos 1921\u2019de BMM Ba\u015fkumandanl\u0131k Kanunu\u2019nu kabul eder. B\u00f6ylelikle, Mustafa Kemal \u00fc\u00e7 ay s\u00fcreyle, ola\u011fan\u00fcst\u00fc yetkilerle ba\u015fkumandanl\u0131\u011fa getirilmi\u015f olur. Bu kanun uyar\u0131nca \u0130stikl\u00e2l Mahkemeleri de do\u011frudan Mustafa Kemal\u2019e ba\u011flan\u0131r. Mustafa Kemal ola\u011fan\u00fcst\u00fc yetkilerini ilk kez 7 ve 8 A\u011fustos\u2019da yay\u0131nlanan 10 emirden olu\u015fan Tek\u00e2lif-i Milliye emirleriyle kullan\u0131r. Emirler ayni vergi ve hizmet vergilerini \u00f6ng\u00f6rmekteydi. Tek\u00e2lif-i Milliye komisyonlar\u0131 emirlerin uygulanmas\u0131 ile g\u00f6revlendirilir. Emirleri yerine getirmeyenlerin cezaland\u0131r\u0131lmas\u0131 g\u00f6revi \u0130stikl\u00e2l Mahkemeleri\u2019ne verilir. Emirlerin ama\u00e7lar\u0131 aras\u0131nda halktaki silahlar\u0131n toplanmas\u0131 ve yiyecek ve giyecek maddelerinin y\u00fczde 40’\u0131n\u0131n devlete teslim edilmesi \u00f6ne \u00e7\u0131k\u0131yor. \u00d6zellikle g\u0131da ve giyecek maddelerinin bedellerinin sonradan \u00f6denece\u011fi de emirler \u00e7\u0131kart\u0131l\u0131rken belirtilir. Hizmet vergisi k\u0131sm\u0131 da \u00f6nemlidir: Bu sayede Sovyetlerden gelen yard\u0131m\u0131n ta\u015f\u0131nmas\u0131 kolayla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. 5. emir uyar\u0131nca k\u00fc\u00e7\u00fck tonajl\u0131 motorlar Sovyet limanlar\u0131ndan askeri malzeme ta\u015f\u0131r. 100 millik ta\u015f\u0131ma bedelsizdir, kalan\u0131 i\u00e7inse bedel \u00f6ng\u00f6r\u00fcl\u00fcr. D\u00f6nemin Maliye Bakan\u0131 Hasan Fehmi\u2019nin 1923\u2019te Meclis\u2019te yapt\u0131\u011f\u0131 konu\u015fmadan emirler kapsam\u0131nda toplanan mallar\u0131n ederinin 6 milyon liray\u0131 a\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6\u011freniyoruz.
\nErdo\u011fan\u2019\u0131n Tek\u00e2lif-i Milliye hat\u0131rlatmas\u0131na gelecek olursak, en az iki d\u00fczeltme yapmak gerekmekte. Ba\u015flat\u0131lan \u201cmilli dayan\u0131\u015fma kampanyas\u0131\u201dn\u0131n 99 y\u0131l \u00f6nceki bir vergiye, yani tan\u0131m itibariyle zorunlu bir y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011fe, benzetilmesi hatal\u0131d\u0131r. Ama bu hatan\u0131n neye i\u015faret etti\u011fi \u00fczerinde durmaya da de\u011fer. Bu noktaya a\u015fa\u011f\u0131da d\u00f6nmemiz gerekecek. \u0130kinci hata Erdo\u011fan\u2019\u0131n Tekalif-i Milliye emirlerini nas\u0131l \u00f6zetleyerek aktard\u0131\u011f\u0131na ili\u015fkin. Tek\u00e2lif-i Milliye emirleri, toplamda 55 maddeden olu\u015fan 10 emri kaps\u0131yor. Bu 10 emrin resmi tarih taraf\u0131ndan nas\u0131l \u00f6zetlenip ders kitaplar\u0131na girdi\u011fi ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na bir makale konusu olur. Ders kitaplar\u0131nda ya da Wikipedia\u2019da kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kan \u00f6zet gibi Erdo\u011fan\u2019\u0131n payla\u015ft\u0131\u011f\u0131 \u00f6zette de hatalar mevcut. Erdo\u011fan be\u015finci emri \u015f\u00f6yle aktar\u0131yor konu\u015fmas\u0131nda: \u201cMemleketteki t\u00fcm demirciler, d\u00f6k\u00fcmc\u00fcler, marangozlar, sanayi imalathaneleri ordunun ihtiya\u00e7lar\u0131 i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015facakt\u0131r.\u201d Oysa emirlerin orijinal metnine bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda bunun be\u015finci de\u011fil dokuzuncu madde oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcyoruz. Be\u015finci emir, nakil vas\u0131talar\u0131 ile ilgili d\u00fczenlemeye ili\u015fkin. Erdo\u011fan alt\u0131nc\u0131 emri ise \u015f\u00f6yle aktar\u0131yor: \u201cHalka ait ta\u015f\u0131tlar her ay ordu i\u00e7in 100 kilometre ta\u015f\u0131ma yapacakt\u0131r.\u201d Burada hata var, \u00e7\u00fcnk\u00fc emirlere bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda bunun alt\u0131nc\u0131 de\u011fil be\u015finci madde oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcyoruz. Peki \u00f6yleyse, 6 numaral\u0131 Tek\u00e2lif-i Milliye emrinin konusu nedir?<\/p>\n
\nTaner Ak\u00e7am ve \u00dcmit Kurt\u2019un\u00a0Kanunlar\u0131n Ruhu<\/em>\u00a0kitab\u0131n\u0131 ve Nevzat Onaran\u2019\u0131n ilgili \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 bu konudaki literat\u00fcr\u00fcn \u00f6nemli k\u00f6\u015fe ta\u015flar\u0131 olarak saymak gerek. G\u00fcven G\u00fcrkan \u00d6ztan ile birlikte yazd\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u00a0Devlet Akl\u0131 ve 1915: T\u00fcrkiye\u2019de \u201cErmeni Meselesi\u201d Anlat\u0131s\u0131n\u0131n \u0130n\u015fas\u0131<\/em>\u00a0kitab\u0131nda da Emv\u00e2l-i Metr\u00fbkenin devlet kapasitesini artt\u0131rmak i\u00e7in nas\u0131l devreye sokuldu\u011funu incelemekteyiz. Nas\u0131l alt\u0131nc\u0131 emir pek hat\u0131rlanmak istenmiyorsa, geri \u00f6demeler ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda ellerinde Tek\u00e2lif-i Milliye mazbatalar\u0131 olan Ermeni ve Rumlar\u0131n durumu da pek hat\u0131rlanmaz. BMM rejimi, hen\u00fcz Cumhuriyet ilan edilmeden, Nisan 1923\u2019te, toplanan kayna\u011fa ili\u015fkin geri \u00f6demeleri ba\u015flatmay\u0131 g\u00fcndemine al\u0131r. Tasar\u0131 Meclis\u2019e geldi\u011finde kanun yaz\u0131m\u0131 tekni\u011fi ve etnik kimlik\/yurtta\u015fl\u0131k tan\u0131m\u0131 meselelerinin kesi\u015fiminde bir tart\u0131\u015fma ba\u015flar. Tasar\u0131, 1 Temmuz 1908 ile 31 Aral\u0131k 1923 aras\u0131ndaki Hazine\u2019nin b\u00fct\u00fcn bor\u00e7lar\u0131n\u0131n \u00f6denmesine ili\u015fkindir. Meclis s\u0131ralar\u0131ndan Ermenilere ve Rumlara \u00f6deme yap\u0131lmamas\u0131 y\u00f6n\u00fcnde yorumlar dile getirilir. Enc\u00fcmen Reisi Hasan Fehmi Bey, \u201cmaddeden maksat tehcir ve tegayy\u00fcp eden [kay\u0131p olan] Rumlar\u0131n ve Ermenilerin tek\u00e2lifi milliye ve harbiye mazbatalar\u0131n\u0131 mahsup etmemektir\u201d diyerek kanunun ruhunu a\u00e7\u0131klar. Devamla Hasan Fehmi Bey \u015f\u00f6yle der: \u201cRumlar\u0131, Ermenileri bu tek\u00e2lifi milliye mazbatalar\u0131n\u0131n bedellerinden m\u00fcsrefit etmemek [yararland\u0131rmamak] i\u00e7in bir \u00e7are d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc. Fakat buna a\u00e7\u0131k olarak Rum ve Ermeni diyemezdik. Muhtelif \u015fekiller ve form\u00fcller yaz\u0131ld\u0131. Muhtelif \u015fekiller \u00fczerinde tetkikat yap\u0131ld\u0131. Nihayet en az mahzurlu veyahut mahsursuz bu \u015fekli bulduk.\u201d Tart\u0131\u015fman\u0131n sonunda Maliye Vekilinin defterdarlara gizli bir emir g\u00f6ndermesi ve ilgili maddenin \u201cyaln\u0131z Rum ve Ermenilere aittir\u201d diye vurgulamas\u0131 Meclis\u2019te kabul g\u00f6r\u00fcr. Ulus-devletin makbul vatanda\u015flar\u0131na yap\u0131lan geri \u00f6demeler 1929\u2019a kadar devam eder. Yani, Tek\u00e2lif-i Milliye\u2019ye dair geri \u00f6demelerin d\u00fczenlenmesinde de ulus-devletin devlet akl\u0131 belirleyici olur.
\n\u015eimdi Erdo\u011fan\u2019\u0131n neden ba\u011f\u0131\u015f kampanyas\u0131n\u0131 Tek\u00e2lif-i Milliye emirleri \u00fczerinden gerek\u00e7elendirdi\u011fi sorusuna geri d\u00f6nebiliriz. \u00d6teden beri Erdo\u011fan ve AKP kurmaylar\u0131 i\u00e7in tek-parti d\u00f6nemini ele\u015ftirmek, kendi d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015flerini \u015fekillendirmede \u00f6nemli bir unsur. Bu ele\u015ftirilerde \u00e7o\u011fu zaman \u0130n\u00f6n\u00fc\u2019n\u00fcn Cumhurba\u015fkan\u0131 oldu\u011fu d\u00f6nemi hedef al\u0131n\u0131yor. Atat\u00fcrk\u2019\u00fc ele\u015ftirmeye g\u00f6re Milli \u015eef D\u00f6nemi daha kolay bir hedef. Zaman zaman Lozan s\u00fcreci ele\u015ftirilse de Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131 s\u00fcreci genelde olumlu de\u011ferlendirmelerle an\u0131l\u0131yor. 2016 \u201cYenikap\u0131 Ruhu\u201dndan bu yana Erdo\u011fan\u2019\u0131n bir yandan Mustafa Kemal\u2019i daha s\u0131k olumlu \u015fekilde and\u0131\u011f\u0131, di\u011fer yandan da kendisinin ba\u015fkomutan unvan\u0131n\u0131 vurgulad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6zleniyor. Bu kapsamda Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131 ve tek-parti d\u00f6nemi Erdo\u011fan i\u00e7in hem her durumda g\u00fcn\u00fcm\u00fcz CHP\u2019sini s\u0131k\u0131\u015ft\u0131rman\u0131n bir arac\u0131. Kimi zaman tek-parti d\u00f6neminin (kimi abart\u0131larla bezenmi\u015f) radikal sek\u00fclerizmi ile bug\u00fcnk\u00fc CHP aras\u0131nda bir s\u00fcreklilik kuruyor Erdo\u011fan, kimi zamansa Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131 ve ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k ruhunu ta\u015f\u0131mamakla ele\u015ftiriyor CHP\u2019yi. Pandemi g\u00fcnlerinde Tek\u00e2lif-i Milliye atf\u0131 bu kapsamda bir \u00f6rnek.<\/p>\n
\nSe\u00e7ilmi\u015f belediyelerin dayan\u0131\u015fma \u00f6rg\u00fctlemesini valiler \u00fczerinden bast\u0131rmak, muhalefeti fitne olarak damgalamaya devam etmek, T\u00fcrk Tabipleri Birli\u011fini isti\u015fare mekanizmalar\u0131na d\u00e2hil etmemek, dahas\u0131 salg\u0131n g\u00fcnlerinde bile HDP\u2019li belediyelere kayyum atamaktan vazge\u00e7memek tam da temsil ilkesiyle \u00e7at\u0131\u015fan bir dayan\u0131\u015fma yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 g\u00f6stermekte. Uzmanlar\u0131n soka\u011fa \u00e7\u0131kma yasa\u011f\u0131 \u00e7a\u011fr\u0131lar\u0131na \u201c\u00fcretim devam etmeli\u201d yan\u0131t\u0131n\u0131 veren; \u00e7al\u0131\u015fan haklar\u0131n\u0131 ve i\u015f\u00e7ilerin sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6nemsemektense sekt\u00f6rel g\u00f6stergeleri g\u00f6zeten bir dayan\u0131\u015fma yakla\u015f\u0131m\u0131 h\u00e2kim konumda. Ba\u011f\u0131\u015f kampanyas\u0131 g\u00f6n\u00fcll\u00fcl\u00fck esas\u0131na dayan\u0131yor ama kimi kurumlardaki zorunlu maa\u015f kesintilerinin ya da az\u0131nl\u0131k vak\u0131flar\u0131na g\u00f6nderilen ba\u011f\u0131\u015f yaz\u0131s\u0131n\u0131n g\u00f6sterdi\u011fi gibi kolayl\u0131kla \u00e7izginin di\u011fer taraf\u0131nda da ge\u00e7ebilir. Erdo\u011fan\u2019\u0131n ba\u011f\u0131\u015f kampanyas\u0131n\u0131 duyururken Tek\u00e2lif-i Milliye vergisini dayan\u0131\u015fma olarak s\u0131n\u0131fland\u0131rmas\u0131 tam da bu y\u00fczden. Pandemi s\u00fcrecinde \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki haftalar, parti-devletinin hem \u00e7\u00f6z\u00fcm hem de kontrol kapasitesinin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 g\u00f6sterecek. \u00d6n\u00fcm\u00fczdeki s\u00fcre\u00e7te \u00e7\u00f6z\u00fcm ve kontrol kapasitelerinin zorlanmas\u0131 durumunda, sava\u015f metaforunun a\u00e7\u0131ktan kullan\u0131lmaya ba\u015fland\u0131\u011f\u0131n\u0131 da g\u00f6rebiliriz.<\/p>\n