{"id":56856,"date":"2020-02-17T03:58:54","date_gmt":"2020-02-17T08:58:54","guid":{"rendered":"http:\/\/akunq.net\/tr\/?p=56856"},"modified":"2020-02-17T03:58:54","modified_gmt":"2020-02-17T08:58:54","slug":"deyr-i-zor-mutasarrifi-salih-zeki-ve-ermeni-soykirimi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=56856","title":{"rendered":"Deyr-i Zor Mutasarr\u0131f\u0131 Salih Zeki ve Ermeni Soyk\u0131r\u0131m\u0131*"},"content":{"rendered":"<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignleft size-medium wp-image-56857\" src=\"http:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/\u0531\u0580\u057d\u0565\u0576-\u0531\u057e\u0561\u0563\u0575\u0561\u0576-360x242.jpg\" alt=\"\" width=\"360\" height=\"242\" srcset=\"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/02\/\u0531\u0580\u057d\u0565\u0576-\u0531\u057e\u0561\u0563\u0575\u0561\u0576-360x242.jpg 360w, https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/02\/\u0531\u0580\u057d\u0565\u0576-\u0531\u057e\u0561\u0563\u0575\u0561\u0576-560x377.jpg 560w, https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/02\/\u0531\u0580\u057d\u0565\u0576-\u0531\u057e\u0561\u0563\u0575\u0561\u0576-260x175.jpg 260w, https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/02\/\u0531\u0580\u057d\u0565\u0576-\u0531\u057e\u0561\u0563\u0575\u0561\u0576-160x108.jpg 160w, https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/02\/\u0531\u0580\u057d\u0565\u0576-\u0531\u057e\u0561\u0563\u0575\u0561\u0576.jpg 710w\" sizes=\"auto, (max-width: 360px) 100vw, 360px\" \/><\/p>\n<p><strong>Arsen Avagyan<\/strong><\/p>\n<p><strong><em>Tarih bilimleri doktoru, profes\u00f6r <\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>Salih Zeki\u2019nin zorbaca uygulamalar\u0131 ilk kez Ala\u015fehir\u2019deki Rum n\u00fcfusunun zorla s\u00fcrg\u00fcn\u00fcn\u00fc ve g\u00f6\u00e7 ettirilmesini \u00f6rg\u00fctleme s\u00fcrecinde ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Hen\u00fcz resmen bu ad\u0131 ta\u015f\u0131masa da Balkan Sava\u015flar\u0131 s\u0131ras\u0131nda kesin olarak bi\u00e7imlenmi\u015f Te\u015fkil\u00e2t-\u0131 Mahsusa\u2019n\u0131n 1913-1914 y\u0131llar\u0131nda Ege Denizi k\u0131y\u0131 b\u00f6lgelerindeki Rumlar\u0131 zorla tehcir ve s\u00fcrg\u00fcn etmesindeSalih Zeki\u2019nin aktif rol oynad\u0131\u011f\u0131 bellidir<a href=\"#_ftn1\" name=\"_ftnref1\">[1]<\/a>. <\/em><\/strong><\/p>\n<p>Anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kadar\u0131yla 1910\u2019lardan &#8211; itibaren Salih Zeki Ermeni siyas\u00ee partilerinin mensuplar\u0131 ile baz\u0131 temaslar kurmu\u015f, \u00e7\u00fcnk\u00fc H\u0131n\u00e7ak ve Ta\u015fnaksutyun gibi Ermeni partilerin \u00f6nde gelen \u015fahsiyetlerini ve Osmanl\u0131 Meclis-i Mebusan\u0131\u2019ndaki Ermeni mebuslar\u0131 tan\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve hatta onlar ile uzun uzun konu\u015fmalar yapm\u0131\u015f oldu\u011funu Salih Zeki kendisi dile getiriyormu\u015f.\u00a0 \u00d6rne\u011fin Salih Zeki, Deyr-Zor\u2019da Ermenileri sorgularken s\u0131k s\u0131k \u015f\u00f6yle diyormu\u015f: \u201cH\u0131n\u00e7ak m\u0131s\u0131n, Ta\u015fnak m\u0131? Korkma, ben de komitac\u0131y\u0131m, Zohrab\u2019\u0131 ve Vartkes\u2019i yak\u0131ndan tan\u0131yorum, onlar ile bir zamanlar bir\u00e7ok konu konu\u015ftuk\u201d<a href=\"#_ftn2\" name=\"_ftnref2\">[2]<\/a>.<\/p>\n<p>Asl\u0131nda o d\u00f6nemde \u0130stanbul\u2019da \u0130ttihat\u00e7\u0131 \u015fefler ile Ermeni siyaset\u00e7ilerin daim\u00ee bulu\u015fma yeri Pera (\u0130stikl\u00e2l) Caddesi\u2019nde bulunan \u201cCercle d\u2019Orient\u201d siyas\u00ee kul\u00fcb\u00fcd\u00fcr<a href=\"#_ftn3\" name=\"_ftnref3\">[3]<\/a>. Osmanl\u0131 Meclis-i Mebusan\u0131\u2019n\u0131n Ermeni mebusu Vahan Papazyan\u2019\u0131n anlat\u0131m\u0131na g\u00f6re Zohrab ve Hala\u00e7yan bu kul\u00fcb\u00fcn \u00fcyeleridir<a href=\"#_ftn4\" name=\"_ftnref4\">[4]<\/a>. Oraya s\u0131k-s\u0131k u\u011frayan di\u011fer Ermeni mebuslar da \u0130ttihat ve Terakki\u2019nin etkili ki\u015fileri ile temaslarda bulunurlard\u0131<a href=\"#_ftn5\" name=\"_ftnref5\">[5]<\/a>. Muhtemelen Salih Zeki\u2019nin Ermeni siyaset\u00e7ilerle temaslar\u0131 bu kul\u00fcpte veya Salih Zeki\u2019nin sevdi\u011fi ve \u0130stanbul\u2019a geldik\u00e7e u\u011frad\u0131\u011f\u0131 Tokatl\u0131yan Oteli\u2019nin restoran\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir.<\/p>\n<p>Salih Zeki\u2019nin sonraki y\u0131llar\u0131nda Develi kaymakam\u0131 ve Zor mutasarr\u0131f\u0131 g\u00f6revlerine atanmas\u0131nda Tal\u00e2t Pa\u015fa tak\u0131m\u0131 etkili oldu. \u00d6rne\u011fin Zor mutasarr\u0131fl\u0131\u011f\u0131na Salih Zeki\u2019yi getiren Tal\u00e2t Pa\u015fa\u2019n\u0131n eni\u015ftesi, Halep valisi Mustafa Abd\u00fclhalik Renda\u2019yd\u0131. Ayr\u0131ca bir ba\u015fka kaynakta da Salih Zeki\u2019nin Tal\u00e2t Pa\u015fa tak\u0131m\u0131na yak\u0131n devlet y\u00f6neticileri aras\u0131nda bir \u00e7ok tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 oldu\u011funu belirtmektedir<a href=\"#_ftn6\" name=\"_ftnref6\">[6]<\/a>.<\/p>\n<p>Salih Zeki, daha Develi kaymakaml\u0131\u011f\u0131 g\u00fcnlerinde Ermeni halk\u0131na y\u00f6nelik zul\u00fcmlerle \u00fcnlendi.\u00a0 11 \u015eubat 1915\u2019te ABD\u2019den Everek\/Develi\u2019ye yeni d\u00f6nm\u00fc\u015f Kevork Hampartsumyan adl\u0131 gen\u00e7, evinde bomba haz\u0131rlarken kazaen patlatm\u0131\u015f ve kendi de hayat\u0131n\u0131 kaybetmi\u015ftir. <a href=\"#_ftn7\" name=\"_ftnref7\">[7]<\/a> Bu olay\u0131n ard\u0131ndan birka\u00e7 Ermeni yakalanm\u0131\u015f; ancak soru\u015fturma sonucu serbest b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Kayseri mutasarr\u0131f\u0131, y\u00f6renin kaymakam\u0131n\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 be\u011fenmeyerek vazifesine son verdi; yerine \u0130ncesu kaymakam\u0131 Salih Zeki\u2019yi<a href=\"#_ftn8\" name=\"_ftnref8\">[8]<\/a> Develi kaymakam\u0131 tayin etti.<\/p>\n<p>Salih Zeki, Develi kaymakaml\u0131\u011f\u0131na ba\u015flar ba\u015flamaz bomba i\u015fini yeniden g\u00fcndeme getirmekle kalmam\u0131\u015f, yeniden bir\u00e7ok ki\u015fiyi tutuklatm\u0131\u015ft\u0131. \u201cEverek, Fenese ve y\u00f6redeki Ermeni k\u00f6yl\u00fclerin \u00e7o\u011fu hapishaneye getirilerek soru\u015fturuldu, g\u00f6m\u00fcl\u00fc sil\u00e2h ve kitaplar ortaya \u00e7\u0131k\u0131ncaya kadar eziyet edildi, evleri bas\u0131ld\u0131.\u201d<a href=\"#_ftn9\" name=\"_ftnref9\">[9]<\/a><\/p>\n<p>Ermeni soyk\u0131r\u0131m\u0131na tan\u0131kl\u0131k eden ve B\u00fcy\u00fck K\u0131y\u0131m\u2019a adanm\u0131\u015f ilk \u00e7al\u0131\u015fmalardan birinin yazar\u0131 olan Sebuh Akuni, Salih Zeki\u2019nin Develi kaymakaml\u0131\u011f\u0131ndaki ilk g\u00fcnlerini \u015f\u00f6yle anlat\u0131r: \u201cKayseri mutasarr\u0131f\u0131 Everek kaymakam\u0131n\u0131n merhametli davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 g\u00f6rerek, onu hemen g\u00f6revden ald\u0131, yerine Zeki adl\u0131 bir \u00c7erkesi, insana benzer bir canavar\u0131 tayin etti\u2026 Zeki\u2019nin, Everek\u2019te g\u00f6reve ba\u015flamas\u0131 ile ilk i\u015fi bomba olay\u0131n\u0131 alevlendirerek, hapishaneleri doldurmas\u0131 oldu. Everekli erkeklerin b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011funu tutuklatarak, korkun\u00e7 eziyetlere maruz b\u0131rakt\u0131. Zeki \u015fahsen dayak at\u0131p \u015fiddetle i\u015fkence etmenin yan\u0131 s\u0131ra, ayaklar\u0131na kezap d\u00f6kt\u00fcrerek, kor demirlerle ayaklar\u0131n\u0131 ve g\u00f6\u011f\u00fcslerini yakt\u0131rd\u0131. Ayr\u0131ca Everek\u2019ten s\u00fcrg\u00fcn edilen, \u015fahsen e\u015flik etti\u011fi 14 ki\u015filik bir grubu yolda vurdurup , e\u011flendi\u2026\u201d<a href=\"#_ftn10\" name=\"_ftnref10\">[10]<\/a><\/p>\n<p>Salih Zeki\u2019nin, Develi\u2019de yapt\u0131\u011f\u0131 zul\u00fcm bir\u00e7ok an\u0131da yer al\u0131yor; bu nedenle yapt\u0131\u011f\u0131 vah\u015fetleri saymaya gerek g\u00f6rm\u00fcyoruz. Yaln\u0131z bir durumu belirtelim, Salih Zeki ancak eziyet etmekle kalmay\u0131p, \u00f6ld\u00fcr\u00fclmeleri seyretmekten zevk al\u0131yordu. Mesela, \u00f6l\u00fcm cezas\u0131na \u00e7arpt\u0131r\u0131lan Ermenilerin idam edili\u015fini seyretmek i\u00e7in \u201cbe\u015f saatlik yolu inan\u0131lmaz bir zaman diliminde atla Kayseri\u2019ye ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r&#8230;\u201d <a href=\"#_ftn11\" name=\"_ftnref11\">[11]<\/a><\/p>\n<p>Nitekim Salih Zeki herhangi bir hukuk\u00ee gerek\u00e7eye dayanmaks\u0131z\u0131n Everek\u2019te ya\u015fayan \u00c7anakkale kahramanlar\u0131ndan y\u00fczba\u015f\u0131 Sarkis Torosyan<a href=\"#_ftn12\" name=\"_ftnref12\">[12]<\/a> ailesini s\u00fcrg\u00fcne g\u00f6nderdi; Osmanl\u0131 Meclis-i Mebusan \u00fcyesi Hampartsum Boyac\u0131yan (B\u00fcy\u00fck Murat, H\u0131n\u00e7ak Partisi \u00fcyesi) ve onun sekiz arkada\u015f\u0131n\u0131<a href=\"#_ftn13\" name=\"_ftnref13\">[13]<\/a> da i\u015fkencelerden ge\u00e7irdikten sonra idam ettirdi ve bunu 26 Temmuz 1915 tarihli telgraf ile D\u00e2hiliye Nezareti\u2019ne bildirdi: \u201cM\u00fcrettib-i ihtil\u00e2l olduklar\u0131 tahakkuk etmesine binaen idamlar\u0131 tasdik-i \u00e2liye iktiran eden Kozan sanca\u011f\u0131 mebus-u esbak\u0131 Hamparsum Boyac\u0131yan\u2019la Develi kazas\u0131ndan sekiz \u015fahs\u0131n d\u00fcnk\u00fc g\u00fcn merkez-i livada kale civar\u0131nda salben idam edildikleri maruzdur. Fi 25 minh\u00fc Mutasarr\u0131f Zeki.<a href=\"#_ftn14\" name=\"_ftnref14\">[14]<\/a><\/p>\n<p>Temmuz 1915\u2019te Salih Zeki, kazan\u0131n k\u0131rsal n\u00fcfusunun tehcir edilmesini emretti, kafilelerin yanlar\u0131na ald\u0131klar\u0131 e\u015fyalar\u0131 b\u0131rakmak zorunda kalmalar\u0131 i\u00e7in da\u011f yollar\u0131ndan gitmeleri sa\u011fland\u0131.<a href=\"#_ftn15\" name=\"_ftnref15\">[15]<\/a> A\u011fustos ay\u0131nda da Everek\u2019in Ermeni n\u00fcfusunun tehcir edilmesini emretti.<a href=\"#_ftn16\" name=\"_ftnref16\">[16]<\/a><\/p>\n<p>Everek hapishanesinde, \u015fahsen eziyetlere maruz b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 tutuklu Ermenilere, Salih Zeki nefretini gizlemeyerek \u201cSiz, hepiniz yaz\u0131lar\u0131n\u0131zda bizim vah\u015fetimizi anlatabilirsiniz, ama ben \u015fu anda mutlu ve mesudum. Ben Ermeni \u0131rk\u0131n\u0131n d\u00fc\u015fman\u0131y\u0131m, ruhumun ve kalbimin telleri size kar\u015f\u0131 \u015fiddetle, nefret doludur. Ermeni ve T\u00fcrk milletlerinin dostlu\u011fu m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Damarlar\u0131mdaki bir damla kanda size kar\u015f\u0131 merhamet var oldu\u011funu bilsem, bu ay\u0131ptan kurtulmak i\u00e7in o damar\u0131 kopar\u0131p k\u00f6peklere atar\u0131m.\u201d<a href=\"#_ftn17\" name=\"_ftnref17\">[17]<\/a><\/p>\n<p>Ermeni ahalinin tehciri ve \u00f6zellikle imha edildi\u011fi s\u0131ras\u0131nda Salih Zeki bir y\u00f6ntem uygulamay\u0131 \u00e7ok severdi: Ermenileri imha i\u015finde, din de\u011fi\u015ftirmi\u015f, M\u00fcsl\u00fcmanla\u015ft\u0131rm\u0131\u015f Ermenileri geni\u015f \u00f6l\u00e7\u00fcde kullanma y\u00f6ntemi. \u201cSizler ger\u00e7ek T\u00fcrk oldu\u011funuzu ispatlamak i\u00e7in mutlaka bir Ermeni \u00f6ld\u00fcrmelisiniz!\u201d M\u00fcsl\u00fcmanla\u015ft\u0131r\u0131lan Ermenilere\u00a0 Zeki bu s\u00f6zlerle hitap ediyordu<a href=\"#_ftn18\" name=\"_ftnref18\">[18]<\/a>.\u00a0 \u0130lk kez \u0130ncesu kaymakam\u0131 oldu\u011fu zaman bu y\u00f6ntemle 15-20 Ermeni \u00f6ld\u00fcrtm\u00fc\u015ft\u00fc<a href=\"#_ftn19\" name=\"_ftnref19\">[19]<\/a>.<\/p>\n<p>Salih Zeki\u2019nin Develi\u2019deki uygulamalar\u0131, eylemleri, meslek hayat\u0131nda y\u00fckseli\u015finin temelini olu\u015fturdu. Salih Zeki 26 Nisan 1916\u2019da Deyr-i Zor mutasarr\u0131fl\u0131\u011f\u0131na tayin edildi. Deyr-i Zor mutasarr\u0131f\u0131 Ali Suat Bey s\u00fcrg\u00fcn edilen Ermenilere ac\u0131yordu, hatta onlar i\u00e7in ufak bir yerle\u015fim yeri bile yapt\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. Halep valisi Mustafa Abd\u00fclhalik Renda D\u00e2hiliye Nezareti\u2019ne m\u00fcracaat ederek, Ermeni tehcirini h\u0131zland\u0131racak, Res\u00fc\u2019l-ayn ve Deyr-i Zor\u2019dakileri \u00f6ld\u00fcrebilecek g\u00fc\u00e7te birini g\u00f6ndermelerini rica etmi\u015fti.<a href=\"#_ftn20\" name=\"_ftnref20\">[20]<\/a><\/p>\n<p>Salih Zeki\u2019nin mutasarr\u0131fl\u0131\u011fa tayini karar\u0131nda \u0130ttihat\u00e7\u0131 \u00fc\u00e7l\u00fc y\u00f6netimden iki \u00fcye, Tal\u00e2t ve Enver Pa\u015falar aras\u0131nda tart\u0131\u015fma \u00e7\u0131kt\u0131. Asl\u0131nda Salih Zeki, Enver\u2019in y\u00f6netti\u011fi Harbiye Nezareti\u2019yle en az iki kez tart\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130lk olay, Sarkis Torosyan ailesinin s\u00fcrg\u00fcne g\u00f6nderilmesi ile ilgiliydi. Enver Pa\u015fa, Tal\u00e2t Pa\u015fa\u2019ya s\u00fcrg\u00fcn emrinin iptal etmesi i\u00e7in mektup g\u00f6ndermi\u015f, ancak Tal\u00e2t Pa\u015fa metktubu cevaps\u0131z b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131. <a href=\"#_ftn21\" name=\"_ftnref21\">[21]<\/a> \u0130kincisi ise, Salih Zeki\u2019nin kariyeri bak\u0131m\u0131ndan daha cidd\u00ee sonu\u00e7lar do\u011furan, Salih Zeki\u2019nin, Develi kaynmakaml\u0131\u011f\u0131 y\u0131llar\u0131nda, resm\u00ee yaz\u0131\u015fmalara konu olan, Kayseri Jandarma Tabur Kumandan\u0131 L\u00fctf\u00fc Efendi ile tart\u0131\u015fmas\u0131 idi.<a href=\"#_ftn22\" name=\"_ftnref22\">[22]<\/a> Salih Zeki, Jandarma Komutan\u0131 L\u00fctf\u00fc Efendi\u2019yi H\u0131n\u00e7ak Komitesi\u2019ne \u00fcye bir grup Ermeninin ka\u00e7mas\u0131na sebeb olmakla su\u00e7lad\u0131<a href=\"#_ftn23\" name=\"_ftnref23\">[23]<\/a>. Soru\u015fturmadan sonra ikisini de g\u00f6revlerinden al\u0131nd\u0131lar<a href=\"#_ftn24\" name=\"_ftnref24\">[24]<\/a>. Salih Zeki\u2019yi \u0130stanbul\u2019a D\u00e2hiliye Nezareti\u2019ne ald\u0131lar, ama azletme yerini, r\u00fctbesi y\u00fckselerek, yeni g\u00f6reve \u2013 Zor mutasarr\u0131fl\u0131\u011f\u0131na tayin ettiler.<\/p>\n<p>T\u00fcrk tarih\u00e7i Taner Ak\u00e7am, Osmanl\u0131 ar\u015fivi belgelerine dayanarak Salih Zeki&#8217;nin mutasarr\u0131fl\u0131\u011fa tayini konusunda \u015f\u00f6yle diyor: \u201cSalih Zeki\u2019nin Deyr-i Zor \u2019a mutasarr\u0131f atanma tarihi 26 Nisan, onaylanma tarihi ise 29 Nisan 1916\u2019d\u0131r. (BOA, DH, BEO, 4410-330741-01-01 Daire-i Sadaret Umur-i M\u00fchimme Kaleminden D\u00e2hiliye Nezaretine 29 Nisan 1916 tarihli yaz\u0131).\u201d<a href=\"#_ftn25\" name=\"_ftnref25\">[25]<\/a> Fakat Salih Zeki\u2019nin mutasarr\u0131fl\u0131\u011f\u0131na atanma sorunu bununla bitmemi\u015f, \u00e7\u00fcnk\u00fc 19 May\u0131s 1916\u2019da Enver Pa\u015fa D\u00e2hiliye Nezareti\u2019ne bir yaz\u0131 g\u00f6ndererek, Salih Zeki\u2019nin atanmas\u0131na itiraz etmi\u015f ve Deyr-i Zor gibi hayat\u00ee \u00f6nem ta\u015f\u0131yan bir yer i\u00e7in ordunun ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131layabilecek ba\u015fka bir y\u00f6neticinin bulunmas\u0131n\u0131 isteyerek \u00f6neride de bulunmu\u015ftur.<\/p>\n<p>\u201cD\u00e2hiliye Nezareti, \u015fifre kalemi Mahreci Ba\u011fdad. Alt\u0131nc\u0131 ordunun en m\u00fchim menzil hududunu ihtiva eden idare m\u0131nt\u0131kas\u0131n\u0131n temin-i intizam\u0131 ehemmiyetle matlub olmakla Zor mutassar\u0131fl\u0131\u011f\u0131na tayin buyurulan Zeki Bey\u2019in yerine iktidar ve kifayeti m\u00fcsellem ve m\u00fccerreb olan Ba\u011fdat vali muavin-i sab\u0131k\u0131 \u015eefik Bey\u2019in tayinini ordunun ihtiyac\u0131 nokta-i nazar\u0131ndan suret-i katiyede muktezi g\u00f6rd\u00fcm. Binaenaleyh bu babdaki muamelenin tesri-i ifas\u0131yla \u015fimdiden ihtiram k\u0131l\u0131nmak \u00fczere i\u015f\u2019ar buyurulmas\u0131n\u0131 suret-i mahsusada rica eylerim. Fi 6 May\u0131s sene 332 (19 May\u0131s 1916). Ba\u015fkumandan vekili Enver.\u201d<a href=\"#_ftn26\" name=\"_ftnref26\">[26]<\/a> D\u00e2hiliye Nezareti, Enver Pa\u015fa\u2019n\u0131n iste\u011fine muhalefet ederek, Salih Zeki\u2019nin atanmas\u0131nda \u0131srar etmi\u015f, temel sebep olarak da, Deyr-i Zor mutasarr\u0131fl\u0131\u011f\u0131 g\u00f6revine deneyimli, s\u00fcrg\u00fcn edilen ve orada toplanan Ermeniler sorununu halledebilecek yetenekte bir zat\u0131n gerekti\u011fini g\u00f6stermi\u015ftir. Zaten, Develi kaymakaml\u0131\u011f\u0131 y\u0131llar\u0131nda Salih Zeki\u2019nin kararl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u201cErmenilere kar\u015f\u0131 y\u00f6ntemleri ele alma \u015fekli\u201d kan\u0131tlam\u0131\u015ft\u0131r. D\u00e2hiliye Nezareti\u2019nin cevab\u0131 \u015f\u00f6yledir:<\/p>\n<p>\u201cD\u00e2hiliye nezareti kalem-i mahsus m\u00fcd\u00fcriyeti, Ba\u011fdad\u2019da ba\u015fkumandan vekili Enver Pa\u015fa hazretlerine (mahrem \u015fifre). 7 May\u0131s 332. C 6 May\u0131s sene 332. \u015eefik Bey\u2019in Hakkari mutasarr\u0131f\u0131 iken Cevdet Bey\u2019in merkezden infikak\u0131 \u00fczerine Van vali vekaletine tayin olunarak bu esnada Veremyan ve emsalinin tevkifleri hakk\u0131nda Nezaret\u2019ten verilen evamiri tatbikten ihtiraz eylemi\u015f ve Cevdet Bey\u2019in avdetine kadar oras\u0131n\u0131 tevsi-i mefsedete m\u00fcsaid g\u00f6ren Ermeniler taraf\u0131ndan Van havalisinde gayri kabil-i teskin vakalar ihdas eylemi\u015f idi. Muktedir ve faal bulunan Zeki Bey Develi kaymakaml\u0131\u011f\u0131nda bulundu\u011fu s\u0131rada Ermenilere kar\u015f\u0131 m\u00fcttehaz tedabiri \u015fayan-\u0131 takdir bir surette h\u00fcsn-i tatbik etmesine mebni m\u00fclkiye m\u00fcfetti\u015fli\u011fine tayin olunmu\u015f ve Zor\u2019da orduya m\u00fcteallik vezaifi ve Ermenilere aid e\u015fyalar\u0131 da h\u00fcsn-i ifaya muvaffak olaca\u011f\u0131 kaviyyen memul bulunmu\u015ftur. \u015eefik Bey\u2019in Halil Bey\u2019in i\u015far\u0131 \u00fczerine M\u00fcntefik mutasarr\u0131fl\u0131\u011f\u0131na tayini derdesttir. Mamafih \u015eefik Bey\u2019in Ermenilere aid tedabirin tatbikinde yine teredd\u00fcd g\u00f6stermiyece\u011fine emin iseniz Zor mutasarr\u0131fl\u0131\u011f\u0131na tayin icra eylemek \u00fczere keyfiyetin i\u015far buyurulmas\u0131 m\u00fctemennad\u0131r. (ba emr-i \u00e2li-i m\u00fcste\u015fari)<a href=\"#_ftn27\" name=\"_ftnref27\">[27]<\/a><\/p>\n<p>Tal\u00e2t Pa\u015fa ve D\u00e2hiliye Nezareti\u2019nin kararl\u0131 tutumu \u00fczerine Enver Pa\u015fa itirazlar\u0131ndan vazge\u00e7ip, Salih Zeki\u2019nin Deyr-i Zor\u2019a mutasarr\u0131f olmas\u0131na r\u0131za g\u00f6stererek, bu karar\u0131 resm\u00ee yaz\u0131 ile Tal\u00e2t Pa\u015fa\u2019ya bildirmi\u015ftir: \u201cHarbiye Nezareti, \u015fifre kalemi. Aziziye\u2019den D\u00e2hiliye Naz\u0131r\u0131 beyefendi hazretlerine mevrud 9 May\u0131s 332 tarihli \u015fifredir. Tensib-i devletleri cihetle \u015eefik Bey\u2019in M\u00fcntefik ve Zeki Bey\u2019in Zor mutasarr\u0131fl\u0131klar\u0131na tayinleri muvaf\u0131kd\u0131r. Ba\u015fkumandan vekili Enver.<a href=\"#_ftn28\" name=\"_ftnref28\">[28]<\/a><\/p>\n<p>Salih Zeki\u2019nin Deyr-i Zor\u2019a ula\u015f\u0131r ula\u015fmaz vicdan\u0131 s\u0131zlamadan verdi\u011fi ilk emir, sa\u011f kalan 250 Ermeni yetim \u00e7ocu\u011fu \u015fehrin yak\u0131n \u00e7evresindeki ma\u011faralarda yakt\u0131rmak olmu\u015ftur. Salih Zeki, Deyr-i Zor\u2019a tayininden hemen sonra, tehcir edilen binlerce Ermeni\u2019nin yok edilmesi i\u00e7in Res\u00fc\u2019l-ayn ve Safa k\u00f6y\u00fcnde ya\u015fayan, Halep valisi ve yerel y\u00f6netimin ba\u015f belas\u0131 olan \u00c7e\u00e7enlerden \u00e7eteler kurdu.<a href=\"#_ftn29\" name=\"_ftnref29\">[29]<\/a> Salih Zeki, \u00c7e\u00e7enleri kendi otoritesine ba\u011flamay\u0131 ba\u015fard\u0131.<\/p>\n<p>Salih Zeki\u2019nin Deyr-i Zor\u2019da atanmas\u0131ndan hemen sonra \u00fcnl\u00fc Ermeni yazar Aram Andonyan\u2019\u0131n ve Meskene Kamp\u0131Inda bulunan 16 zengin Ermeni aile ile ilgin\u00e7 bir olay ya\u015fam\u0131\u015ft\u0131r. \u201cAsl\u0131nda aileler, Deyr-i Zor\u2019a Mutasarr\u0131f olarak atanan Salih Zeki\u2019ye r\u00fc\u015fvet vererek Deyr-i Zor taraf\u0131na ge\u00e7mek taraftar\u0131d\u0131rlar. Zeki r\u00fc\u015fveti kabul etmi\u015f ve ailelerden, kendisi Deyr-i Zor\u2019a ge\u00e7tikten sonra oraya gelmelerini istemi\u015ftir. Andonyan\u2019in Salih Zeki ile tan\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 t\u00fcm bu planlar\u0131 de\u011fi\u015ftirir. \u00c7\u00fcnk\u00fc Salih Zeki, Andonyan\u2019a \u201csak\u0131n Deyr-i Zor taraflar\u0131na gelme\u201d <em>{\u201cinme a\u015fa\u011f\u0131ya\u201d}<\/em> uyar\u0131s\u0131nda bulunarak, deyim yerindeyse katliam\u0131n haberini vermi\u015ftir. Durumu ailelere anlatan Andonyan, onlar\u0131 ikna etmi\u015f Deyr-i Zor yerine, Naim Efendi\u2019ye r\u00fc\u015fvet vererek Halep\u2019e gitmeye karar vermi\u015flerdi\u201d<a href=\"#_ftn30\" name=\"_ftnref30\">[30]<\/a>.<\/p>\n<p>Ermeni soyk\u0131r\u0131m\u0131 tarihinde, Deyr-i Zor mutasarr\u0131f\u0131 Salih Zeki ad\u0131, Res\u00fc\u2019l-ayn ve kararg\u00e2h merkezi Deyr-i Zor\u2019da toplanan, y\u00fcz binlerce Ermeni\u2019yi katletmekle an\u0131l\u0131r. 1919-22 tarihli \u201ctehcir ve taktil\u201d duru\u015fmalar\u0131nda, Salih Zeki\u2019nin i\u015fledi\u011fi cinayetlerle ilgili olarak \u015fu s\u00f6zler g\u00fcndeme gelmi\u015ftir: \u201cDeyr-i Zor\u00a0 eski mutasarr\u0131f\u0131 Ali Suat Bey, Ermenilerin kaderi hakk\u0131nda a\u00e7\u0131klamalar yapt\u0131\u011f\u0131 zaman dedi ki, Halep telgraf idaresinde \u00e7al\u0131\u015fan (Tasvir-i Efk\u00e2r) gazetesi eski muhabiri Ag\u00e2h Bey, Deyr-i Zor\u00a0 mutasarr\u0131f\u0131 Salih Zeki Beyle sohbetinde: \u2018Senin i\u00e7in on binlerce Ermeni\u2019yi katletti\u011fin s\u00f6yleniyor do\u011fru mu?\u2019Bu soruya cevaben Salih Zeki, gururlanarak, dedi ki: \u2018Benim namusum var, on bin ne ki. Biraz daha y\u00fckselt.\u2019\u201d ( Bak. dosya 6 ve 14 belge N 4, ve dosya 11 belge N 1)<a href=\"#_ftn31\" name=\"_ftnref31\">[31]<\/a><\/p>\n<p>Deyr-i Zor\u2019da katledilen Ermenilerin say\u0131s\u0131 10.000\u2019den fazla oldu\u011funu ifade eden Salih Zeki\u2019nin itiraflar\u0131 \u00f6nemlidir. Di\u011fer taraftan, Res-ul Ayn ve Deyr-i Zor\u2019da Salih Zeki taraf\u0131ndan organize edilen katliamlarda \u00f6ld\u00fcr\u00fclen Ermenilerin say\u0131s\u0131 kesinle\u015fmemi\u015ftir.<\/p>\n<p>G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc kadar\u0131yla, Ermeni soyk\u0131r\u0131m\u0131 tasarlan\u0131rken, s\u00fcrg\u00fcn edilen halk\u0131 toplu halde yok etmek i\u00e7in Suriye \u00e7\u00f6lleri son durak olarak se\u00e7ilmi\u015ftir. 5 Temmuz 1915\u2019te Zor mutasarr\u0131fl\u0131\u011f\u0131na g\u00f6nderilen \u015fifreli telgrafta, D\u00e2hiliye Naz\u0131r\u0131 Yard\u0131mc\u0131s\u0131 Ali M\u00fcnif, Musul ve Halep d\u00e2hil, s\u00fcrg\u00fcn edilen Ermeni n\u00fcfusun, M\u00fcsl\u00fcman halk\u0131n % 10\u2019unu<a href=\"#_ftn32\" name=\"_ftnref32\">[32]<\/a> ge\u00e7meyecek \u015fekilde, g\u00f6nderilecekleri yerleri geni\u015fletme karar\u0131n\u0131 bildirmi\u015ftir. Kafilelerin Zor\u2019a g\u00f6nderilmesinin durdurulmas\u0131 karar\u0131n\u0131 i\u00e7eren telgrafa ra\u011fmen, <a href=\"#_ftn33\" name=\"_ftnref33\">[33]<\/a> 12 Temmuz 1915\u2019te Deyr-i Zor \u2019a tehcir edilen Ermenilerin say\u0131s\u0131 zaten belirtilen % 10\u2019u oran\u0131n\u0131 ge\u00e7mi\u015fti, fakat sevkiyat devam etmi\u015ftir.<\/p>\n<p>Burada, tehcir edilenlerin y\u00fczde ka\u00e7\u0131n\u0131n hangi vilayetlerden Deyr-i Zor \u2019a ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 \u00f6nemlidir. \u0130ttihat ve Terakki h\u00fck\u00fcmeti bak\u0131m\u0131ndan, Ermeni tehcir politikas\u0131n\u0131n temeli, do\u011fu vilayetlerinin (Bat\u0131 Ermenistan) \u0130mparatorluk s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde tutulmas\u0131 ve b\u00f6l\u00fcnmenin engellenmesidir. Hatta o y\u00f6rede Anadolu T\u00fcrklerinin vatan \u015fekillendirmesi tasar\u0131s\u0131nda, I. Balkan Sava\u015f\u0131\u2019ndan ma\u011flubiyetle \u00e7\u0131k\u0131lmas\u0131 ve Makedonya\u2019n\u0131n kayb\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde \u201cyeni vatan\u201d \u015fekillendirme siyaseti de uygulan\u0131yordu. Bu konu tarih\u00e7i Fuat D\u00fcndar taraf\u0131ndan \u015f\u00f6yle vurgulan\u0131r:<\/p>\n<p>\u201cEnver Pa\u015fa Trablusgarp\u2019tan \u0130stanbul\u2019a vard\u0131\u011f\u0131nda, sava\u015f bitmi\u015f ve Osmanl\u0131 Avrupas\u0131 topraklar\u0131 Midye-Enez hatt\u0131na kadar kaybedilmi\u015fti. \u00c7ok ge\u00e7meden Enver, aralar\u0131nda Tal\u00e2t Pa\u015fa ve Cemal Pa\u015fa\u2019n\u0131n bulundu\u011fu bir grup \u0130ttihat\u00e7\u0131 arkada\u015f\u0131yla birlikte 23 Ocak 1913 Darbesi\u2019ni ger\u00e7ekle\u015ftirdi. Bu triumvira, gelecek 5 y\u0131l i\u00e7inde \u0130mparatorlu\u011fun t\u00fcm politik karar mekanizmalar\u0131 \u00fczerinde mutlak kontrol\u00fc elinde bulundurarak \u0130mparatorlu\u011fun kaderini \u00e7izecektir. Osmanl\u0131\u2019da yeni bir d\u00f6nemi a\u00e7an bu darbe asl\u0131nda, \u00f6nceden planlanm\u0131\u015f bir siyas\u00ee projenin ilk ad\u0131m\u0131 olacakt\u0131r: Anadolu\u2019da T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn ya\u015fayaca\u011f\u0131 bir vatan yaratmak. Balkanlar\u2019\u0131n kayb\u0131yla ilgili sorumluluk muhalefetin \u00fczerine y\u0131k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r; b\u00f6ylece yok olmaya ba\u015flayan Avrupa topraklar\u0131ndan \u00e7ekilip ve Anadolu\u2019da yo\u011funla\u015fmak hedefi Edirne\u2019nin 22 Temmuz 1913\u2019te geri al\u0131nmas\u0131 ile ba\u015flat\u0131lm\u0131\u015f oluyordu\u201d.<a href=\"#_ftn34\" name=\"_ftnref34\">[34]<\/a><\/p>\n<p>Bat\u0131 Ermenistan\u2019\u0131 \u201cT\u00fcrk vatan\u0131\u201d s\u0131n\u0131rlar\u0131na i\u00e7ine alma plan\u0131na dair haz\u0131rl\u0131klar, Tal\u00e2t Pa\u015fa\u2019n\u0131n Evrak-\u0131 Metrukesi\u2019nde<a href=\"#_ftn35\" name=\"_ftnref35\">[35]<\/a> de ortaya konuyor. Tal\u00e2t Pa\u015fa, Balkanlar\u2019dan \u00e7\u0131kar\u0131lan muhacirlerin, s\u00fcrg\u00fcn edilen Ermenilerin ve alt\u0131 Ermeni vil\u00e2yeti d\u0131\u015f\u0131ndaki Anadolu\u2019nun bat\u0131s\u0131ndaki vil\u00e2yetlerden ayr\u0131lmam\u0131\u015f Ermenilerin say\u0131s\u0131 hakk\u0131nda hesaplar yap\u0131yordu<a href=\"#_ftn36\" name=\"_ftnref36\">[36]<\/a>.<\/p>\n<p>Bat\u0131 Ermenistan\u2019\u0131n (alt\u0131 Ermeni vil\u00e2yeti) b\u00f6l\u00fcnmesini ve ayr\u0131lmas\u0131n\u0131 engellemek amac\u0131yla oralarda ya\u015fayan yerle\u015fik Ermeni halk\u0131 yok edilerek sorunu k\u00f6kten \u00e7\u00f6zme projesi, soyk\u0131r\u0131m tasar\u0131s\u0131, \u00fcnl\u00fc \u0130ttihat\u00e7\u0131lar\u0131n an\u0131lar\u0131nda da g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. H\u00fcseyin Cahit Yal\u00e7\u0131n\u2019a g\u00f6re Ermenilerin tehcir projesinin as\u0131l mimar\u0131 Dr. Bahaeddin \u015eakir\u2019dir ve onun bu do\u011frultudaki faaliyetleri i\u00e7in, \u201c\u015fayet Bahaeddin \u015eakir\u2019in an\u0131s\u0131n\u0131 sonsuzla\u015ft\u0131rmak gerekirse, do\u011fu vil\u00e2yetleri memnuniyetle onun an\u0131t\u0131n\u0131 yerle\u015ftirmek i\u00e7in kap\u0131lar\u0131n\u0131 a\u00e7ar\u201d demi\u015ftir. <a href=\"#_ftn37\" name=\"_ftnref37\">[37]<\/a><\/p>\n<p>1915-1916 y\u0131llar\u0131ndaki Ermeni tehcir ve soyk\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 Holokost\u2019la kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz bir di\u011fer ay\u0131rt edici \u00f6zellik Ermenileri vatanlar\u0131ndan yoksun b\u0131rakma (patriocide) fikridir. Nitekim Ermeni vil\u00e2yetlerindeki bu uygulamaya, \u0130ttihat\u00e7\u0131lar\u0131n, daha sonra da Kemalistlerin daha kolayca asimile edilebilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fckleri ayn\u0131 y\u00f6rede ya\u015f\u0131yan K\u00fcrtler de aktif bi\u00e7imde kat\u0131lm\u0131\u015f ve Ermeni topraklar\u0131na el koymu\u015flard\u0131r. Bir di\u011fer deyi\u015fle K\u00fcrtlerin Ermeni soyk\u0131r\u0131m\u0131nda basit bir alet olarak kullan\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011fu fikri temelsizdir, \u00e7\u00fcnk\u00fc K\u00fcrtlerin, Ermenileri yok etme plan\u0131nda rol oynamas\u0131 da ayn\u0131 fikre dayan\u0131r: Ermeni topraklar\u0131na sahip olmak.<\/p>\n<p>Anavatanlar\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda ya\u015fayan Ermeniler daha az tehlikeli g\u00f6r\u00fclmekle birlikte 1915-16 y\u0131llar\u0131 Ermeni soyk\u0131r\u0131m projesinin temel hedefininin \u0130mparatorluk s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde\u00a0 ya\u015fayan Ermenilerin tamam\u0131 oldu\u011fu kabul edilebilir; ne var ki Bat\u0131 Anadolu ve Kilikya vil\u00e2yetlerinin y\u00f6neticileri tehciri daha \u201cyumu\u015fak\u201d bir tarzda uygulam\u0131\u015fken, Bat\u0131 Ermenistan b\u00f6lgesindeki vil\u00e2yetlerin y\u00f6neticileri ayn\u0131 politikay\u0131 kimi zaman merkez\u00ee h\u00fck\u00fcmet taraf\u0131ndan g\u00f6revden al\u0131nmalar\u0131na yol a\u00e7acak kadar \u201csert-\u015fiddetli\u201d bi\u00e7imde hayata ge\u00e7irmi\u015ftir.<a href=\"#_ftn38\" name=\"_ftnref38\">[38]<\/a><\/p>\n<p>Bat\u0131 Ermenistan halk\u0131n\u0131n tehciri s\u00fcrecinde uygulanan vah\u015fet bu Ermeni vil\u00e2yetlerinden g\u00f6nderilenlerin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn Deyr-i Zor\u2019a ula\u015famamas\u0131na neden oldu. Osmanl\u0131 ar\u015fiv belgelerinin incelenmesi de bu hakikati ortaya koyar. \u00d6rne\u011fin, D\u00e2hiliye Nezareti\u2019nin 18 May\u0131s 1915 tarihli emri ile Erzurum\u2019dan ve 23 May\u0131s 1915 tarihli emri ile Van\u2019dan tehcir edilen Ermeniler Deyr-i Zor\u2019a yerle\u015fmi\u015f olmal\u0131yd\u0131lar.<a href=\"#_ftn39\" name=\"_ftnref39\">[39]<\/a> Belli ki Erzurum\u2019dan \u00e7\u0131kan kervanlar Kemah ovas\u0131nda katledilmi\u015ftir. Erzurum valisi Tahsin, olacaklar\u0131 tahmin ederek Erzurum\u2019dan \u00e7\u0131kan kervanlara birka\u00e7 kilometre e\u015flik etmi\u015f, fakat onun ayr\u0131lmas\u0131ndan sonra kervanlar yok edilmi\u015ftir. Van Ermenilerinin ac\u0131 kaderi hakk\u0131nda da pek \u00e7ok tan\u0131kl\u0131k vard\u0131r.<a href=\"#_ftn40\" name=\"_ftnref40\">[40]<\/a> Diyarbekir valisi Mehmet Re\u015fid\u2019in cinayetleri zaten o boyutlara ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r ki, Tal\u00e2t Pa\u015fa ona \u00f6nce bir uyar\u0131 telgraf\u0131 \u00e7ekmi\u015f, sonra da g\u00f6revden almak zorunda kalm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<p>Salih Zeki \u00f6ncesi Zor mutasarr\u0131f\u0131 olan Ali Suat\u2019a g\u00f6nderilen telgraflardan, g\u00f6rev s\u00fcresinde Deyr-i Zor\u2019a Antep, \u0130zmit, Tekirda\u011f, Karahisar, Ak\u015fehir, Mara\u015f, Bursa, Samsun Ermenilerinin olu\u015fturdu\u011fu kervanlar\u0131n ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131l\u0131r.<a href=\"#_ftn41\" name=\"_ftnref41\">[41]<\/a> G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi bunlar aras\u0131nda Bat\u0131 Ermenistan y\u00f6resinden tehcir edilmi\u015f herhangi bir Ermeni kervan\u0131n\u0131n Deyr-i Zor\u2019a ula\u015ft\u0131\u011f\u0131na dair bir bilgi yoktur. Bu durum bile, Ermeni tehcirinin, bu halk\u0131 yok etme hedefiyle anavatanlar\u0131ndan yoksun b\u0131rakmaya dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131n kan\u0131t\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>Tehcirin bir di\u011fer g\u00f6rg\u00fc tan\u0131\u011f\u0131, Piskopos Balakyan\u2019a g\u00f6re, Halep\u2019e ula\u015fan kervanlar\u0131n bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc Halep ile Deyr-i Zor aras\u0131ndaki b\u00f6lgede k\u0131r\u0131ma u\u011frad\u0131. \u201cBinlerce aile, Deyr-i Zor\u2019a g\u00f6nderilmek \u00fczere Halep\u2019ten yola \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131, bunlardan y\u00fczde 5\u2019i Deyr-i Zor\u2019a sa\u011f salim ula\u015famad\u0131. \u00c7\u00f6lde \u2018eneze\u2019 ad\u0131 ile an\u0131lan sil\u00e2hlanm\u0131\u015f, atl\u0131 e\u015fk\u0131ya grubu, sahipsiz, korumas\u0131z halka sald\u0131r\u0131p, d\u00f6vd\u00fcler, \u00f6ld\u00fcrd\u00fcler, hakaret ederek soydular, giysilerini ald\u0131lar, kar\u015f\u0131 gelenleri i\u015fkencelere maruz b\u0131rak\u0131p \u00e7ekip gittiler. Sa\u011f kalanlar ise, geri d\u00f6n\u00fc\u015f yasak oldu\u011fundan, ileriye gidip yeni taarruzlara, i\u015fkencelere maruz kald\u0131lar. B\u00f6ylece yolda yok edilerek ancak y\u00fczde 5\u2019i Deyr-i Zor \u2019a ula\u015ft\u0131.\u201d<a href=\"#_ftn42\" name=\"_ftnref42\">[42]<\/a><\/p>\n<p>Ermeni halk\u0131n\u0131n, Deyr-i Zor katliam\u0131 ile ilgili bir \u00e7ok a\u011f\u0131t\u0131 vard\u0131r<a href=\"#_ftn43\" name=\"_ftnref43\">[43]<\/a>. Sa\u011f kalan insanlarda, \u201cCanavar Zeki\u201d ad\u0131 uzun y\u0131llar korku yaratm\u0131\u015ft\u0131r. De\u011fi\u015fik kaynaklar Salih Zeki\u2019nin Deyr-i Zor \u2019da yapt\u0131\u011f\u0131 katliam\u0131n kurbanlar\u0131n\u0131n say\u0131s\u0131 hakk\u0131nda farkl\u0131l\u0131k g\u00f6sterir. \u00d6rne\u011fin, g\u00f6rg\u00fc tan\u0131\u011f\u0131, Deyr-i Zor \u2019a s\u00fcrg\u00fcn edilen <em>Jamanak<\/em> gazetesi edit\u00f6r\u00fc Yervant Odyan 298.500 say\u0131s\u0131n\u0131 belirtirken<a href=\"#_ftn44\" name=\"_ftnref44\">[44]<\/a>, Aram Andonyan 200.000-<a href=\"#_ftn45\" name=\"_ftnref45\">[45]<\/a> ki\u015fiden s\u00f6z eder . S. Akuni ve Ta\u015fnak Partisi \u00fcyesi \u015eavar\u015f Misakyan\u2019\u0131n verilerine g\u00f6re de Salih Zeki Deyr-i Zor \u2019da 60.000 Ermeni\u2019nin \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sorumludur.<a href=\"#_ftn46\" name=\"_ftnref46\">[46]<\/a> 1922\u2019de yay\u0131mlanan <em>Tsayn tarapelots<\/em> (Eziyetin Sesi) kitab\u0131nda Deyr-i Zor\u2019da k\u0131y\u0131ma u\u011frayanlar\u0131n say\u0131s\u0131 30.000<a href=\"#_ftn47\" name=\"_ftnref47\">[47]<\/a> olarak belirtilir. Ermeni tarihinde, Aram Andonyan\u2019\u0131n verdi\u011fi 200.000 kurban daha geni\u015f \u00f6l\u00e7\u00fcde yer al\u0131r.<\/p>\n<p>Salih Zeki, Deyr-i Zor\u2019da mutasarr\u0131fl\u0131k g\u00f6revini 19 Mart 1917\u2019ye kadar s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc ve g\u00f6revini Havran mutasarr\u0131f\u0131 Abd\u00fclkadir Bey\u2019e devretti<a href=\"#_ftn48\" name=\"_ftnref48\">[48]<\/a>. \u0130stanbul\u2019a \u00e7a\u011fr\u0131lan Salih Zeki D\u00e2hiliye Nezareti\u2019nde hi\u00e7 bir g\u00f6reve\u00a0 atanmam\u0131\u015ft\u0131r; 1917-1918 y\u0131llar\u0131nda i\u015fsizdir<a href=\"#_ftn49\" name=\"_ftnref49\">[49]<\/a>.<\/p>\n<p>Daha sonra, 1920 y\u0131l\u0131nda \u0130stanbul\u2019da, Deyr-i Zor \u2019da Ermenileri \u00f6ld\u00fcrenler i\u00e7in a\u00e7\u0131lan davada Salih Zeki g\u0131yaben \u00f6l\u00fcm cezas\u0131na \u00e7arpt\u0131r\u0131ld\u0131, h\u00fck\u00fcm Sultan taraf\u0131ndan da onayland\u0131<a href=\"#_ftn50\" name=\"_ftnref50\">[50]<\/a>. Sovyetler Birli\u011fi\u2019nde resm\u00ee bir kurumda \u00e7al\u0131\u015fmak i\u00e7in anket doldurmak gerekliydi ve anketlerde mutlaka yarg\u0131lan\u0131p yarg\u0131lan\u0131lmad\u0131\u011f\u0131na ili\u015fkin bir madde vard\u0131. Salih Zeki, doldurdu\u011fu anketlerde Deyr-i\u00a0 Zor\u2019da Ermeni k\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 organize etmekten idama mahkum oldu\u011funu gizlemi\u015f ve bu soruyu \u015f\u00f6yle cevaplam\u0131\u015ft\u0131r: \u201cT\u00fcrkiye\u2019de siyas\u00ee faaliyetten g\u0131yab\u0131mda idam cezas\u0131 verildi\u201d<a href=\"#_ftn51\" name=\"_ftnref51\">[51]<\/a>.<\/p>\n<p>\u0130\u015fsiz kald\u0131\u011f\u0131 s\u00fcre\u00e7te Salih Zeki\u2019nin Ermeni soyk\u0131r\u0131m\u0131nda oynad\u0131\u011f\u0131 rol\u00fc nedeniyle pi\u015fmanl\u0131k duydu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrten kimi veriler vard\u0131r. Kendi ifadeleri d\u0131\u015f\u0131nda, ba\u015fka kaynaklar da Salih Zeki\u2019nin binlerce masum insan\u0131n \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesinden \u00e7ok pi\u015fman oldu\u011funu, hatta intihar etmeyi bile d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc belirtiyor. Mesela Osmanl\u0131 Meclisi\u2019nin \u0130zmir ve Ayd\u0131n mebusu (1912-1919) Emmanuil Emmanuilidis \u201cZor \u00c7\u00f6l\u00fc\u201d hakk\u0131nda \u201cBir milyon insan yurtlar\u0131ndan edilerek, bunlardan 200 binin bile oraya var\u0131p varamad\u0131\u011f\u0131 ve bunlardan ka\u00e7\u0131n\u0131n kald\u0131\u011f\u0131 belli de\u011fildir\u201d dedikten sonra \u015funlar\u0131 ekliyor: \u201c1917\u2019de Beyo\u011flu\u2019nda k\u0131sa boylu, esmer, ahenkli bir v\u00fccuda sahip, 30-35 ya\u015flar\u0131nda, d\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fc herhangi bir vah\u015filik g\u00f6stermeyen bir gen\u00e7le kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131k. Kendisinin M\u00fcsl\u00fcman oldu\u011funu, vali oldu\u011fu Zor \u00c7\u00f6l\u00fc\u2019nde \u00e7ok zengin oldu\u011funu, 60.000 Ermeni\u2019yi katledip \u00e7ocuklar\u0131 canl\u0131 canl\u0131 g\u00f6md\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, d\u0131\u015far\u0131ya \u00e7ok ender \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131, insan y\u00fcz\u00fc g\u00f6rmek istemedi\u011fini, ad\u0131n\u0131n Zeki oldu\u011funu ve intihar etmeyi d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc bize s\u00f6yledi. Sonradan gazetelerde (<em>Vakit<\/em> 2 May\u0131s 1920, No. 890), yeni bir s\u00fcrg\u00fcn bahanesiyle her bir yandan Zor \u00c7\u00f6l\u00fc\u2019ne toplanan Ermenileri tekrar y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015fe \u00e7\u0131kartarak, d\u00fczenledi\u011fi atl\u0131 ve yaya \u00e7etelerle, kendisinin de bizzat bulunup izleyerek, \u00f6nce yolda soyduktan sonra, Habur B\u00f6lgesi\u2019nin \u00fccra k\u00f6\u015felerinde onlar\u0131 hunharca katlettikleri i\u00e7in, Askeri Mahkeme\u2019nin 28 Nisan 1920 tarihindeki karar\u0131yla, ad\u0131 ge\u00e7en bu ki\u015finin g\u0131yaben idama mahk\u00fbm edildi\u011fini okudum\u201d<a href=\"#_ftn52\" name=\"_ftnref52\">[52]<\/a>.<\/p>\n<p>Nitekim Salih Zeki de 1933\u2019te kaleme ald\u0131\u011f\u0131 otobiyografisinde o g\u00fcnleri \u015f\u00f6yle anlat\u0131yor: \u201cDe\u011fi\u015fik kazalarda kaymakaml\u0131k yapt\u0131m. Son g\u00f6revim Deyr-i Zor kazas\u0131nda (1915-1916) 6 ay s\u00fcren mutasarr\u0131fl\u0131kt\u0131. Benim g\u00f6r\u00fc\u015flerimde de\u011fi\u015fiklik o zaman ba\u015flad\u0131. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 s\u0131ras\u0131nda T\u00fcrkiye\u2019de ya\u015fayan Ermeniler Adana, Halep, Suriye, Deyr-i Zor, Musul vb. yerlere tehcir edildi. Her yerde, her tarafta (\u0432\u0435\u0437\u0434\u0435 \u0438 \u0432\u0441\u044e\u0434\u0443) cinayetler i\u015fleniyor, kanl\u0131 olaylar oluyordu. Bu arada belirtmeliyim ki, o zamanlar askerlerin diktatoras\u0131 \u00f6ylesine g\u00fc\u00e7l\u00fcyd\u00fc ki, sivil makamlar hi\u00e7e say\u0131l\u0131yordu. Buna ra\u011fmen ben bir mutasarr\u0131f olarak bu i\u011fren\u00e7 i\u015ften kendimi de su\u00e7lu buluyorum.<\/p>\n<p>B\u00fct\u00fcn bunlar bende mevcut d\u00fczene, h\u00fck\u00fcmete ve sava\u015fa kar\u015f\u0131 memnuniyetsizlik, hatta d\u00fc\u015fmanl\u0131k hissi uyand\u0131rd\u0131. Bu fel\u00e2ket yaln\u0131z Ermenilerin ba\u015f\u0131na gelmi\u015f de\u011fildi, ayni zamanda b\u00fct\u00fcn T\u00fcrk halk\u0131n\u0131n da fel\u00e2ketiydi. Bu beni devrim saflar\u0131na itti. (Yukar\u0131da bahsetti\u011fim b\u00fct\u00fcn ge\u00e7mi\u015fim y\u00fcz\u00fcnden Bak\u00fc te\u015fkil\u00e2t\u0131 1923 y\u0131l\u0131nda beni partiden ihra\u00e7 etti ve Haziran 1926\u2019da ZAK KK (Kafkasya Kom\u00fcnist Partisi Kontrol Komisyonu) bir kararla \u00fcyeli\u011fimi iade etti. ZAK KK eklidir.)\u201d<a href=\"#_ftn53\" name=\"_ftnref53\">[53]<\/a>.<\/p>\n<p>\u0130stanbul\u2019da pi\u015fmanl\u0131k duygular\u0131 ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ve i\u015fsiz kald\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemde Salih Zeki memlekete d\u00f6nen sava\u015f esirlerden Rusya\u2019daki olaylar hakk\u0131nda bilgi almaya ba\u015flad\u0131 ve Rusya\u2019daki T\u00fcrklerin de devrimde aktif rol ald\u0131klar\u0131n\u0131 ve T\u00fcrk devrimcilerinin ba\u015f\u0131nda eski arkada\u015f\u0131 Mustafa Suphi\u2019nin bulundu\u011funu \u00f6\u011frendi<a href=\"#_ftn54\" name=\"_ftnref54\">[54]<\/a>. Salih Zeki bunun \u00fczerine Rusya\u2019ya gidip sosyalist \u00e7evrelere kat\u0131lma karar\u0131 ald\u0131. Fakat kendisinin de belirtti\u011fi gibi o zamanlar sosyalist fikirlere a\u015fina olmakla birlikte Marksizm ve kom\u00fcnizm hakk\u0131nda pek fikri yoktu.\u00a0 Nitekim, de\u011fi\u015fik kaynaklara g\u00f6re, izleyen y\u0131llarda da Salih Zeki\u2019nin Marksizm bilgisi pek kuvvetli olmad\u0131. Mesela, Ahmed Cevat Emre 1921\u2019de kaleme ald\u0131\u011f\u0131 \u201cT\u00fcrkiye\u2019de \u0130\u015f\u00e7i ve Sosyalist Hareket\u201d yaz\u0131s\u0131nda Salih Zeki hakk\u0131nda \u201cZeki ve bilgili adam, ama bilgileri ve Marksizm ile ilgisi amat\u00f6rlukten \u00f6te gitmiyor\u201d<a href=\"#_ftn55\" name=\"_ftnref55\">[55]<\/a>.\u00a0 1920\u2019de Trabzon\u2019da yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131 <em>Ni\u00e7in Bol\u015fevik Oldum?<\/em> kitap\u00e7\u0131\u011f\u0131 da Salih Zeki\u2019nin Marksizm bilgisinin zay\u0131fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermesi bak\u0131m\u0131ndan ele\u015ftirilmesine yol a\u00e7t\u0131. 1 Mart 1934 y\u0131l\u0131nda doldurdu\u011fu KUTV \u00f6\u011fretmenleri i\u00e7in haz\u0131rlanm\u0131\u015f anketteki 5 maddeye (literat\u00fcr ve siyas\u00ee \u00e7al\u0131\u015fmalarda siyas\u00ee hatalar yapt\u0131n\u0131z m\u0131? Ne gibi hatalar?) Salih Zeki bu ele\u015ftirileri kabul edip, mazeret olarak \u015f\u00f6yle bir a\u00e7\u0131klama getiriyor: \u201cT\u00fcrkiye\u2019de (Trabzon\u2019da) 1920\u2019de yay\u0131nlanan son eserim propaganda bak\u0131m\u0131ndan \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fcyd\u00fc, ama Marksizm yakla\u015f\u0131m\u0131 bak\u0131m\u0131ndan de\u011fil, \u00e7\u00fcnk\u00fc o zaman Marksizm hakk\u0131nda bilgim yoktu\u201d<a href=\"#_ftn56\" name=\"_ftnref56\">[56]<\/a>. Nitekim Trabzon\u2019dan Bak\u00fc\u2019ye d\u00f6nd\u00fckten sonra verdi\u011fi raporda bu kitap\u00e7\u0131\u011f\u0131 \u015f\u00f6yle de\u011ferlendirmi\u015fti: \u201cBen bir risale tabettirdim, 600 n\u00fcshas\u0131n\u0131 da\u011f\u0131tt\u0131m. Evvela eser iyi netice verdi, fakat bilahare M\u00fcdafaac\u0131lar aleyhinde bulundular\u201d<a href=\"#_ftn57\" name=\"_ftnref57\">[57]<\/a>.<\/p>\n<p>Salih Zeki\u2019nin \u0130stanbul\u2019u terk etme nedenlerinden biri de ku\u015fkusuz Ermeni soyk\u0131r\u0131m\u0131nda oynad\u0131\u011f\u0131 rol dolay\u0131s\u0131yla \u0130ngilizler taraf\u0131ndan yakalan\u0131p yarg\u0131lanma endi\u015fesiydi. Bu \u00e7er\u00e7evede Mondros M\u00fctarekesi imzaland\u0131ktan sonra Salih Zeki \u0130stanbul\u2019dan ayr\u0131ld\u0131 ve 1918 sonlar\u0131nda Batum, Tiflis yoluyla Bak\u00fc\u2019ye ula\u015ft\u0131. \u201cTam da o zaman ba\u015fta \u0130ngilizler olmak \u00fczere M\u00fcttefik birlikleri \u0130stanbul\u2019u i\u015fgal etmesine yolu a\u00e7an M\u00fctareke imzaland\u0131. \u0130ngilizlerin beni tutuklamas\u0131ndan korktu\u011fum i\u00e7in T\u00fcrkiye\u2019den ayr\u0131lma karar\u0131 ald\u0131m. Daha sonra \u00f6\u011frendim ki, i\u015fgal s\u0131ras\u0131nda ba\u015f\u0131nda Arnavut Mustafa Pa\u015fa\u2019n\u0131n bulundu\u011fu Sultan \u0130ngiliz Asker\u00ee Mahkemesi g\u0131yab\u0131mda beni idama mahk\u00fbm etmi\u015f.\u201d<a href=\"#_ftn58\" name=\"_ftnref58\">[58]<\/a>.<\/p>\n<p>Salih Zeki\u2019nin \u0130ngilizler taraf\u0131ndan yakalanma korkusu y\u00fcz\u00fcnden T\u00fcrkiye\u2019den ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131, Mutasarr\u0131f Suphi Bey\u2019e yazd\u0131\u011f\u0131 12 May\u0131s 1920 tarihli mektuptan da bellidir: \u201cT\u00fcrkiye\u2019nin sinesinde kopan f\u0131rt\u0131na \u0130ngiliz diktatoryas\u0131 bizi dahi Kafkas\u2019a att\u0131. \u0130ki seneye kadar buraday\u0131m.\u201d<a href=\"#_ftn59\" name=\"_ftnref59\">[59]<\/a><\/p>\n<p>Salih Zeki\u2019nin Bak\u00fc\u2019de inan\u00e7l\u0131 bir kom\u00fcnist olma yoluna girdi\u011fine ili\u015fkin \u00f6nemli bir kan\u0131t, Kafkasya\u2019daki eylemlerinin ilk d\u00f6neminde, \u0130stanbul\u2019da tan\u0131\u015fm\u0131\u015f oldu\u011fu kom\u00fcnist Celal Korkmasov ile kurdu\u011fu ba\u011flant\u0131d\u0131r.<a href=\"#_ftn60\" name=\"_ftnref60\">[60]<\/a> \u00d6te yandan, Salih Zeki\u2019nin 1919\u2019da Rus Kom\u00fcnist Partisi (bol\u015fevik) \u00fcyesi olmas\u0131, bu eylemcinin \u0130ttihat\u00e7\u0131l\u0131ktan (Cemiyet\u2019in resm\u00ee \u00fcyesi olmasa bile \u0130ttihat\u00e7\u0131l\u0131k ilkelerine sad\u0131k bir memur olarak davranm\u0131\u015ft\u0131r) kom\u00fcnistli\u011fe h\u0131zl\u0131 bir bi\u00e7imde ge\u00e7ti\u011fini g\u00f6sterir.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\">[1]<\/a> Gevorg Vartanyan, <em>Huyn bnak<\/em><em>\u00e7utune Osmanyan kaysrutunum ev poqrasiakan axete (1914-1923tt.)<\/em>, Yerevan 2012, s. 80-82. (Ermenice).<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref2\" name=\"_ftn2\">[2]<\/a> M. A\u011fazaryan, <em>Aksorakan hu\u015fer (S\u00fcrg\u00fcn hat\u0131ralar\u0131)<\/em>, Adana, 1919. s. 27. (Ermenice).<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref3\" name=\"_ftn3\">[3]<\/a> Vahan Papazyan, <em>\u0130m hu\u015fere (Benim hat\u0131ralar\u0131m<\/em>), cilt 2, Beyrut, Tparan Hamazgayin Enkerutyan, 1952, s. 275. (Ermenice).<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref4\" name=\"_ftn4\">[4]<\/a> Ayn\u0131 yerde.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref5\" name=\"_ftn5\">[5]<\/a> Ayni yerde.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref6\" name=\"_ftn6\">[6]<\/a> S\u00fcleyman Nuri, <em>\u00c7anakkale Siperlerinden TKP Y\u00f6netimine Uyanan Esirler<\/em>, \u0130stanbul, T\u00dcSTAV, 2002, s.236.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref7\" name=\"_ftn7\">[7]<\/a> Aleks Krikoryan, Setrak Karag\u00f6zyan, <em>Hat\u0131ralar Everek \u2013Fenese\u2019nin<\/em>, Paris 1963, s. 583 [Ermenice]<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref8\" name=\"_ftn8\">[8]<\/a> BOA, DH, \u015eFR, nr. 562\/7, s. 001-2. Develi kaymakaml\u0131\u011f\u0131na Salih Zeki\u2019nin atanmas\u0131yla ilgili olarak Kayseri mutasarr\u0131f\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131klamas\u0131 \u015fudur: \u201cKonak kazas\u0131n\u0131n ehemmiyeti makusen m\u00fctenasib kaymakam N\u00e2z\u0131m beyin kudretsizli\u011fi tahrirat\u0131na melf\u00fbfen\u00a0 takdim k\u0131l\u0131nan telgrafnamelerle m\u00fcberhen olmas\u0131na mebni kudret ve dir\u00e2yeti takib-i e\u015fkiy\u00e2da cesaret ve azim ve metaneti Kayseriye\u2019nin Develi kazas\u0131 kaymakam\u0131 Zeki beyle tahvillerini arz ve istirham eylemi\u015fsem de komisyonda kalm\u0131\u015f olacak ki hen\u00fcz emr-i nezaretpenahilerine destres olunamad\u0131\u011f\u0131 zaman\u0131n ve mevkiin daha ziyade teehh\u00fcr\u00fc\u00fcne m\u00fcsaid olmamas\u0131na binaen resen ve serian ic\u00e2b\u0131n\u0131n icras\u0131\u201d, ayn\u0131 yerde.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref9\" name=\"_ftn9\">[9]<\/a> Aleks Krikoryan, Setrak Karag\u00f6zyan, <em>Hat\u0131ralar Everek \u2013Fenese\u2019nin<\/em>, Paris 1963, s. 584 [Ermenice]<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref10\" name=\"_ftn10\">[10]<\/a> <em>Bir milyon Ermeninin katliam\u0131n\u0131n tarihi<\/em>, haz\u0131rlayan S.Akuni, \u0130stanbul, 1921 s.192-193 [Ermenice]<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref11\" name=\"_ftn11\">[11]<\/a> <em>Patmutun hay Kesario,<\/em> (Ermeni Kayserinin Tarihi), y\u00f6resel, tarihi ve milli inceleme Ar\u015fag Alboyac\u0131yan, 2.cilt, Kahire 1937 s.1411 [Ermenice]<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref12\" name=\"_ftn12\">[12]<\/a> Bunun hakk\u0131nda daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bilgi i\u00e7in bkz, Sarkis Torosyan, <em>Dardanelic minchev Pagestin, (\u00c7anakkale\u2019den Filistin\u2019e)<\/em>, Erivan 2012, s. 101-102 (Ermenice) ve Ayhan Aktar, <em>Y\u00fczba\u015f\u0131 Torosyan\u2019\u0131n hik\u00e2yesi<\/em>&#8230;http:\/\/ar\u015fiv.taraf.com.tr\/yazilar\/ayhan-aktar\/yuzbasi-torosyanin-hikayesi\/10566\/<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref13\" name=\"_ftn13\">[13]<\/a> \u015eavar\u015f Misakyan, <em>Derevner\u0131 te\u011fnadz hu\u015fadeder m\u0131<\/em>, (Yapraklar\u0131 Sararm\u0131\u015f Hat\u0131ra Defteri), Marsilya, Parenth\u00e8ses, 2015, s.34 (Ermenice).<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref14\" name=\"_ftn14\">[14]<\/a> BOA, DH, EUM, 2 \u015eb, nr. 9\/99, s. 3.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref15\" name=\"_ftn15\">[15]<\/a> Reymond Kevorkian, <em>Ermeni Soyk\u0131r\u0131m\u0131<\/em>, \u0130stanbul, \u0130leti\u015fim Yay\u0131nlar\u0131, 2015, s.739<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref16\" name=\"_ftn16\">[16]<\/a> <em>Age<\/em><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref17\" name=\"_ftn17\">[17]<\/a> Aleks Krikoryan, Setrak Karag\u00f6zyan, <em>Hat\u0131ralar Everek \u2013Fenesenin<\/em>, Paris 1963, s.605 (Ermenice).<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref18\" name=\"_ftn18\">[18]<\/a> Mihran Minasyan, Aram Antonyani vkayutune Ter Zori gavarapet Salih Zeqi beyi Erereki mech katarac ocirneru masin (Deyr- Zor mutasarr\u0131f\u0131 Salih Zeki\u2019nin Everek\u2019te yapt\u0131\u011f\u0131 cinayetler hakk\u0131nda Aram Antonyan\u2019n\u0131n tan\u0131kl\u0131klar\u0131), Cexaspanagitakan handes, tari: 6, No 1, 2018, Yerevan, s. 61-62. Ermenice.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref19\" name=\"_ftn19\">[19]<\/a> Ayn\u0131 yerde.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref20\" name=\"_ftn20\">[20]<\/a> Aram Andonyan, <em>Medz vocir<\/em>, (B\u00fcy\u00fck katliam), Boston 1921, s. 50-52 (Ermenice).<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref21\" name=\"_ftn21\">[21]<\/a> Sarkis Torosyan, <em>\u00c7anakkale\u2019den Filistin\u2019e<\/em>, Erivan, 2012, s.101-102 (Ermenice).<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref22\" name=\"_ftn22\">[22]<\/a> BOA, DH, EUM, 6 \u015eb, nr. 51\/38, s. 5.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref23\" name=\"_ftn23\">[23]<\/a> Ayn\u0131 yerde.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref24\" name=\"_ftn24\">[24]<\/a> Ayn\u0131 yerde.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref25\" name=\"_ftn25\">[25]<\/a> Taner Ak\u00e7am , <em>Naim Efendinin Hat\u0131rat\u0131 ve Tal\u00e2t Pa\u015fa Telgraflar\u0131, Krikor Gergeryan Ar\u015fivi<\/em>, \u0130stanbul \u0130leti\u015fim Yay\u0131nlar\u0131, 2016, s.59<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref26\" name=\"_ftn26\">[26]<\/a> BOA DH KMS 39-13. 1334 B 19. (Zeki Bey\u2019in Zor mutasarr\u0131fl\u0131\u011f\u0131na tayini).<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref27\" name=\"_ftn27\">[27]<\/a> Ayn\u0131 yerde<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref28\" name=\"_ftn28\">[28]<\/a> Ayn\u0131 yerde<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref29\" name=\"_ftn29\">[29]<\/a> BOA.DH_EUM_EMN _00070_00026_001; DH_EUM_EMN_00070_00026_003<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref30\" name=\"_ftn30\">[30]<\/a> Taner Ak\u00e7am, <em>Naim Efendinin Hat\u0131rat\u0131 ve Tal\u00e2t Pa\u015fa Telgraflar\u0131, Krikor Gergeryan Ar\u015fivi<\/em>, \u0130stanbul \u0130leti\u015fim Yay\u0131nlar\u0131, 2016, s.59<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref31\" name=\"_ftn31\">[31]<\/a> <em>Hayeri cexaspanutune. Yst eritturqeri datavarutyan pastatxteri<\/em>. Aracabane, tarqmanutune ev canotutunere A. H. Papazyani (Ermeni Soyk\u0131r\u0131m\u0131. J\u00f6n T\u00fcrklerin mahkeme belgelerine g\u00f6re. \u00d6ns\u00f6z, terc\u00fcme ve tan\u0131t\u0131mlar A.H.Papazyan, Erivan, 1989, s.43 (Ermenice); Bak. Erol Sadi Erdin\u00e7, <em>Osmanl\u0131 \u0130ttihad ve Terakki Cemiyeti Yarg\u0131lamalar\u0131 II. 8 mart 338 (1919) tarihli kararname ile kurulan Divan-\u0131 Harb-i Orfi Yarg\u0131lamas\u0131,<\/em> cilt 2, \u0130stanbul, 2018, s. 22.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref32\" name=\"_ftn32\">[32]<\/a>BOA, DH. \u015eFR, nr.54\/308 Osmanl\u0131 Belgelerinde Ermeniler (1915-1920 ), Ankara, 1994, kitab\u0131nda s.61<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref33\" name=\"_ftn33\">[33]<\/a>BOA, DH. \u015eFR, nr.54\/308 Osmanl\u0131 Belgelerinde Ermeniler (1915-1920 ), Ankara, 1994, kitab\u0131nda s.68<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref34\" name=\"_ftn34\">[34]<\/a>Fuat D\u00fcndar, <em>Modern T\u00fcrkiye\u2019nin \u015eifresi. \u0130ttihat ve Teraki\u2019nin Etnisite m\u00fchendisli\u011fi (1913-1918), <\/em>\u0130stanbul, \u0130leti\u015fim Yay\u0131nlar\u0131, 2008, s.61-62<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref35\" name=\"_ftn35\">[35]<\/a>Murat Bardak\u00e7\u0131, <em>Tal\u00e2t Pa\u015fan\u0131n Evrak-\u0131 Metrukesi, Sadrazam Tal\u00e2t Pa\u015fa\u2019n\u0131n \u00f6zel ar\u015fivinde bulunan Ermeni tehciri konusundaki belgeler ve hususi yaz\u0131\u015fmalar<\/em>, \u0130stanbul, Everest Yay\u0131nlar\u0131, 2009<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref36\" name=\"_ftn36\">[36]<\/a><em>Age<\/em> s.35, 41, 77.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref37\" name=\"_ftn37\">[37]<\/a>H\u00fcseyin Cahit Yal\u00e7\u0131n, <em>Tan\u0131d\u0131klar\u0131m<\/em>, \u0130stanbul, YKY, 2002, s. 83.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref38\" name=\"_ftn38\">[38]<\/a> Buna, \u00f6rneklerden biri Diyarbak\u0131r valisi, \u0130ttihat\u2019\u0131n kurucular\u0131ndan birinin Mehmet Re\u015fit olay\u0131. Bkz.Mithat \u015e\u00fckr\u00fc Bleda, \u0130ttihat ve Terakki Katibi Umumisi, <em>\u0130mparatorlu\u011fun \u00c7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fc<\/em>, \u0130stanbul, Remzi Kitabevi, 1979, s.56-59<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref39\" name=\"_ftn39\">[39]<\/a> BOA, DH, \u015eFR, nr. 53\/48 ; DH. \u015eFR .nr.53\/3 Osmanl\u0131 Belgelerinde Ermeniler (1915-1920), Ankara, 1994, s.32-34 kitab\u0131nda<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref40\" name=\"_ftn40\">[40]<\/a> B\u00f6yle \u00f6rneklerden biri Venez\u00fcellal\u0131 Osmanl\u0131 ordusu subay\u0131 Rafael de Nogales\u2019in an\u0131lar\u0131d\u0131r. Kitab\u0131n Rus\u00e7a terc\u00fcmesi bkz. \u0420\u0430\u0444\u0430\u044d\u043b\u044c \u0434\u0435 \u041d\u043e\u0433\u0430\u043b\u0435\u0441, <em>\u0427\u0435\u0442\u044b\u0440\u0435<\/em> <em>\u0433\u043e\u0434\u0430<\/em> <em>\u043f\u043e\u0434<\/em> <em>\u043f<\/em><em>o<\/em><em>\u043b\u0443\u043c\u0435\u0441\u044f\u0446\u0435\u043c<\/em>, (<em>D\u00f6rt y\u0131l hilal alt\u0131nda<\/em>) \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430, \u0420\u0443\u0441\u0441\u043a\u0438\u0439 \u0412\u0435\u0441\u0442\u043d\u0438\u043a, 2006.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref41\" name=\"_ftn41\">[41]<\/a> BOA, DH. EUM, 2 \u015eb.nr.69\/6, 69\/7, 69\/8, 69\/9, Osmanl\u0131 Belgelerinde Ermeniler (1915-1920), Ankara 1994, kitab\u0131nda s.125-126.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref42\" name=\"_ftn42\">[42]<\/a> \u0533\u0580\u056b\u0563\u0578\u0580\u056b\u057d \u056e. \u057e\u0561\u0580\u0564. \u054a\u0561\u056c\u0561\u0584\u0575\u0561\u0576, \u0540\u0561\u0575 \u0533\u0578\u0572\u0563\u0578\u0569\u0561\u0576, \u0534\u0580\u057e\u0561\u0563\u0576\u0565\u0580 \u0570\u0561\u0575 \u0574\u0561\u0580\u057f\u056b\u0580\u0578\u057d\u0561\u0563\u0580\u0578\u0582\u0569\u0565\u0576\u0565\u0576: \u0532\u0565\u057c\u056c\u056b\u0576\u0565\u0576 \u0564\u0565\u057a\u056b \u0536\u0578\u0580 (1914-1920), \u0535\u0580\u0587\u0561\u0576, \u201c\u0540\u0561\u0575\u0561\u057d\u057f\u0561\u0576\u201d, 1991, \u0567\u057b 378, Krikoris b. Piskopos Balakyan, Ermeni Ko\u011fkotas\u0131, Ermeni \u015fehitlerin yaz\u0131lar\u0131ndan b\u00f6l\u00fcmler: Berlinden Zora do\u011fru (1914-1920), Erivan, Ermenistan,1991, s.378.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref43\" name=\"_ftn43\">[43]<\/a> Onlardan bir \u00f6rnek, \u201cDer Zor dedikleri b\u00fcy\u00fck kasaba \/Kesilen Ermeni gelmez hesaba\/Osmanl\u0131 etraf\u0131 d\u00f6nm\u00fc\u015f kasaba\u201d, bkz. Sel\u00e7uk Uzun, <em>age<\/em>.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref44\" name=\"_ftn44\">[44]<\/a> Yervant Odyan, <em>Anidzyal Tariner (Lanetli y\u0131llar) 1914-1919 (ki\u015fisel an\u0131lar),<\/em> Tahran 2005. (Ermenice). Odyan kurbanlar\u0131n say\u0131s\u0131n\u0131 \u015fu \u015fekilde belirtmi\u015ftir: \u201cK\u00f6pr\u00fcs\u00fcnden \u00fc\u00e7 y\u00fcz bin Ermeninin ge\u00e7ti\u011fi Der Zor\u2019dan gelirim. Onlardan bug\u00fcn sadece bin be\u015f y\u00fcz kad\u0131n ve yetim \u00e7ocuk sa\u011f kald\u0131\u201d, Yervant Odyan, <em>age<\/em>, s.33<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref45\" name=\"_ftn45\"><\/a><sup>106<\/sup> Aram Andonyan, <em>age<\/em>, s.56, 112.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref46\" name=\"_ftn46\">[46]<\/a> S.Aguni , <em>age<\/em>, s.316; \u015eavar\u015f Misagyan , <em>age<\/em>, s.33.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref47\" name=\"_ftn47\">[47]<\/a> Kitapta \u015f\u00f6yle yaz\u0131yor: \u201c30.000 Ermeninin mezar\u0131 Deyr-i Zor \u201c, bkz. B. Donabedyan, <em>Tsayn tarapelots<\/em> (Eziyetin Sesi), Paris 1922. s.311.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref48\" name=\"_ftn48\">[48]<\/a> BOA, BEO 4460-334455. 1355 Ca 25. Zor mutasarr\u0131f\u0131 Zeki Bey\u2019in azliyle yerine Havran mutasarr\u0131f\u0131 Abd\u00fclkadir Bey\u2019in tayini, 19 Mart 1917.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref49\" name=\"_ftn49\">[49]<\/a> RGASP\u0130, f. 532, op. 12, d. 4306, s. 6.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref50\" name=\"_ftn50\">[50]<\/a> Salih Zeki\u2019ni idam cezas\u0131 karar\u0131 i\u00e7in bkz. BOA, BEO_004631_347324_001_001: Divan-\u0131 Harbi \u00d6rfi Mahkeme karar\u0131 <em>Alemdar<\/em> (30 Nisan 1920) ve <em>Vakit<\/em> (2 Mayis 1920) gazetelerinde yay\u0131nlanm\u0131\u015ft\u0131r, bkz. <em>\u201cTehcir ve Taktil\u201d Divan-\u0131 Harb-i \u00d6rfi Zab\u0131tlar\u0131. \u0130ttihad ve Terakki\u2019nin Yarg\u0131lanmas\u0131 1919-1922<\/em>, Derleyenler Vahakn N. Dadrian, Taner Ak\u00e7am, \u0130stanbul, Bilgi Universitesi Yay\u0131nlar\u0131, 2008, s. 715-716. Deyr-i Zor Tehciri Davas\u0131.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref51\" name=\"_ftn51\">[51]<\/a> RGASP\u0130, f. 532, op. 12, d. 4306, s. 5 arka sayfa.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref52\" name=\"_ftn52\">[52]<\/a> Emmanuil Emmanuilidis, Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun Son Y\u0131llar\u0131, \u0130stanbul, Belge Yay\u0131nlar\u0131, 2014, s. 146-147.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref53\" name=\"_ftn53\">[53]<\/a> RGASP\u0130, f. 532, op. 12, d. 4306, s. 9 ve 9 arka sayfa. Salih Zeki\u2019nin 1933 y\u0131l\u0131nda yazd\u0131\u011f\u0131 k\u0131sa biyografisi bkz. ek. 2.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref54\" name=\"_ftn54\">[54]<\/a> Ayn\u0131 yerde, s. 9 arka sayfa.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref55\" name=\"_ftn55\">[55]<\/a> T\u00dcSTAV Komintern Ar\u015fivi, D\u00f6k\u00fcm 1, CD No: 34, Klas\u00f6r No: 3_6, Belge No:172-174.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref56\" name=\"_ftn56\">[56]<\/a> RGASP\u0130, f. 532, op. 12, d. 4306, s. 8<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref57\" name=\"_ftn57\">[57]<\/a> <em>TKP MK 1920-1921 D\u00f6n\u00fc\u015f Belgeleri \u2013 1<\/em>, \u00c7eviri: Y\u00fccel Demirel, \u0130stanbul, T\u00dcSTAV, 2004, s. 36.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref58\" name=\"_ftn58\">[58]<\/a> RGASP\u0130, f. 532, op. 12, d. 4306, s. 10.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref59\" name=\"_ftn59\">[59]<\/a>T\u00dcSTAV Komintern Ar\u015fivi, D\u00f6k\u00fcm 1, CD 2, Klas\u00f6r: 02_36, Belge No.436 (Eski T\u00fcrk\u00e7e) Bu s\u00fcre\u00e7te Rusya sosyalist devrimin sonraki y\u0131llar\u0131nda T\u00fcrklerin hangi yollarla ve ne ama\u00e7larla Kafkasya\u2019ya ula\u015fm\u0131\u015f olduklar\u0131 konusunda Salih Zeki\u2019nin arkada\u015f\u0131 S\u00fcleyman Nuri\u2019nin tan\u0131kl\u0131\u011f\u0131 da ilgin\u00e7tir: \u201c1919 senesi ve sonralar\u0131 Kafkasya\u2019ya \u00fc\u015f\u00fc\u015fen T\u00fcrkler hakk\u0131nda kanaatim: T\u00fcrk ordusundan Rus ordular\u0131na subay olsun er olsun iltica edenler hareketlerinde samimi, g\u00fcya kendiliklerinden Azerbaycan\u2019a ve Bak\u00fc\u2019ye gelmi\u015f yahut da tesad\u00fcfen esarette kald\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00f6yleyenlerden ekserisi hareketlerinde gayri samimi, ya Pant\u00fcrkizm pe\u015finde dola\u015fan avant\u00fcristler ya da \u0130stanbul\u2019daki i\u015fgal kuvvetleri taraf\u0131ndan g\u00f6nderilmi\u015f hususi ajanlard\u0131\u201d. Bkz. S\u00fcleyman Nuri, <em>\u00c7anakkale Siperlerinden TKP Y\u00f6netimine Uyanan Esirler<\/em>, \u0130stanbul, T\u00dcSTAV, 2002, s. 236. \u0130lgin\u00e7 olan, S\u00fcleyman Nuri\u2019nin an\u0131lar\u0131nda, Salih Zeki ile nas\u0131l tan\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131, Zeki\u2019nin hangi yoldan ve nas\u0131l Azerbaycan\u2019a geldi\u011fi hakk\u0131nda herhangi bir ayr\u0131nt\u0131 yok. 1919-1923 y\u0131llar\u0131nda samimi arkada\u015f olan, beraber devrimci m\u00fccadele y\u00fcr\u00fcten S\u00fcleyman Nuri, an\u0131lar\u0131nda Salih Zeki\u2019ye \u00e7ok az yer vermi\u015ftir.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref60\" name=\"_ftn60\">[60]<\/a>S\u00fcleyman Nuri, <em>\u00c7anakkale Siperlerinden TKP Y\u00f6netimine Uyanan Esirler<\/em>, \u0130stanbul, T\u00dcSTAV, 2002, s.318.<\/p>\n<h4><em>*Arsen Avagyan\u2019\u0131n<\/em><em>\u00a0\u201cKaranl\u0131kta Kalm\u0131\u015f Bir Eylemci: \u0130ttihat\u00e7\u0131 Kom\u00fcnist Salih Zeki (Ku\u015farkov)\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131ndan al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.<\/em><\/h4>\n<h4><em>Akunq.net\u00a0<\/em><\/h4>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Arsen Avagyan Tarih bilimleri doktoru, profes\u00f6r Salih Zeki\u2019nin zorbaca uygulamalar\u0131 ilk kez Ala\u015fehir\u2019deki Rum n\u00fcfusunun zorla s\u00fcrg\u00fcn\u00fcn\u00fc ve g\u00f6\u00e7 ettirilmesini \u00f6rg\u00fctleme s\u00fcrecinde ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Hen\u00fcz resmen bu ad\u0131 ta\u015f\u0131masa da Balkan Sava\u015flar\u0131 s\u0131ras\u0131nda kesin olarak bi\u00e7imlenmi\u015f Te\u015fkil\u00e2t-\u0131 Mahsusa\u2019n\u0131n 1913-1914 y\u0131llar\u0131nda Ege Denizi k\u0131y\u0131 b\u00f6lgelerindeki Rumlar\u0131 zorla tehcir ve s\u00fcrg\u00fcn etmesindeSalih Zeki\u2019nin aktif rol oynad\u0131\u011f\u0131 bellidir[1]. [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":56858,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[72,44,1,70,20],"tags":[],"class_list":["post-56856","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-belge","category-ermeni-soykirimi","category-haberler","category-makaleler","category-tarih-sayfalari"],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v26.6 - https:\/\/yoast.com\/wordpress\/plugins\/seo\/ -->\n<title>Deyr-i Zor Mutasarr\u0131f\u0131 Salih Zeki ve Ermeni Soyk\u0131r\u0131m\u0131* - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=56856\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Deyr-i Zor Mutasarr\u0131f\u0131 Salih Zeki ve Ermeni Soyk\u0131r\u0131m\u0131* - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Arsen Avagyan Tarih bilimleri doktoru, profes\u00f6r Salih Zeki\u2019nin zorbaca uygulamalar\u0131 ilk kez Ala\u015fehir\u2019deki Rum n\u00fcfusunun zorla s\u00fcrg\u00fcn\u00fcn\u00fc ve g\u00f6\u00e7 ettirilmesini \u00f6rg\u00fctleme s\u00fcrecinde ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Hen\u00fcz resmen bu ad\u0131 ta\u015f\u0131masa da Balkan Sava\u015flar\u0131 s\u0131ras\u0131nda kesin olarak bi\u00e7imlenmi\u015f Te\u015fkil\u00e2t-\u0131 Mahsusa\u2019n\u0131n 1913-1914 y\u0131llar\u0131nda Ege Denizi k\u0131y\u0131 b\u00f6lgelerindeki Rumlar\u0131 zorla tehcir ve s\u00fcrg\u00fcn etmesindeSalih Zeki\u2019nin aktif rol oynad\u0131\u011f\u0131 bellidir[1]. [&hellip;]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=56856\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2020-02-17T08:58:54+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/02\/Arsen-Avagyan-2.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"424\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"618\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"admin\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"admin\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"30 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=56856\",\"url\":\"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=56856\",\"name\":\"Deyr-i Zor Mutasarr\u0131f\u0131 Salih Zeki ve Ermeni Soyk\u0131r\u0131m\u0131* - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/akunq.net\/tr\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=56856#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=56856#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/02\/Arsen-Avagyan-2.jpg\",\"datePublished\":\"2020-02-17T08:58:54+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/akunq.net\/tr\/#\/schema\/person\/096f1d38a12cce57fb855b485ed24c9e\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=56856#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=56856\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=56856#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/02\/Arsen-Avagyan-2.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/02\/Arsen-Avagyan-2.jpg\",\"width\":424,\"height\":618},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=56856#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/akunq.net\/tr\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Deyr-i Zor Mutasarr\u0131f\u0131 Salih Zeki ve Ermeni Soyk\u0131r\u0131m\u0131*\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/akunq.net\/tr\/#website\",\"url\":\"https:\/\/akunq.net\/tr\/\",\"name\":\"Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi\",\"description\":\"\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/akunq.net\/tr\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/akunq.net\/tr\/#\/schema\/person\/096f1d38a12cce57fb855b485ed24c9e\",\"name\":\"admin\",\"url\":\"https:\/\/akunq.net\/tr\/?author=7\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Deyr-i Zor Mutasarr\u0131f\u0131 Salih Zeki ve Ermeni Soyk\u0131r\u0131m\u0131* - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=56856","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Deyr-i Zor Mutasarr\u0131f\u0131 Salih Zeki ve Ermeni Soyk\u0131r\u0131m\u0131* - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","og_description":"Arsen Avagyan Tarih bilimleri doktoru, profes\u00f6r Salih Zeki\u2019nin zorbaca uygulamalar\u0131 ilk kez Ala\u015fehir\u2019deki Rum n\u00fcfusunun zorla s\u00fcrg\u00fcn\u00fcn\u00fc ve g\u00f6\u00e7 ettirilmesini \u00f6rg\u00fctleme s\u00fcrecinde ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Hen\u00fcz resmen bu ad\u0131 ta\u015f\u0131masa da Balkan Sava\u015flar\u0131 s\u0131ras\u0131nda kesin olarak bi\u00e7imlenmi\u015f Te\u015fkil\u00e2t-\u0131 Mahsusa\u2019n\u0131n 1913-1914 y\u0131llar\u0131nda Ege Denizi k\u0131y\u0131 b\u00f6lgelerindeki Rumlar\u0131 zorla tehcir ve s\u00fcrg\u00fcn etmesindeSalih Zeki\u2019nin aktif rol oynad\u0131\u011f\u0131 bellidir[1]. [&hellip;]","og_url":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=56856","og_site_name":"Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","article_published_time":"2020-02-17T08:58:54+00:00","og_image":[{"width":424,"height":618,"url":"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/02\/Arsen-Avagyan-2.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"admin","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"admin","Est. reading time":"30 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=56856","url":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=56856","name":"Deyr-i Zor Mutasarr\u0131f\u0131 Salih Zeki ve Ermeni Soyk\u0131r\u0131m\u0131* - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","isPartOf":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=56856#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=56856#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/02\/Arsen-Avagyan-2.jpg","datePublished":"2020-02-17T08:58:54+00:00","author":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/#\/schema\/person\/096f1d38a12cce57fb855b485ed24c9e"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=56856#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=56856"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=56856#primaryimage","url":"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/02\/Arsen-Avagyan-2.jpg","contentUrl":"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/02\/Arsen-Avagyan-2.jpg","width":424,"height":618},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=56856#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/akunq.net\/tr"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Deyr-i Zor Mutasarr\u0131f\u0131 Salih Zeki ve Ermeni Soyk\u0131r\u0131m\u0131*"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/#website","url":"https:\/\/akunq.net\/tr\/","name":"Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","description":"","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/#\/schema\/person\/096f1d38a12cce57fb855b485ed24c9e","name":"admin","url":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?author=7"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/56856","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=56856"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/56856\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":56859,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/56856\/revisions\/56859"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/56858"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=56856"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=56856"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=56856"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}