{"id":54973,"date":"2019-09-24T01:41:17","date_gmt":"2019-09-24T06:41:17","guid":{"rendered":"http:\/\/akunq.net\/tr\/?p=54973"},"modified":"2019-09-24T01:43:00","modified_gmt":"2019-09-24T06:43:00","slug":"sifreli-bir-telgrafin-izinde-mus-ermenilerine-ne-oldu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=54973","title":{"rendered":"\u015eifreli bir telgraf\u0131n izinde: Mu\u015f Ermenilerine ne oldu?"},"content":{"rendered":"<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignleft size-medium wp-image-54974\" src=\"http:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/Mu\u015f-Ermenileri-360x203.jpg\" alt=\"\" width=\"360\" height=\"203\" srcset=\"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2019\/09\/Mu\u015f-Ermenileri-360x203.jpg 360w, https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2019\/09\/Mu\u015f-Ermenileri-560x315.jpg 560w, https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2019\/09\/Mu\u015f-Ermenileri-260x146.jpg 260w, https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2019\/09\/Mu\u015f-Ermenileri-160x90.jpg 160w, https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2019\/09\/Mu\u015f-Ermenileri.jpg 736w\" sizes=\"auto, (max-width: 360px) 100vw, 360px\" \/><\/p>\n<p><strong><em>Bu yaz\u0131 Mu\u015f Ermenilerini katledenlere mercek tutacak ve ilk kez yerel liderlerden bir K\u00fcrt ileri geleninin Te\u015fkilat\u0131 Mahsusa ile ili\u015fkisi belgelenecektir. Daha \u00f6nce pek \u00e7ok kez bu ba\u011flant\u0131lar soyut olarak i\u015flense de ilk kez tarihi bir belge ile \u00f6nde gelen bir K\u00fcrd\u2019\u00fcn Te\u015fkilatla ba\u011flant\u0131s\u0131 ispat edilecektir. Bu \u015fekilde Te\u015fkilat\u0131 Mahsusa&#8217;n\u0131n K\u00fcrtleri katliamlara \u00e7ekmek i\u00e7in hangi niyet ve ara\u00e7larla \u00f6rg\u00fctlenme yapt\u0131\u011f\u0131 ortaya serilecektir.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong>F\u0131rat Ayd\u0131nkaya<\/strong><\/p>\n<p>Aradan y\u00fcz y\u0131ldan fazla s\u00fcre ge\u00e7mesine ra\u011fmen Mu\u015f Ermenilerinin kimin taraf\u0131ndan katledildi\u011fi halen tam olarak ortaya \u00e7\u0131kar\u0131labilmi\u015f de\u011fil. Katliam\u0131n kamu otoritelerini ilgilendiren k\u0131sm\u0131nda bir netlik olsa da kamu otoritelerine ili\u015ftirilmi\u015f, devletin yedek \u015fiddeti olarak sahaya s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f yerel, sivil katliamc\u0131lar\u0131n kim oldu\u011fu halen de ara\u015ft\u0131r\u0131lmay\u0131 bekliyor.<br \/>\nMu\u015f ovas\u0131ndaki katliamlar\u0131n d\u00fczenli ordu birlikleri, g\u00f6n\u00fcll\u00fc K\u00fcrt milisleri, yerel A\u015firet birlikleri ve bir k\u0131s\u0131m Reaya K\u00fcrtler eliyle ger\u00e7ekle\u015ftirildi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir. Mu\u015f merkezdeki katliamlar\u0131n \u00f6nemli k\u0131sm\u0131 d\u00fczenli birlikler eliyle yap\u0131l\u0131rken, k\u0131rsaldaki katliamlar a\u011f\u0131rl\u0131kla K\u00fcrt a\u015firet g\u00fc\u00e7leri taraf\u0131ndan yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r, Andok da\u011f\u0131ndaki katliamlar ise iki g\u00fcc\u00fcn birle\u015fimiyle ger\u00e7ekle\u015ftirilmi\u015ftir. Ayr\u0131ca Mu\u015f katliamlar\u0131nda Kafkaslardan g\u00f6\u00e7\u00fcp Mu\u015f\u2019a yerle\u015fen \u00c7erkesler de \u00f6nemli roller oynam\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcnmektedir.<\/p>\n<p>Mu\u015f K\u00fcrtlerinin katliam kar\u015f\u0131s\u0131ndaki tavr\u0131 nas\u0131ld\u0131? Asl\u0131nda di\u011fer lokasyonlara nazaran K\u00fcrtler ile Ermeniler burada nispeten \u00fcretken bir heterojenlikle ya\u015f\u0131yorlard\u0131. Y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131na do\u011fru de\u011fi\u015fik sebeplerle iki halk kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya gelse de aradaki hukuk halen de d\u00fc\u015fmanl\u0131k hukuku de\u011fildi. Buna ra\u011fmen ne oldu da Mu\u015f K\u00fcrtlerinin \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131 kap\u0131 kom\u015fular\u0131n\u0131n \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesine g\u00f6n\u00fcll\u00fc bir \u015fekilde i\u015ftirak etti? Ve kimdi bunlar? Bu yaz\u0131 daha \u00e7ok ikinci sorunun cevab\u0131yla ilgilenecektir.<\/p>\n<p>Mu\u015f ovas\u0131nda Nak\u015fi \u015feyhleri di\u011fer yerlere g\u00f6re daha h\u00fck\u00fcmrand\u0131 ve doktrine ettikleri siyasi ilahiyat ile Mu\u015f toplumunda \u201c<em>en az\u0131ndan bir Ermeniyi \u00f6ld\u00fcrmemi\u015f olan K\u00fcrt(\u00fcn), murdar ve haram<\/em>\u201d olarak g\u00f6r\u00fclmesini sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131. Hi\u00e7 de\u011filse bir Ermeni\u2019nin kan\u0131na girmeyen bir ki\u015fi toplumdan d\u0131\u015flanarak kimse onunla ayn\u0131 sofraya oturmak istemezdi (1).<\/p>\n<p>Bu yaz\u0131 Mu\u015f Ermenilerini katledenlere mercek tutacak ve ilk kez yerel liderlerden bir K\u00fcrt ileri geleninin Te\u015fkilat\u0131 Mahsusa ile ili\u015fkisi belgelenecektir. Daha \u00f6nce pek \u00e7ok kez bu ba\u011flant\u0131lar soyut olarak i\u015flense de ilk kez tarihi bir belge ile \u00f6nde gelen bir K\u00fcrd\u2019\u00fcn Te\u015fkilatla ba\u011flant\u0131s\u0131 ispat edilecektir. Bu \u015fekilde Te\u015fkilat\u0131 Mahsusa\u2019n\u0131n K\u00fcrtleri katliamlara \u00e7ekmek i\u00e7in hangi niyet ve ara\u00e7larla \u00f6rg\u00fctlenme yapt\u0131\u011f\u0131 ortaya serilecektir.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignleft size-medium wp-image-54975\" src=\"http:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/\u015eifreli-bir-telgraf-360x248.jpg\" alt=\"\" width=\"360\" height=\"248\" srcset=\"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2019\/09\/\u015eifreli-bir-telgraf-360x248.jpg 360w, https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2019\/09\/\u015eifreli-bir-telgraf-560x386.jpg 560w, https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2019\/09\/\u015eifreli-bir-telgraf-260x179.jpg 260w, https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2019\/09\/\u015eifreli-bir-telgraf-160x110.jpg 160w, https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2019\/09\/\u015eifreli-bir-telgraf.jpg 736w\" sizes=\"auto, (max-width: 360px) 100vw, 360px\" \/><\/p>\n<p><strong>TAHK\u0130K KOM\u0130SYONU<\/strong><\/p>\n<p>Mu\u015f\u2019ta Ermeni soyk\u0131r\u0131m\u0131n\u0131n ne \u015fekilde icra edilece\u011fine dair toplant\u0131lar mart ay\u0131n\u0131n ortalar\u0131nda yap\u0131lmaya ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131. Mu\u015f\u2019taki devlet yetkililerinin g\u00f6zetimi alt\u0131nda \u0130TC te\u015fkilat\u0131ndan temsilciler, Te\u015fkilat\u0131 Mahsusa\u2019n\u0131n y\u00f6redeki ele ba\u015flar\u0131 ile \u00f6nde gelen a\u015firet liderlerinin kat\u0131l\u0131m\u0131yla parselasyon toplant\u0131lar\u0131 yap\u0131lmaktayd\u0131. Fakat hem din adam\u0131 kimli\u011fi olan hem de Meclisi Mebusan \u00fcyeli\u011fi dolay\u0131s\u0131yla siyasi kimli\u011fi olan Hoca \u0130lyas Sami\u2019nin \u0130TC Mu\u015f M\u00fcfetti\u015fi olarak (2) g\u00f6nderilmesi buradaki Ermeniler i\u00e7in bir t\u00fcr sonun ba\u015flang\u0131c\u0131 mahiyetindeydi. Hoca \u0130lyas Sami, Mu\u015f katliamlar\u0131 tarihinde \u00f6zel bir ki\u015filiktir. \u0130lyas Efendi sava\u015f ba\u015flar ba\u015flamaz acil koduyla \u0130stanbul\u2019a \u00e7a\u011fr\u0131larak burada tehcir meselesinin i\u00e7 y\u00fcz\u00fc ve ayr\u0131nt\u0131lar\u0131 kendisiyle payla\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. \u00d6yle g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor ki Hoca \u0130lyas Sami, Mu\u015f katliamlar\u0131n\u0131n ba\u015f operat\u00f6r\u00fc olarak se\u00e7ilmi\u015fti. Onun Te\u015fkilat\u0131 Mahsusa \u00fcyesi olmas\u0131 kuvvetle muhtemeldir. Fakat onun mebus oldu\u011fu i\u00e7in do\u011frudan Talat Pa\u015fa\u2019ya ba\u011fl\u0131 olmas\u0131 ihtimal dahilindeyse de Halil Kut Pa\u015fa\u2019yla ba\u011flant\u0131s\u0131 ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 gereken bir konudur. \u0130lyas Efendi kendinden emin bir \u015fekilde soyk\u0131r\u0131mdan sonra kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 ve \u015fans eseri soyk\u0131r\u0131mdan kurtulan Mu\u015f Mebusu Ke\u011fam Karabetyan\u2019a \u201ce\u011fer Mu\u015f\u2019ta olsayd\u0131n ilk kur\u015funu sana s\u0131kard\u0131m\u201d diyecek kadar kendinden emin biriydi (3). Zira Mu\u015f\u2019a gelir gelmez t\u0131pk\u0131 Diyarbekir ve di\u011fer vilayetlerdeki soyk\u0131r\u0131m kurumsalla\u015fmas\u0131n\u0131n bir benzerini organize etmek suretiyle Tahkik Komisyonu\u2019nun kurulmas\u0131na giri\u015fmi\u015fti. Ard\u0131ndan ise Mu\u015f\u2019taki (Ulu) camide ate\u015fli vaazlar vererek cihat \u00e7a\u011fr\u0131lar\u0131 yap\u0131yordu. Tahkik Komisyonu\u2019nun ba\u015f\u0131nda Hoca \u0130lyas Sami vard\u0131, \u00fcyeleri ise mutasarr\u0131f Servet Bey, Hoca \u0130lyas\u2019\u0131n akrabas\u0131 Felemez Bey, Dervi\u015f Bey, Xoytili Hac\u0131 Musa Bey, \u0130TC Mu\u015f Delegesi Re\u015fid ve Salih Bey\u2019dir (4). Bunlar\u0131n \u00e7o\u011fu \u0130TC Mu\u015f te\u015fkilat\u0131na \u00fcye olan ki\u015filerdi. Ayr\u0131ca bu komitede Tapu Kadastro M\u00fcd\u00fcr\u00fc Bedirhan Efendi, Bulan\u0131k Kaymakam\u0131 Esad Pa\u015fa, Polis Komiseri Mahmut Efendi, Polis Memurlar\u0131 Kaz\u0131m ve R\u0131za Efendi, Jandarma Komutan\u0131 Beh\u00e7et Bey, Askeri Eczac\u0131 Dr. Asaf da komisyonla birlikte \u00e7al\u0131\u015fmaktayd\u0131 (5). Halil Kut Pa\u015fa\u2019n\u0131n buraya gelmesiyle Tahkik Komisyonu onun g\u00f6zetiminde \u00e7al\u0131\u015fmaya devam ediyordu. Mu\u015f merkezdeki katliamlar\u0131 organize eden, planlayan en \u00fcst kurmay ak\u0131l Halil Kut Pa\u015fa gibi g\u00f6r\u00fcnmektedir. Zaten Van Valisi Cevdet Bey\u2019in, Yarbay Kas\u0131m\u2019\u0131n ve Halil Kut Pa\u015fa\u2019n\u0131n komutas\u0131ndaki birlikler de ovaya giri\u015f yapt\u0131\u011f\u0131nda katliamlar sistematik hale gelecekti.<\/p>\n<p>Tahkik Komisyonu\u2019nun ilk i\u015fi k\u00f6ylerde ve merkezdeki katliamlar\u0131n ne \u015fekilde organize edilece\u011fi, kimin hangi m\u0131nt\u0131kada g\u00f6rev yapaca\u011f\u0131 \u015feklinde bir parselasyon projesi haz\u0131rlamak olmu\u015ftu. Tan\u0131k anlat\u0131mlar\u0131na bak\u0131l\u0131rsa katliamdan \u00f6nceki son toplant\u0131ya Hoca \u0130lyas Sami, Mutasarr\u0131f Servet Bey, Musa Bey ve karde\u015fleri, Til \u015feyhleri, Vardha\u011f\u2019\u0131n Mustafa\u2019s\u0131 (a\u015firet), Belekli Hac\u0131 Fero, Mu\u015f\u2019un T\u00fcrk ve K\u00fcrt \u00f6nde gelenleri, memurlar ve di\u011fer a\u015firet reisleri haz\u0131r bulunmu\u015ftu. Bu toplant\u0131n\u0131n ana g\u00fcndemi h\u00fck\u00fcmet taraf\u0131ndan Mu\u015f\u2019taki Ermenilerin ne \u015fekilde katledilece\u011fine dair Mu\u015f\u2019un ileri gelenlerine g\u00f6rev payla\u015f\u0131m\u0131 yapmakt\u0131 (6). Sonu\u00e7ta hazirunun bir k\u0131sm\u0131 bu katliam planlar\u0131na de\u011fi\u015fik saiklerle r\u0131za g\u00f6sterirken baz\u0131lar\u0131 bu plana kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131 (7).<\/p>\n<p>Belli bir haz\u0131rl\u0131k ekseninde hangi akt\u00f6r\u00fcn \u015fehrin hangi taraf\u0131na sald\u0131raca\u011f\u0131 \u00f6nceden planlanm\u0131\u015ft\u0131. Plan uyar\u0131nca yap\u0131lan strateji \u00e7ift tarafl\u0131yd\u0131. Ermeni k\u00f6ylerinde uygulanan balyoz stratejisine g\u00f6re k\u00f6yl\u00fcler k\u00f6ylerinde katledilecekti. Askere alma stratejisi ve silahs\u0131zlanma ile k\u00f6yler zaten savunmas\u0131z hale getirildi\u011fi i\u00e7in bu k\u00f6ylerdeki katliamlar yedek \u015fiddet \u015feklinde \u00e7al\u0131\u015fan kimi K\u00fcrt a\u015firetlerine b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. \u0130lkin k\u00f6y ku\u015fat\u0131lacak, e\u011fer varsa erkekler birbirlerine ba\u011flan\u0131p k\u00f6y\u00fcn d\u0131\u015f\u0131nda katledilecekti. Geriye kalan kad\u0131n ve \u00e7ocuklar ise bir ah\u0131ra kapat\u0131l\u0131p yak\u0131lacakt\u0131. K\u00fcrt i\u015ftirak\u00e7iler k\u0131rsaldaki planlaman\u0131n ba\u015frol\u00fcn\u00fc \u00fcstlenmi\u015flerdi.<\/p>\n<p>Daha a\u00e7\u0131k s\u00f6ylemek gerekirse, Mu\u015f\u2019un sa\u011f taraf\u0131ndaki k\u00f6ylerden ba\u015flayarak Murat nehrinin do\u011fdu\u011fu yere kadar olan b\u00f6lgedeki 35 k\u00f6yde yap\u0131lacak katliamlar Hac\u0131 Musa Bey\u2019e b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Ayr\u0131ca Kana ve Marnik ormanlar\u0131na s\u0131\u011f\u0131nan Ermenilerin yok edilmesi g\u00f6revi de Musa Bey\u2019e verilmi\u015fti. Musa Bey Tahkik Komisyonu \u00fcyeli\u011fi s\u0131fat\u0131yla Mu\u015f Ovas\u0131\u2019nda ordu i\u00e7in toplanacak olan zahirenin toplama i\u015fini de yapmaktayd\u0131. Seferberlik ilan\u0131ndan hemen sonra kurulan Tekalifi Harbiye Komisyonu\u2019nda Hac\u0131 Musa Bey ve Ali Efendi bulunuyordu. Bunlar ordu ad\u0131na katip ve zaptiyeler e\u015fli\u011finde k\u00f6yleri dola\u015f\u0131p erzak toplamaktayd\u0131lar (8). Musa Bey\u2019in Te\u015fkilat\u0131 Mahsusa \u00fcyesi olmas\u0131 kuvvetle muhtemeldir fakat onun Bahaddin \u015eakir de\u011fil de Halil Kut Pa\u015fa\u2019ya ba\u011fl\u0131 olarak \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 daha olas\u0131d\u0131r. \u015eehrin kuzeybat\u0131 k\u0131sm\u0131ndaki 15 k\u00f6yde d\u00fczenlenecek katliamlar ise Fatkanl\u0131 Sleman A\u011fa\u2019ya b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Aziz Karapet b\u00f6lgesindeki 20 k\u00f6yde d\u00fczenlenecek katliamlar \u00e7ete lideri ittihat\u00e7\u0131 Ra\u015fit Efendi\u2019ye b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. \u015eahit anlat\u0131mlar\u0131na bak\u0131l\u0131rsa ovan\u0131n kuzeydo\u011fu b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde yer alan 15 k\u00f6yde d\u00fczenlenecek katliamlar ise Kolotoyi Zuber\u2019e ve A\u011fcan m\u00fcd\u00fcr\u00fcne b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Ovan\u0131n do\u011fu k\u0131sm\u0131nda \u00c7\u0131khur\u2019a ba\u011fl\u0131 yirmi k\u00f6yde d\u00fczenlenecek katliamlar \u015eeyh Hazret\u2019e b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. \u015eeyh Hazret\u2019in emrinde Zilan ve Kotur K\u00fcrtleri de vard\u0131 (9).<\/p>\n<p><strong>MU\u015e MERKEZ KATL\u0130AMLARI<\/strong><\/p>\n<p>Plandaki stratejinin di\u011fer aya\u011f\u0131 ise merkeze dairdi. Merkezdeki Ermeniler, tehcir aldatmas\u0131yla \u015fehrin d\u0131\u015f\u0131na g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcp katledilecekti. 26 Haziran g\u00fcn\u00fc Mutasarr\u0131f Servet Bey, Ermeni t\u00fcccarlar\u0131, \u00f6nde gelen Ermeni devlet g\u00f6revlilerini, dini \u00f6nder Vartan ile di\u011fer \u00f6nde gelen e\u015fraf\u0131 huzuruna \u00e7a\u011f\u0131rtarak \u201cB\u00fct\u00fcn Ermenilerin sava\u015f bitene kadar ge\u00e7ici olarak Mu\u015f\u2019tan Diyarbekir\u2019e gitmeleri gerekti\u011fini\u201d tebli\u011f etmi\u015fti (10). Ne var ki \u00e7a\u011fr\u0131lara icabet eden olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in jandarma ve yerel polisler Ermenileri zorla tehcir etmek i\u00e7in Ermenilerin oturdu\u011fu yukar\u0131 mahalleye girdiler. Kale Mahallesi\u2019nde bulunan Ermeniler g\u00f6rece korunakl\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in Halil Kut Pa\u015fa\u2019n\u0131n emriyle d\u00fczenli birlikler ve top bataryalar\u0131 bu b\u00f6lgeye kayd\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Asatur A\u011fa\u2019n\u0131n evinde savunma pozisyonu alan Ermeni gen\u00e7lerle jandarmalar aras\u0131ndaki \u00e7at\u0131\u015fmada sekiz jandarma \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fc. Haberin duyulmas\u0131 \u00fczerine Mutasarr\u0131f Servet Bey\u2019in emriyle Ermeni mahallelerine y\u00f6nelik top at\u0131\u015flar\u0131 ba\u015flad\u0131 (11). Bu \u015fekilde \u015fehrin merkezindeki Ermenilere katliam emri verildi. \u015eehirde ve \u015fehre yak\u0131n yerlerdeki Ermeniler toplu olarak mahallelere s\u0131\u011f\u0131nm\u0131\u015ft\u0131. D\u00fczenli birlikler mahalleye girerek yakla\u015f\u0131k 10 bine yak\u0131n Ermeni\u2019yi s\u0131\u011f\u0131nd\u0131klar\u0131 yerden \u00e7\u0131kard\u0131. Erkekleri kur\u015funa dizen yetkililer di\u011fer kalanlar\u0131 ise yak\u0131n yerdeki k\u00f6ylerdeki bar\u0131naklara koyup diri diri yakt\u0131 (12). Kale Mahallesi\u2019ndeki Ermenilerin bir k\u0131sm\u0131 \u015fehrin d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kar\u0131larak katledilirken, amele taburundaki 300 Ermeni askeri, Servet Bey Gen\u00e7 yolunda \u00f6ld\u00fcrtt\u00fc (13). 12 Temmuz\u2019da ise Kale Mahallesi ba\u015fta olmak \u00fczere merkezdeki Ermeni yerle\u015fim yerleri top ate\u015fiyle yerle bir edildi. \u00c7ikra\u015fen ve Prudi mahallesinde ya\u015fayan 3 bin ki\u015fiye yak\u0131n ki\u015fi ise Ar\u0131n\u00e7vank\u2019a yak\u0131n yerde katledildiler (14).<\/p>\n<p>Ermenilerin merkezdeki zenginlikleri ba\u015fta \u015fehrin devlet y\u00f6neticileri taraf\u0131ndan olmak \u00fczere talan edildi. Ermenilerin menkul mallar\u0131 onlara ait \u00fc\u00e7 kilisede depo edilip el konulurken \u015fehirde kalan di\u011fer gayri menkul yerler ve mallar \u015fehrin resmi y\u00f6neticileri, \u0130TC te\u015fkilat sorumlular\u0131 ve \u015fehirde mukim K\u00fcrtler taraf\u0131ndan ya\u011fmalan\u0131p el konuldu. Katliamlarda merkezi rol oynayan Hoca \u0130lyas Sami, katliam g\u00fcnlerinde \u00f6nceden tan\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 zengin Ermeni aileleri evine alarak onlar\u0131 korumay\u0131 vaat etti. Ke\u015fi\u015fyan, Mezrigyan, Baduhasyan, Amri\u011fyan aileleri bu teklifi kabul ederek \u0130lyas Sami\u2019nin teklifine icabet ettiler. Fakat esasen bu basit\u00e7e bir tuzakt\u0131, \u0130lyas Sami bu ki\u015fileri devlete teslim ederken bunlardan arta kalan mal varl\u0131klar\u0131na el koyarak muazzam bir servete sahip oldu. Bir tan\u0131\u011f\u0131n anlat\u0131m\u0131na bak\u0131l\u0131rsa aralar\u0131nda Hoca \u0130lyas Sami\u2019ye ait develerin de bulundu\u011fu 18 deve y\u00fckl\u00fc kervan Ermenilerden arta kalan mallar\u0131 \u015fehirden ba\u015fka yere ta\u015f\u0131yordu (15).<\/p>\n<p><strong>KIRSALIN KIYAMET\u0130<\/strong><\/p>\n<p>Yap\u0131lan soyk\u0131r\u0131m taksimat\u0131ndan sonra Musa Bey\u2019in milisleri Mu\u015f Ovas\u0131\u2019nda bulunan Berdak, Ara\u011f, Mokunk, Tergevank k\u00f6ylerini bas\u0131p yak\u0131p y\u0131kmaya ba\u015flad\u0131 (16). K\u0131rdakom, Hask\u00f6y, Hunan Ermenileri samanl\u0131k ve ah\u0131rlarda yak\u0131l\u0131rken ayn\u0131 g\u00fcn \u015eeyh Hazret, Musa Bey\u2019in iki karde\u015fi, Avran ve \u00e7evresi k\u00f6ylerde Koloto Zubeyr ve \u00c7e\u00e7enler, Aziz Karapet taraflar\u0131nda Ra\u015fit Efendi ve ziyaret m\u00fcd\u00fcr\u00fc, K\u0131z\u0131la\u011fa\u00e7 ve \u00e7evre k\u00f6ylerinde Fatkanl\u0131 Sleman A\u011fa, \u015fehrin \u00e7evresinde ise \u00c7e\u00e7enlerin genel komutan\u0131 Mu\u015f \u0130ttihat\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n \u00f6nderi Falamaz A\u011fa, jandarmalar\u0131n da kat\u0131l\u0131m\u0131yla katliamlar (17) yapt\u0131lar. Bu ak\u0131nlardan sonra ova Ermenilerinin \u00f6nemli \u00e7o\u011funlu\u011fu katledilmi\u015fti. Katliamlar planl\u0131, hareketli ve organize bir \u015fekilde icra edip tatbik edildi. O kadar ki ova k\u00f6ylerindeki Ermeniler katledilirken neredeyse birbirlerinden haberleri olmayacak denli k\u0131sa bir zaman aral\u0131\u011f\u0131nda ve ayn\u0131 anda katliamlar ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Mu\u015f\u2019un kuzeydo\u011fusundaki Garnen k\u00f6y\u00fcn\u00fcn Ermenileri de Falamaz A\u011fa\u2019n\u0131n \u00e7etelerine kar\u015f\u0131 dirense de sonu\u00e7 de\u011fi\u015fmemi\u015fti (18). Bu arada Khrok Vadisi\u2019ne s\u0131\u011f\u0131nan Ermenilere bu s\u0131rada Bagranl\u0131 K\u00fcrtler sald\u0131rarak (19) baz\u0131lar\u0131n\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u00fcp onlar\u0131n mallar\u0131na el koydu.<\/p>\n<p>Ruslar Malazgirt\u2019i ele ge\u00e7irdiklerinde Ruslar\u0131n \u00f6n\u00fcnden ka\u00e7an d\u00fczenli ordu birlikleri ve Hamidiye a\u015firetleri ile bunlara ek olarak Hac\u0131 Musa Bey\u2019in milisleri Ermeni k\u00f6ylerini yak\u0131p y\u0131kt\u0131. Aceleyle M\u0131kragom k\u00f6y\u00fcn\u00fcn erkeklerini iki ah\u0131rda toplay\u0131p ate\u015fe vererek katlettiler. Ayn\u0131 ki\u015filer M\u0131kragom, Er\u0131\u015fter ve Khasg\u00fc\u011f kad\u0131n ve \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 14 ah\u0131ra doldurarak katletti (20). Musa Bey Hask\u00f6y\u2019e geldi\u011finde erkeklerin \u00e7o\u011funu oldu\u011fu yerde \u00f6ld\u00fcrd\u00fc (21). Khasg\u00fc\u011f papaz\u0131 ise Hac\u0131 Fero ve Gulse S\u0131lo taraf\u0131ndan \u00f6nce g\u00f6zleri oyulur, burnu ve kulaklar\u0131 kesilerek, derisi y\u00fcz\u00fcl\u00fcp, el ve ayak t\u0131rnaklar\u0131 kesilerek i\u015fkenceyle \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcr (22). Ts\u0131ronk k\u00f6y\u00fcndeki katliamlar\u0131 ise yine Musa Bey\u2019in silahl\u0131 adamlar\u0131 yapm\u0131\u015ft\u0131. G\u00fczel kad\u0131nlar\u0131 kendilerine alan sald\u0131rganlar erkekleri, kad\u0131n ve \u00e7ocuklar\u0131 eve kapat\u0131p yakarak katlederler (23). Andok Da\u011f\u0131\u2019ndaki katliamlar ise ayr\u0131 yaz\u0131 konusu olacak kadar teferruat ve trajedi y\u00fckl\u00fcd\u00fcr. Fakat Geliyeguzan k\u00f6y\u00fc bir nevi a\u015firetlerin ve daha alt birim olarak kabilelerin t\u00fcm\u00fcn\u00fcn bir araya dizildi\u011fi bir konsorsiyum taraf\u0131ndan katledildi. Devletin g\u00fc\u00e7lerine ilave olarak Xiyanl\u0131 K\u00f6r S\u0131leman A\u011fa, \u011eulpeli H\u00fcseyin A\u011fa, Farkh\u0131nl\u0131 Hac\u0131 Ra\u015fit A\u011fa, Farkh\u0131nl\u0131 Sag\u0131f Bey, Hazrolu Khati Bey, Batkanl\u0131 Hac\u0131 Mahmat, Almanl\u0131 Sleman A\u011fa, Museli Genco Papur, \u015eekotanl\u0131 Usfe Hape, Betanl\u0131 Salime Have, X\u0131yanl\u0131 Amare M\u0131he, Xiyanl\u0131 S\u0131leman Malehasani, Bagranl\u0131 Hac\u0131 \u015earo, Harkorlu S\u0131l\u0131 Brahim ile Musa ile Kas\u0131m beylerin \u00f6nderli\u011finde K\u00fcrt silahl\u0131 g\u00fc\u00e7leri Geliyeg\u00fczan k\u00f6y\u00fc ile Andok Da\u011f\u0131\u2019na sald\u0131rd\u0131. Andok Da\u011f\u0131\u2019na Mu\u015f Ermenilerinin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc katliamdan ka\u00e7arak gelip buraya s\u0131\u011f\u0131nd\u0131\u011f\u0131 gibi Sason k\u00f6yl\u00fcleri de buraya s\u0131\u011f\u0131nm\u0131\u015ft\u0131. Andok Da\u011f\u0131\u2019nda 25 bine yak\u0131n Ermeni \u00e7\u0131kan kaotik ortamda katledildi (24).<\/p>\n<p>Hask\u00f6y\u2019deki katliamlarda yine Musa Bey\u2019in ba\u015frol oynad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rmekteyiz. K\u00f6y\u00fcn a\u011fas\u0131 olan Hac\u0131 Fero, Musa ve Kas\u0131m beyler k\u00f6y\u00fcn yakla\u015f\u0131k 700 erke\u011fini birbirine ba\u011flay\u0131p hendekte katledip, \u00e7ocuk ve kad\u0131nlar\u0131 Yer\u0131\u015fter k\u00f6y\u00fcne g\u00f6t\u00fcrd\u00fcler (25). Vardenis k\u00f6y\u00fcn\u00fcn katliam\u0131nda (26) bu sefer Musa Bey\u2019in \u015ferikli\u011fini Abd\u00fclmecit A\u011fa yapacakt\u0131r. Musa Bey, H\u0131n\u0131s\u2019a yakla\u015fan Ruslara kar\u015f\u0131 sava\u015fma bahanesiyle \u00e7evresinde Motkan, Kosor ve Xoyti\u2019den yakla\u015f\u0131k 800 silahl\u0131 milis te\u015fkilat\u0131 kurmu\u015ftu. Vardenis\u2019i ku\u015fatan Musa Bey\u2019in g\u00fc\u00e7lerine e\u015flik eden yakla\u015f\u0131k 150 zaptiye de vard\u0131. K\u00f6yde 6-7 erke\u011fi \u00f6ld\u00fcren Musa Bey, di\u011fer bir k\u0131s\u0131m k\u00f6yl\u00fc erke\u011fi de teslim alarak Mu\u015f taraf\u0131na gitti. Ayn\u0131 tan\u0131\u011f\u0131n anlat\u0131m\u0131na bak\u0131l\u0131rsa bu olaydan birka\u00e7 g\u00fcn sonra Abd\u00fclmecit A\u011fa Ahlat b\u00f6lgesini ge\u00e7erek Mu\u015f Ovas\u0131\u2019na geldi. A\u011fa gelir gelmez Khuli, Karmunc, Dsa\u011fken, P\u0131rkhus, Medsk, Koldan ve Tapavank gibi k\u00f6yleri katletti. Abd\u00fclmecit A\u011fa\u2019n\u0131n adamlar\u0131 Vardenis\u2019e de el at\u0131p buralar\u0131 ya\u011fmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 s\u0131rada buraya yak\u0131n oturan \u00c7erkesler ve Gesanl\u0131 K\u00fcrtler de talandan pay isteyince taraflar aras\u0131nda \u00e7at\u0131\u015fma \u00e7\u0131kt\u0131. Musa Bey ve Abd\u00fclmecit\u2019in adamlar\u0131 ayn\u0131 senaryoyu G\u00f6lba\u015f\u0131 k\u00f6y\u00fcndeki Ermenilere de uygulad\u0131. K\u00f6y\u00fc ya\u011fmalayan sald\u0131rganlar buradaki Ermenileri evlere toplay\u0131p evi ate\u015fe vererek katlettiler.<\/p>\n<p>P\u0131r\u015fenk k\u00f6y\u00fcn\u00fcn katledilmesi de di\u011fer k\u00f6ylerin katledilme senaryolar\u0131n\u0131 and\u0131rmaktad\u0131r. Katliamdan \u00f6nce \u015eego a\u015firet reisi Khalile Cemil ve Habeyi Yusuf h\u00fck\u00fcmetin Ermenilere katliam politikas\u0131n\u0131 \u00f6nceden duydu\u011funu g\u00f6steren a\u00e7\u0131klamalar yapar. A\u015firet reisine g\u00f6re h\u00fck\u00fcmetin Ermenileri katletmesi yak\u0131nd\u0131, bu y\u00fczden \u201cErmenilerin mallar\u0131n\u0131 ba\u015fkalar\u0131 g\u00f6t\u00fcrece\u011fine biz g\u00f6t\u00fcrelim\u201d yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 benimser. Katliam\u0131n daha ba\u015flamad\u0131\u011f\u0131 mart ay\u0131nda bu bilin\u00e7le hareket eden K\u00fcrt kitlesi Ermenilerin mal ve hayvanlar\u0131na el koyarak onlardan zorla al\u0131r. Daha sonra bu sald\u0131rganlara Sasun A\u015fireti Reisi Khalile Abdulaziz de dahil olarak yak\u0131n yerdeki Havari Petros\u2019un Surp Voske\u00e7kut Manast\u0131r\u0131\u2019n\u0131n hayvan ve mallar\u0131na el koymak i\u00e7in ba\u015frahibe bask\u0131 yapmaya ba\u015flad\u0131. Birka\u00e7 sefer sald\u0131rganlar\u0131n isteklerini kar\u015f\u0131layan ba\u015frahip onlara hayvanlar\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131 vererek onlar\u0131 uzakla\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. Tekrar ayn\u0131 takti\u011fe ba\u015fvuran sald\u0131rganlar bu sefer daha fazla kalabal\u0131k gelip rahibi yakalay\u0131p manast\u0131r\u0131 talan etmeye ba\u015flad\u0131lar. Manast\u0131r\u0131 talan eden sald\u0131rganlar devam\u0131nda P\u0131r\u015fenk k\u00f6y\u00fcne y\u00f6neldi. P\u0131r\u015fenk Ermenileri sald\u0131r\u0131lar\u0131 g\u00f6r\u00fcp da\u011fa ka\u00e7\u0131nca k\u00f6yde bulduklar\u0131 birka\u00e7 Ermeni\u2019yi \u00f6ld\u00fcrmekle yetindiler. Buna ra\u011fmen buradaki Ermenilerin bir k\u0131sm\u0131n\u0131 K\u00fcrt reisler korudular. Z\u0131pot a\u015firet reisi, Z\u0131kon ile Dervi\u015f karde\u015fler yakla\u015f\u0131k bin 500 Ermeni\u2019yi korudu\u011fu gibi \u015eego a\u015firet reisleri Yusuf ve Cemal A\u011fa da bir k\u0131s\u0131m Ermeni\u2019yi korudu. Hatta Dervi\u015f A\u011fa kendisinin Ermenileri korudu\u011funu bilip buradaki Ermenileri katletmeye gelen askerlerle \u00e7at\u0131\u015farak Ermenileri \u00f6l\u00fcm\u00fcne korumu\u015ftu (27).<\/p>\n<p><strong>B\u0130R TELGRAFIN (28) ANLATTIKLARI\u00a0<\/strong><\/p>\n<p>Bahattin \u015eakir\u2019in Ermeni soyk\u0131r\u0131m\u0131n kilit isimlerinden biri oldu\u011fu yeterince biliniyor bug\u00fcn. \u015eakir\u2019le ilgili bilgi ve belgelere bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda kendisi bu katliamc\u0131 \u00f6rg\u00fct\u00fcn beyin tak\u0131m\u0131ndand\u0131 ve onu Erzurum\u2019a bizzat Talat Pa\u015fa g\u00f6ndermi\u015fti. \u015eakir burada bir yandan \u0130TC parti komiserli\u011fi, bir yandan Kafkas \u0130htilal Cemiyeti \u015fefli\u011fi, \u00f6b\u00fcr yandan ise 3. Ordu hiyerar\u015fisine dahil olmad\u0131\u011f\u0131 halde bir ordu yetkilisinin g\u00f6revlerini haizdi. Erzurum\u2019a geldi\u011finde \u201c<em>Turan\u2019a buradan gidilir<\/em>\u201d \u015feklinde yol i\u015faret levhalar\u0131 koydurdu\u011fu anlat\u0131lmaktad\u0131r. Ayr\u0131ca mahpuslar\u0131 hapishaneden \u00e7\u0131kar\u0131p bunlardan \u00e7ete birlikleri olu\u015fturmak ve bilhassa \u00e7etecilikle \u00fcnlenmi\u015f ki\u015fileri \u00f6rg\u00fct\u00fcn hiyerar\u015fisinde \u00e7ete ba\u015f\u0131 yapmak te\u015fkilat\u0131n g\u00f6revleri aras\u0131ndayd\u0131 (29). \u015eakir, Kafkas \u0130htilal Cemiyeti isimli \u00f6rg\u00fct\u00fcn mobilizasyonu ve tehcir organizasyonu i\u00e7in Erzurum\u2019u mesken tutmu\u015ftu. Buradan soyk\u0131r\u0131m makinesini sevk ve idare ediyordu. Mesaisinin \u00f6nemli bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc yerel otoriteleri soyk\u0131r\u0131ma iknaya ve ard\u0131ndan g\u00f6revlendirmelere ay\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. Bu \u00e7er\u00e7evede Mu\u015f ile Erzurum aras\u0131ndaki m\u0131nt\u0131kada ya\u015fayan Ermenilerin katledilmesi i\u00e7in yerel bir \u00f6rg\u00fctlenme i\u015fine de el atm\u0131\u015ft\u0131. Bu i\u015f i\u00e7in arad\u0131\u011f\u0131 ki\u015filer genelde bulunduklar\u0131 y\u00f6rede cinayet i\u015flemi\u015f m\u00earxas (silah\u015f\u00f6r) olarak bilinen ki\u015filerdi.<\/p>\n<p>Said\u00ea Nado, Cibran a\u015firetinin m\u00earxaslar\u0131ndan biriydi, arkas\u0131nda hem ciddi bir a\u015firet g\u00fcc\u00fc vard\u0131 hem de a\u015fireti Hamidiye sistemine dahil olmakla k\u0131smi bir devlet korumas\u0131 alt\u0131ndayd\u0131. Fakat lokal bir isyan te\u015febb\u00fcs\u00fcnde devlet bu a\u015firetten i\u015fkillenmi\u015fti ve a\u015firet reislerinden Cindiy\u00ea D\u0131rbo\u2019yu s\u00fcrg\u00fcne g\u00f6ndermi\u015fti. Nado, D\u0131rbo\u2019nun ye\u011feniydi, iyi bir silah\u015f\u00f6rd\u00fc ve silahl\u0131 bir paramiliter g\u00fcce h\u00fckmediyordu. H\u00easenan ve di\u011fer a\u015firetlerle s\u0131n\u0131r anla\u015fmazl\u0131klar\u0131 veya talanlar sebebiyle s\u0131k\u00e7a \u00e7at\u0131\u015f\u0131yordu. Ermenilerle aras\u0131na da d\u00fc\u015fmanl\u0131k girmi\u015fti yak\u0131n zaman \u00f6nce. Xoytili Musa Bey ve Gulizar vak\u0131as\u0131n\u0131 and\u0131ran bir fiille, bir Ermeni k\u00f6y\u00fcn\u00fc bas\u0131p zorla k\u0131z ka\u00e7\u0131rm\u0131\u015ft\u0131, yani bir Ermeni\u2019yle evliydi. Bulundu\u011fu yerle\u015fim yerinde Ermeniler m\u00earxasl\u0131\u011fa giden g\u00fczergahta hassaten \u00f6nemliydi. Ermeni k\u00f6ylerine bask\u0131n yap\u0131p adam \u00f6ld\u00fcrmek ve mallar\u0131n\u0131 talan etmek hem \u015fan \u015f\u00f6hret biriktirmekti hem mal biriktirmek hem de devletin g\u00f6z\u00fcne girmek demekti. Bu sebeple K\u00fcrtlerin toplumunda m\u00earxasl\u0131\u011fa giden yolda Ermeni halk\u0131na tahakk\u00fcm kurmak m\u00earxasl\u0131\u011fa ilk ad\u0131md\u0131. Etraf\u0131na korku salan, naml\u0131 bir a\u015firet silah\u015f\u00f6r\u00fc olarak dengbejler Nado\u2019nun ad\u0131na \u201c<em>bav\u00ea dil\u015fay\u00ea<\/em>\u201d \u015feklinde \u00f6vg\u00fc dolu bir stran da yakm\u0131\u015ft\u0131. Onun naml\u0131 sicili Bahattin \u015eakir\u2019in kula\u011f\u0131na gelmi\u015f olacak ki, \u015eakir onu Erzurum\u2019a davet etmi\u015fti. Bahattin \u015eakir, Erzurum vali vekili arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla Erzurum\u2019dan Dahiliye Naz\u0131r\u0131 Talat Pa\u015fa\u2019ya \u015fifreli bir telgraf \u00e7ekmi\u015fti. Telgraftaki bilgiye g\u00f6re \u201cMu\u015flu Said Nado otuz t\u00fcvana s\u00fcvarisiyle davetimize icabetle Te\u015fkilat-\u0131 Mahsusa\u2019ya dahil olmak \u00fczere Erzurum\u2019a geldi\u201d derken teklifin Bahattin \u015eakir taraf\u0131ndan yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131, Saide Nado\u2019nun ise buna icabet etti\u011fini g\u00f6r\u00fcyoruz. Ayn\u0131 zamanda telgraf\u0131n i\u00e7eri\u011finde Saide Nado\u2019nun amcas\u0131 olan Cindiye D\u0131rbo\u2019nun affedilmesinin de yararl\u0131 oldu\u011fu bildirilmektedir. Erzurum\u2019dan d\u00f6nen Saide Nado, Bahattin \u015eakir\u2019in g\u00fcvenini bo\u015fa \u00e7\u0131karmayacakt\u0131r. Manazkertli bir tan\u0131\u011fa g\u00f6re Saide Nado, kendi k\u00f6ylerine bask\u0131n yap\u0131p onlarca ki\u015fiyi \u00f6ld\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fc (30), ba\u015fka bir tan\u0131\u011fa g\u00f6re yine Nado k\u00f6ylerini basarak ayn\u0131 eylemi orada da tekrar etmi\u015fti (31). G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc \u00fczere Mu\u015f k\u0131rsal\u0131ndaki katliamlarda ad\u0131 s\u0131k\u00e7a ge\u00e7mektedir.<\/p>\n<p>Bu telgraf\u0131n \u00f6nemi soyk\u0131r\u0131m\u0131n beyinlerinden birisi olan Bahattin \u015eakir\u2019in K\u00fcrtlerin \u00f6nde gelenlerini soyk\u0131r\u0131ma dahil etmek i\u00e7in hangi y\u00f6ntemlere ba\u015fvurdu\u011funu sarih bir \u015fekilde g\u00f6stermektedir. Yine K\u00fcrtlerin \u00f6nde gelenlerinden birisinin Te\u015fkilat\u0131 Mahsusa \u00fcyeli\u011fini ilk kez belgeledi\u011fi i\u00e7in bu telgraf son derece \u00f6nemlidir. Resmi K\u00fcrt tarih yaz\u0131m\u0131n\u0131n soyk\u0131r\u0131m\u0131 devletin resmi \u015fiddetinin m\u00fc\u015ftemilat\u0131 niteli\u011findeki Hamidiye Alaylar\u0131na y\u0131kma teorisini bo\u015fa \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in de \u00f6nemlidir bu telgraf. Ayr\u0131ca K\u00fcrt \u00f6nde gelenlerinin soyk\u0131r\u0131ma pratikte kat\u0131l\u0131m s\u00fcre\u00e7leri i\u00e7inde devlet yetkilileri ile m\u00fczakere ettiklerini, i\u015ftirak kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda pazarl\u0131k yapt\u0131klar\u0131n\u0131 da g\u00f6r\u00fcyoruz. K\u00fcrt resmi tarih yaz\u0131m\u0131 yine soyk\u0131r\u0131m g\u00fcndeme geldi\u011finde s\u0131kl\u0131kla \u201c<em>kand\u0131r\u0131lma<\/em>\u201d diskurunu dola\u015f\u0131ma sokar. Oysa telgraftaki m\u00fczakere ve pazarl\u0131klara bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, soyk\u0131r\u0131m operat\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fcne soyunanlar\u0131n kand\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 tezinin bir efsane oldu\u011fu sarihtir.<\/p>\n<p><em>(1)\u00a0 Kedername, s. 155, Belge yay\u0131nlar\u0131<\/em><\/p>\n<p><em>(2) Raymond Kevorkian, Ermeni Soyk\u0131r\u0131m\u0131, s. 483, \u0130leti\u015fim Yay\u0131nlar\u0131<\/em><\/p>\n<p><em>(3) Armenouhie Kevonian, G\u00fclizar\u2019\u0131n Kara D\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, s. 97, Aras Yay\u0131nlar\u0131<\/em><\/p>\n<p><em>(4) Kevorkian, s. 483<\/em><\/p>\n<p><em>(5) Kevorkian, s. 483<\/em><\/p>\n<p><em>(6) Kedername, s. 159<\/em><\/p>\n<p><em>(7) Kedername, s. 159<\/em><\/p>\n<p><em>(8) Kedername, s. 153<\/em><\/p>\n<p><em>(9) Prof. Dr. Verj\u0131ne Svazl\u0131an, Ermeni Soyk\u0131r\u0131m\u0131, s. 112 vd. Belge yay\u0131nlar\u0131<\/em><\/p>\n<p><em>(10) Svazl\u0131an, s. 113<\/em><\/p>\n<p><em>(11) Svazl\u0131an, s. 115 vd.<\/em><\/p>\n<p><em>(12) Svazl\u0131an, s. 117<\/em><\/p>\n<p><em>(13) Kevorkian, s. 485<\/em><\/p>\n<p><em>(14) Kevorkian, s. 486<\/em><\/p>\n<p><em>(15) Kevorkian, s. 488<\/em><\/p>\n<p><em>(16) Svazl\u0131an, s. 113<\/em><\/p>\n<p><em>(17) Svazl\u0131an, s. 114<\/em><\/p>\n<p><em>(18) Svazl\u0131an, s. 114<\/em><\/p>\n<p><em>(19) Svazl\u0131an, s. 115<\/em><\/p>\n<p><em>(20) Kedername, s. 156 vd.<\/em><\/p>\n<p><em>(21) Kedername, s. 159<\/em><\/p>\n<p><em>(22) Kedername, s. 157<\/em><\/p>\n<p><em>(23) Kedername, s. 158<\/em><\/p>\n<p><em>(24) Kedername, s. 263<\/em><\/p>\n<p><em>(25) Kedername, s. 271 vd<\/em><\/p>\n<p><em>(26) Kedername, s. 278 vd.<\/em><\/p>\n<p><em>(27) Kedername, s. 288<\/em><\/p>\n<p><em>(28) Bu telgraf\u0131 ar\u015fivin tozlu raflar\u0131 aras\u0131nda bulup \u00e7\u0131karan sevgili Ekrem Malbat\u2019a ve de\u015fifrasyonu i\u00e7in c\u00f6mert yard\u0131mlar\u0131n\u0131 esirgemeyen sevgili Emrecan Da\u011fl\u0131o\u011flu\u2019na te\u015fekk\u00fcr bor\u00e7luyum.<br \/>\nHikmet \u00c7i\u00e7ek, Dr. Bahattin \u015eakir, Kaynak yay\u0131nlar\u0131, s. 121 vd.<\/em><\/p>\n<p><em>(29)\u00a0 Hikmet \u00c7i\u00e7ek, Dr. Bahattin \u015eakir, Kaynak yay\u0131nlar\u0131, s. 121 vd.<\/em><\/p>\n<p><em>(30)\u00a0 Kedername, s. 234<\/em><\/p>\n<p><em>(31) Svazl\u0131an, s. 146 vd<\/em><\/p>\n<p><strong><em><a href=\"https:\/\/www.gazeteduvar.com.tr\/forum\/2019\/04\/24\/sifreli-bir-telgrafin-izinde-mus-ermenilerine-ne-oldu\/?fbclid=IwAR2qO0DVHEpXPG04nw-M9Ik_aB4pEOcPhjw2E8YUhv7LEZgbOFNaZxocVyQ\">https:\/\/www.gazeteduvar.com.tr\/forum\/2019\/04\/24\/sifreli-bir-telgrafin-izinde-mus-ermenilerine-ne-oldu\/?fbclid=IwAR2qO0DVHEpXPG04nw-M9Ik_aB4pEOcPhjw2E8YUhv7LEZgbOFNaZxocVyQ<\/a>\u00a0<\/em><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Bu yaz\u0131 Mu\u015f Ermenilerini katledenlere mercek tutacak ve ilk kez yerel liderlerden bir K\u00fcrt ileri geleninin Te\u015fkilat\u0131 Mahsusa ile ili\u015fkisi belgelenecektir. Daha \u00f6nce pek \u00e7ok kez bu ba\u011flant\u0131lar soyut olarak i\u015flense de ilk kez tarihi bir belge ile \u00f6nde gelen bir K\u00fcrd\u2019\u00fcn Te\u015fkilatla ba\u011flant\u0131s\u0131 ispat edilecektir. Bu \u015fekilde Te\u015fkilat\u0131 Mahsusa&#8217;n\u0131n K\u00fcrtleri katliamlara \u00e7ekmek i\u00e7in hangi [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":54977,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[72,44,1,70,20],"tags":[],"class_list":["post-54973","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-belge","category-ermeni-soykirimi","category-haberler","category-makaleler","category-tarih-sayfalari"],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v27.4 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>\u015eifreli bir telgraf\u0131n izinde: Mu\u015f Ermenilerine ne oldu? - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=54973\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"\u015eifreli bir telgraf\u0131n izinde: Mu\u015f Ermenilerine ne oldu? - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Bu yaz\u0131 Mu\u015f Ermenilerini katledenlere mercek tutacak ve ilk kez yerel liderlerden bir K\u00fcrt ileri geleninin Te\u015fkilat\u0131 Mahsusa ile ili\u015fkisi belgelenecektir. Daha \u00f6nce pek \u00e7ok kez bu ba\u011flant\u0131lar soyut olarak i\u015flense de ilk kez tarihi bir belge ile \u00f6nde gelen bir K\u00fcrd\u2019\u00fcn Te\u015fkilatla ba\u011flant\u0131s\u0131 ispat edilecektir. Bu \u015fekilde Te\u015fkilat\u0131 Mahsusa&#8217;n\u0131n K\u00fcrtleri katliamlara \u00e7ekmek i\u00e7in hangi [&hellip;]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=54973\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2019-09-24T06:41:17+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2019-09-24T06:43:00+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2019\/09\/Mu\u015f-Ermenileri-1.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"736\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"414\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"admin\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"admin\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"20 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=54973#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=54973\"},\"author\":{\"name\":\"admin\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/096f1d38a12cce57fb855b485ed24c9e\"},\"headline\":\"\u015eifreli bir telgraf\u0131n izinde: Mu\u015f Ermenilerine ne oldu?\",\"datePublished\":\"2019-09-24T06:41:17+00:00\",\"dateModified\":\"2019-09-24T06:43:00+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=54973\"},\"wordCount\":4062,\"commentCount\":0,\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=54973#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/wp-content\\\/uploads\\\/sites\\\/6\\\/2019\\\/09\\\/Mu\u015f-Ermenileri-1.jpg\",\"articleSection\":[\"Belge\",\"Ermeni Soyk\u0131r\u0131m\u0131\",\"Haberler\",\"Makaleler\",\"Tarih Sayfalar\u0131\"],\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=54973#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=54973\",\"url\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=54973\",\"name\":\"\u015eifreli bir telgraf\u0131n izinde: Mu\u015f Ermenilerine ne oldu? - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=54973#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=54973#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/wp-content\\\/uploads\\\/sites\\\/6\\\/2019\\\/09\\\/Mu\u015f-Ermenileri-1.jpg\",\"datePublished\":\"2019-09-24T06:41:17+00:00\",\"dateModified\":\"2019-09-24T06:43:00+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/096f1d38a12cce57fb855b485ed24c9e\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=54973#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=54973\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=54973#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/wp-content\\\/uploads\\\/sites\\\/6\\\/2019\\\/09\\\/Mu\u015f-Ermenileri-1.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/wp-content\\\/uploads\\\/sites\\\/6\\\/2019\\\/09\\\/Mu\u015f-Ermenileri-1.jpg\",\"width\":736,\"height\":414},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=54973#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"\u015eifreli bir telgraf\u0131n izinde: Mu\u015f Ermenilerine ne oldu?\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/\",\"name\":\"Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi\",\"description\":\"\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/096f1d38a12cce57fb855b485ed24c9e\",\"name\":\"admin\",\"url\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?author=7\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"\u015eifreli bir telgraf\u0131n izinde: Mu\u015f Ermenilerine ne oldu? - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=54973","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"\u015eifreli bir telgraf\u0131n izinde: Mu\u015f Ermenilerine ne oldu? - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","og_description":"Bu yaz\u0131 Mu\u015f Ermenilerini katledenlere mercek tutacak ve ilk kez yerel liderlerden bir K\u00fcrt ileri geleninin Te\u015fkilat\u0131 Mahsusa ile ili\u015fkisi belgelenecektir. Daha \u00f6nce pek \u00e7ok kez bu ba\u011flant\u0131lar soyut olarak i\u015flense de ilk kez tarihi bir belge ile \u00f6nde gelen bir K\u00fcrd\u2019\u00fcn Te\u015fkilatla ba\u011flant\u0131s\u0131 ispat edilecektir. Bu \u015fekilde Te\u015fkilat\u0131 Mahsusa&#8217;n\u0131n K\u00fcrtleri katliamlara \u00e7ekmek i\u00e7in hangi [&hellip;]","og_url":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=54973","og_site_name":"Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","article_published_time":"2019-09-24T06:41:17+00:00","article_modified_time":"2019-09-24T06:43:00+00:00","og_image":[{"width":736,"height":414,"url":"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2019\/09\/Mu\u015f-Ermenileri-1.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"admin","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"admin","Est. reading time":"20 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=54973#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=54973"},"author":{"name":"admin","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/#\/schema\/person\/096f1d38a12cce57fb855b485ed24c9e"},"headline":"\u015eifreli bir telgraf\u0131n izinde: Mu\u015f Ermenilerine ne oldu?","datePublished":"2019-09-24T06:41:17+00:00","dateModified":"2019-09-24T06:43:00+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=54973"},"wordCount":4062,"commentCount":0,"image":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=54973#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2019\/09\/Mu\u015f-Ermenileri-1.jpg","articleSection":["Belge","Ermeni Soyk\u0131r\u0131m\u0131","Haberler","Makaleler","Tarih Sayfalar\u0131"],"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=54973#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=54973","url":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=54973","name":"\u015eifreli bir telgraf\u0131n izinde: Mu\u015f Ermenilerine ne oldu? - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","isPartOf":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=54973#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=54973#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2019\/09\/Mu\u015f-Ermenileri-1.jpg","datePublished":"2019-09-24T06:41:17+00:00","dateModified":"2019-09-24T06:43:00+00:00","author":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/#\/schema\/person\/096f1d38a12cce57fb855b485ed24c9e"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=54973#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=54973"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=54973#primaryimage","url":"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2019\/09\/Mu\u015f-Ermenileri-1.jpg","contentUrl":"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2019\/09\/Mu\u015f-Ermenileri-1.jpg","width":736,"height":414},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=54973#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/akunq.net\/tr"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"\u015eifreli bir telgraf\u0131n izinde: Mu\u015f Ermenilerine ne oldu?"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/#website","url":"https:\/\/akunq.net\/tr\/","name":"Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","description":"","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/#\/schema\/person\/096f1d38a12cce57fb855b485ed24c9e","name":"admin","url":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?author=7"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/54973","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=54973"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/54973\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":54976,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/54973\/revisions\/54976"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/54977"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=54973"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=54973"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=54973"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}