![\"\"](\"http:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/6-7-Eyl\u00fcl-pogromu-360x224.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
6-7 Eyl\u00fcl pogromunun \u00fczerinden 64 y\u0131l ge\u00e7ti. Aralar\u0131nda din adamlar\u0131n\u0131n da bulundu\u011fu \u00e7ok say\u0131da insan\u0131n hayat\u0131n\u0131 kaybetti\u011fi, \u00f6ncelikle Rumlar sonra da Ermeniler ba\u015fta olmak \u00fczere gayrim\u00fcslim toplumlar\u0131n deh\u015fet g\u00fcnleri ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 bu pogromla ilgili hala kamuoyuna mal olmam\u0131\u015f belgeler var. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar H\u00fcsn\u00fc G\u00fcrbey ve Mahsuni G\u00fcl d\u00f6nemin Anadolu Ajans\u0131 \u00e7al\u0131\u015fan\u0131 Sel\u00e7uk Emre\u2019nin o vakitler yazd\u0131\u011f\u0131 bir rapordan yola \u00e7\u0131karak o iki g\u00fcnde neler ya\u015fand\u0131\u011f\u0131na \u0131\u015f\u0131k tutuyor.<\/em><\/strong><\/p>\n H\u00dcSN\u00dc G\u00dcRBEY-MAHSUN\u0130 G\u00dcL<\/strong><\/p>\n \u0130stanbul B\u00fcy\u00fck\u015fehir Belediyesi K\u00fct\u00fcphaneler ve M\u00fczeler M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc Atat\u00fcrk Kitapl\u0131\u011f\u0131’nda buldu\u011fumuz iki yeni belgenin (1) birincisinde; olay\u0131n bir numaral\u0131 tan\u0131\u011f\u0131 olan ve Anadolu Ajans\u0131 kadrosunda g\u00f6z\u00fcken Sel\u00e7uk Emre\u2019den, \u0130stanbul Valisi Ord. Prof. Dr. F. Kerim G\u00f6kay, \u015fu istekte bulunur: Sel\u00e7uk Emre, sundu\u011fumuz raporu haz\u0131rlar. Rapor \u00e7ok sade bir dille ve olaylar\u0131 hi\u00e7 abartmadan oldu\u011fu gibi aktar\u0131r. Ayr\u0131ca raporda ge\u00e7en olaylar\u0131n, yine ayn\u0131 ar\u015fivde buldu\u011fumuz \u201c\u0130stanbul Merkez Kumandanl\u0131\u011f\u0131 N\u00f6b. Subayl\u0131\u011f\u0131, say\u0131: 73 806 ve 7\/9\/1955\u201d ve m\u00fcteakip tarihlerde haz\u0131rlanan tutanaklarla tutarl\u0131l\u0131k g\u00f6stermesi bak\u0131m\u0131ndan ayr\u0131 bir \u00f6nem kazan\u0131r. 1-Olaylar h\u00fck\u00fcmet bilgisi dahilinde \u00d6zel Harp Dairesi (kontr-gerilla) taraf\u0131ndan provokasyon amac\u0131yla d\u00fczenlenmi\u015ftir<\/strong> T\u00fcrkiye\u2019de her d\u00f6nem Bas\u0131n-M\u0130T-Kontr-gerilla i\u00e7 i\u00e7e ge\u00e7mi\u015f ve birlikte \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. Yukar\u0131da g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi kontr-gerilla ajanlar\u0131 kitleyi y\u00f6nlendirirken, \u0130stanbul Ekspres gazetesi de \u00fcst \u00fcste y\u0131ld\u0131r\u0131m bask\u0131lar yaparak halk\u0131 galeyana getirmekte ve sokaklara d\u00f6kmektedir. Halk bir kere sokaklara d\u00f6k\u00fclmesin, sokaklara d\u00f6k\u00fclen halk\u0131 co\u015fturmak ve y\u00f6nlendirmek, onlar i\u00e7in sorun olmayacakt\u0131.<\/p>\n 2-H\u00fck\u00fcmet bu eylemi yapmakla neyi ama\u00e7lam\u0131\u015ft\u0131r?\u00a0<\/strong> 3-H\u00fck\u00fcmet olay\u0131n neresindedir?<\/strong> Haber ajansa d\u00fc\u015ft\u00fckten sonra hemen Ankara\u2019ya bildirilir. Sel\u00e7uk Emre de haberi Cumhurba\u015fkan\u0131\u2019na ve Ba\u015fbakan\u2019a ula\u015ft\u0131rmak i\u00e7in harekete ge\u00e7er: Reisicumhur hazretleri maiyetleri ile birlikte te\u015frif etti ve vagonun \u00f6n\u00fcne geldi. Ba\u015fvekil hen\u00fcz gelmemi\u015fti. Ayr\u0131 olarak gelecekti. Ba\u015fvekilin gelmesine intizar eden Reisicumhurumuz vagon \u00f6n\u00fcnde kendisini u\u011furlama\u011fa gelenlerle hasb\u0131halde bulunuyordu. Bu esnada gardaki kalabal\u0131k bir \u00e7ember halinde Reisicumhuru ve beraberindekileri sar\u0131yordu. Ba\u015fvekil trenin hareketine birka\u00e7 dakika kala Acar Motoru ile Haydarpa\u015fa\u2019ya geldi. Kendisini Londra\u2019dan telefonla arad\u0131klar\u0131ndan do\u011fruca Gar \u015eefinin odas\u0131na girdi. \u015eimdi buna ne buyrulur? Kan ak\u0131tmaya yeminli ba\u015f\u0131bozuk kitleler sokaklara d\u00f6k\u00fclm\u00fc\u015fler, Rumlara, Ermenilere ait d\u00fckk\u00e2nlara, ma\u011fazalara, kilise ve evlere sald\u0131r\u0131yorlar, \u00f6n\u00fcne \u00e7\u0131kan her \u015feyi ya\u011fmal\u0131yorlar, yak\u0131yorlar, tahrip ediyorlar; Valilik ise acz i\u00e7inde olaylar\u0131 kontrol edemiyor. Devlet Ba\u015fkan\u0131 ile H\u00fck\u00fcmet Ba\u015fkan\u0131 ise hi\u00e7bir \u015fey olmam\u0131\u015f gibi \u00e7ok rahatt\u0131rlar, k\u0131\u015fk\u0131rt\u0131c\u0131 tezah\u00fcratlar alt\u0131nda trene binip, l\u00fcks vagonlar\u0131nda Ankara\u2019ya hareket etmektedirler. Bunu kim nas\u0131l yorumluyorsa ger\u00e7ek odur, bizim ilave edecek bir s\u00f6ze gerek kalmam\u0131\u015ft\u0131r\u2026.<\/p>\n 4-Kolluk kuvvetleri vazifesini yapt\u0131 m\u0131?<\/strong> 5-Ordu zaman\u0131nda m\u00fcdahalede bulundu mu?<\/strong> D\u00f6nemin valisi G\u00f6kay’\u0131n talebi<\/p>\n Cephaneyi Meng\u00fc\u00e7 Pa\u015fa bilerek ve isteyerek vermemi\u015f<\/strong> \u2018Vur dediler, vurduk; k\u0131r dediler k\u0131rd\u0131k\u2019<\/strong> (1) \u0130stanbul B\u00fcy\u00fck\u015fehir Belediyesi K\u00fct\u00fcphaneler ve M\u00fczeler M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc Atat\u00fcrk Kitapl\u0131\u011f\u0131; Belgenin Demirba\u015f Numaras\u0131: Bel_Mtf_ 049111)
\n\u201c6-7 Eyl\u00fcl hadise g\u00fcn\u00fc Vilayette bulundu\u011funuz zamanlardaki m\u00fc\u015fahadelerinizi (g\u00f6zlemlerinizi) yaz\u0131l\u0131 olarak bildirmenizi rica ederim. 14\/12\/1955
\n\u0130stanbul Valisi\/\u0130mza\u201d<\/p>\n
\nBu rapor, \u00fczerinde durulmas\u0131 gereken be\u015f soru hakk\u0131nda kesin, net ve do\u011fru cevap verir. \u015e\u00f6yle ki:<\/p>\n
\nSelanik\u2019te olan-bitenin ne oldu\u011fu biliniyor, \u0130stanbul\u2019daki geli\u015fmeler de bu tezi do\u011frulamaktad\u0131r. Ger\u00e7ekten geli\u015fmeleri belgeler \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda analiz etti\u011fimizde, olaylar\u0131n provokasyon ama\u00e7l\u0131 kontr-gerilla taraf\u0131ndan ve h\u00fck\u00fcmet bilgisi dahilinde ger\u00e7ekle\u015ftirildi\u011fi g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Provokasyon, sadece Selanik\u2019te Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn evinin bah\u00e7esine ses bombas\u0131n\u0131n at\u0131lmas\u0131yla s\u0131n\u0131rl\u0131 tutulmam\u0131\u015ft\u0131r; \u0130stanbul\u2019da kitle i\u00e7inde, kitleyi y\u00f6nlendiren hava de\u011fi\u015fimli Top\u00e7u K\u0131demli Y\u00fczba\u015f\u0131 Hamdi \u00d6zkanl\u0131 isimli bir subay ile birlikte d\u00f6rt sivil daha tespit edilip tutuklanm\u0131\u015f ve tutuklular korgeneral iste\u011fi \u00fczerine formalite icab\u0131 bir sorgulamadan ge\u00e7irildikten sonra ayn\u0131 gece serbest b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r. Bu \u00e7ok \u00f6nemli bir kan\u0131tt\u0131r ve biz bu kan\u0131t\u0131, \u201c\u0130stanbul Merkez Kumandanl\u0131\u011f\u0131\u201d taraf\u0131ndan tutulan tutanaktan anl\u0131yoruz. (2)
\nMerkez Kumandanl\u0131\u011f\u0131na getirilen be\u015f ki\u015fi (ki aralar\u0131nda Hv de\u011fi\u015fimli\u00a0 Top. Kd. Yzb. Hamdi \u00d6zkanl\u0131 da var) Korgeneralin emir eri taraf\u0131ndan \u015fifahi olarak sorgusu yap\u0131larak serbest b\u0131rak\u0131l\u0131r. Bunlardan birisinin Y\u00fczba\u015f\u0131 oldu\u011fu biliniyor, acaba di\u011fer d\u00f6rt ki\u015fi kimdi? Muhtemelen Kontr-gerillan\u0131n sivil unsurlar\u0131d\u0131r.<\/p>\n
\nT\u00fcrkiye\u2019nin o g\u00fcne kadar K\u0131br\u0131s diye bir sorunu yoktu. \u0130ngiltere, artan Rum toplumsal muhalefetine kar\u015f\u0131, K\u0131br\u0131s\u2019taki \u00fcslerinin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kal\u0131c\u0131 ve yasal hale getirmek i\u00e7in T\u00fcrk toplumunu dengeleyici unsur olarak kullanmak istiyordu; bu ama\u00e7la K\u0131br\u0131s\u2019\u0131n stat\u00fcs\u00fcn\u00fc belirlemek i\u00e7in Londra\u2019da Yunanistan ve T\u00fcrkiye\u2019nin de kat\u0131laca\u011f\u0131 bir konferans d\u00fczenlemek istiyordu. Ayr\u0131ca \u0130ngiltere, Rumlar\u0131n, Enosis \u00f6rg\u00fct\u00fcn\u00fcn arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla aday\u0131 Yunanistan\u2019a ba\u011flayaca\u011f\u0131 gerek\u00e7esiyle T\u00fcrkiye\u2019yi el alt\u0131ndan k\u0131\u015fk\u0131rt\u0131yordu. T\u00fcrkiye\u2019nin giri\u015fimiyle adadaki T\u00fcrkler de hareketlendi ve onlar da \u201cK\u0131br\u0131s T\u00fcrk\u2019t\u00fcr\u201d adl\u0131 \u00f6rg\u00fctlerini kurdular. Ada \u00fczerindeki \u0130ngiliz g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn T\u00fcrkiye taraf\u0131ndan kabul g\u00f6rmesi, h\u00fck\u00fcmetin elini g\u00fc\u00e7lendirdi. Bundan b\u00f6yle h\u00fck\u00fcmet \u0130stanbul\u2019daki Rumlar\u0131 K\u0131br\u0131s\u2019a kar\u015f\u0131 rehine olarak kullanacakt\u0131, kulland\u0131 da. Sel\u00e7uk Emre de, raporunda bu konuya de\u011finir ve \u015funlar\u0131 yazar:
\n\u201c\u0130stanbul\u2019da o g\u00fcnlerde garip bir hava vard\u0131. Bu hava Londra\u2019da toplanacak K\u0131br\u0131s Konferans\u0131 yakla\u015ft\u0131k\u00e7a kesafetini artt\u0131r\u0131yordu. Bu arada kulaktan kula\u011fa 28 A\u011fustos g\u00fcn\u00fcn\u00fcn K\u0131br\u0131s\u2019ta katliam g\u00fcn\u00fc olaca\u011f\u0131 s\u00f6yleniyordu. \u0130stanbul\u2019da m\u00fcte\u015fir gazeteler de bu haberi veriyor, Yunanca gazeteler k\u0131\u015fk\u0131rt\u0131c\u0131 ne\u015friyatta bulunuyordu. Ayr\u0131ca gazeteler Yunanca gazetelere \u00e7atarlarken, K\u0131br\u0131s hakk\u0131nda her t\u00fcrl\u00fc haberi \u00f6n plana alarak b\u00fcy\u00fck ba\u015fl\u0131klarla bildiriyorlard\u0131.\u201d<\/p>\n
\nGerek Cumhurba\u015fkan\u0131, gerek Ba\u015fbakan ve gerekse h\u00fck\u00fcmet \u00fcyelerinin 6 Eyl\u00fcl g\u00fcn\u00fc saat 19\u2019a kadar \u0130stanbul\u2019da bulunmalar\u0131, onlar\u0131n olaylardan haberdar olduklar\u0131; ihtimaldir ki \u0130\u00e7i\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131 arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla olay\u0131 sevk ve idare ettikleri, Sel\u00e7uk Emre\u2019nin yazd\u0131\u011f\u0131 raporda net g\u00f6r\u00fclmektedir:
\n\u201cReisicumhurumuz Celal Bayar \u0130zmir\u2019de (3) bulunuyordu ve bir g\u00fcn evvel, 5 Eyl\u00fcl\u2019de \u0130stanbul\u2019a m\u00fcteveccihen \u0130zmir\u2019den vapurla hareket etmi\u015fti. Ba\u015fvekilimiz Adnan Menderes \u0130stanbul\u2019da bulunuyordu. 6 Eyl\u00fcl sabah\u0131 saat 11\u2019de Reisicumhurumuz \u0130zmir\u2019den geldi. Ba\u015fvekil ile di\u011fer vekiller ve Vali taraf\u0131ndan Galata r\u0131ht\u0131m\u0131nda istikbal edildi ve kendisini kar\u015f\u0131layanlarla birlikte yolcu salonundan ayr\u0131ld\u0131lar.
\nReisicumhurumuzun \u0130stanbul\u2019a geli\u015f haberlerini Ankara ve \u0130stanbul Radyolar\u0131n\u0131n \u00f6\u011fle servisine yeti\u015ftirmek \u00fczere do\u011fruca Ajansa geldim. Haberi yaz\u0131p Ankara\u2019ya verdikten sonra Ajans d\u00e2hilinde \u00e7al\u0131\u015fmaya ba\u015flad\u0131m. Bu esnada Atina\u2019dan \u2018Selanik\u2019te Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn evine 5 Eyl\u00fcl gecesi bombal\u0131 bir sald\u0131r\u0131 oldu\u011fu, binan\u0131n camlar\u0131n\u0131n k\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131, can kayb\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131, Atina H\u00fck\u00fcmetinin konu \u00fczerinde titizlikle durdu\u011funu, binan\u0131n bek\u00e7isinin \u015f\u00fcphe \u00fczerinde g\u00f6zalt\u0131na al\u0131nd\u0131\u011f\u0131\u2019 haberi ula\u015ft\u0131.\u201d<\/p>\n
\n\u201c\u0130stanbul\u2019da ise gerek Reisicumhuru ve gerekse Ba\u015fvekilimizi bulmak kabil olmuyordu. Her taratan menfi cevap al\u0131yorduk. O zamanki polis m\u00fcd\u00fcr\u00fc Alaaddin Eri\u015f\u2019i telsiz telefonla bulmak m\u00fcmk\u00fcn oldu. Reisicumhur ile Ba\u015fvekilin \u00f6\u011fle yeme\u011fini Beyo\u011flu\u2019nda Abdullah Lokantas\u0131nda yiyeceklerini bildirdi. Lokantay\u0131 arad\u0131k hen\u00fcz gelmemi\u015flerdi. M\u00fcd\u00fcr Muavini haberin bir suretini alarak hemen lokantaya gitti. Ben telefonla arama\u011fa devam ediyordum. Fakat bir t\u00fcrl\u00fc temas m\u00fcmk\u00fcn olam\u0131yordu. Az zaman sonra Umum M\u00fcd\u00fcr Muavini telefon ederek haberi gerek Reisicumhur yaverine ve gerekse Ba\u015fvek\u00e2let hususi kamel (kalem olacak) m\u00fcd\u00fcr\u00fcne verdi\u011fini bildirdi. Saat 13\u2019e gelmi\u015fti. Haberi evvel\u00e2 Ankara Radyosu okudu. 45 dakika sonra da \u0130stanbul Radyosu haber b\u00fclteninde tekrarlad\u0131. Haber \u00e7ok k\u0131sa zaman i\u00e7inde \u0130stanbul\u2019a yay\u0131ld\u0131. Ajans telefonlar\u0131 durmadan i\u015fliyor ve halk\u0131m\u0131z bu mevzuda ne kadar hassas oldu\u011funu g\u00f6steriyor ve m\u00fctemim malumat istiyordu. Saat 15\u2019e do\u011fru \u0130stanbul Ekspres gazetesi ikinci bask\u0131 yaparak haberi b\u00fcy\u00fck ba\u015fl\u0131klarla verdi\u2026Gazete adeta \u0130stanbul\u2019da kap\u0131\u015f\u0131l\u0131yordu.\u201d
\n\u0130stanbul\u2019da bulunan Cumhurba\u015fkan\u0131 ve Ba\u015fbakan 6 Eyl\u00fcl ak\u015fam\u0131 ekspresle (trenle) Ankara\u2019ya hareket edeceklerdi. Sel\u00e7uk Emre, saat 18\u2019de Haydarpa\u015fa\u2019ya ula\u015fmak i\u00e7in Ajanstan ayr\u0131l\u0131r; detaylar\u0131n\u0131 ekteki raporda g\u00f6rece\u011finiz gibi \u00f6nce Vilayete u\u011frar, Vilayet ola\u011fan\u00fcst\u00fc bir hal ya\u015famaktad\u0131r, olaylar\u0131 kontrol etmekte g\u00fc\u00e7l\u00fck \u00e7eken Vali, orduyu harekete ge\u00e7irmek i\u00e7in emirler verir. Yeniden yola \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda, Karak\u00f6y vapurunun kalkt\u0131\u011f\u0131n\u0131, yollar\u0131n ise heyecanl\u0131 kalabal\u0131klar taraf\u0131ndan doldu\u011funu g\u00f6r\u00fcr ve bu heng\u00e2me i\u00e7inde kar\u015f\u0131ya ge\u00e7mek i\u00e7in Kabata\u015f\u2019tan arabal\u0131 vapura biner:
\n\u201c\u00dcsk\u00fcdar yolu ile Haydarpa\u015fa\u2019ya geldim\u2026Trenin hareketine daha zaman vard\u0131. Hen\u00fcz kimseler gelmemi\u015fti. Haydarpa\u015fa gar\u0131nda her zaman g\u00f6rmeye al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m kalabal\u0131ktan ba\u015fka bir kalabal\u0131k ve \u00fcst\u00fc ba\u015f\u0131 pek de iyi olm\u0131yan(olmayan) yeni \u00e7ehreler vard\u0131. Bu kalabal\u0131k aras\u0131nda dola\u015fan sivil memurlar vard\u0131. Bu normaldi. \u00c7\u00fcnk\u00fc Devlet ve H\u00fck\u00fcmet reislerimiz Ankara\u2019ya hareket edeceklerdi.
\nHaydarpa\u015fa\u2019ya \u00f6nce, o zamanki Ba\u015fvekil Yard\u0131mc\u0131s\u0131 Prof. Fuat K\u00f6pr\u00fcl\u00fc geldi. Beraberinde \u0130stanbul mebuslar\u0131ndan Celal Fuat T\u00fcrkgeldi ve F\u00fcr\u00fczan Tekil Beyler vard\u0131. Ben de bu arada Umum M\u00fcd\u00fcr Muavini Nail Mutlugil ile bulu\u015ftum. Reisicumhurumuzla Ba\u015fvekilimizin te\u015friflerine intizara ba\u015flad\u0131k. Gardaki tuhaf hava devam ediyordu. Sa\u011fda solda, o g\u00fcnler \u00e7ok moda olan, elinde \u2018K\u0131br\u0131s T\u00fcrk\u2019t\u00fcr\u2019 afi\u015fi bulunan \u015fah\u0131slar dola\u015f\u0131yordu. Hele bir tanesi bunu g\u00f6\u011fs\u00fcne, ceketinin i\u00e7ine bunlardan birini i\u011fnelemi\u015fti\u2026<\/p>\n
\nBa\u015fvekilin telefondan d\u00f6nmesine intizar olunurken kalabal\u0131ktan biri \u00e7\u0131karak: \u2018K\u0131br\u0131s T\u00fcrk\u2019t\u00fcr, K\u0131br\u0131s\u2019\u0131 Yunanl\u0131lara vermeyiz\u2019 diye ba\u011f\u0131r\u0131yor, gerek Reisicumhur ve gerek Ba\u015fvekil ve gerekse Demokrat Parti hakk\u0131nda sitayi\u015fk\u00e2r (\u00f6v\u00fcc\u00fc) s\u00f6zler s\u00f6yl\u00fcyor, etraf\u0131nda bulunanlar da tezah\u00fcratla ona kat\u0131l\u0131yorlard\u0131. Bu arada hallerinden \u00f6\u011frenci olduklar\u0131 anla\u015f\u0131lan iki gen\u00e7 Reisicumhura yakla\u015farak onun \u00f6n\u00fcnde bu kalabal\u0131\u011fa te\u015fvik edici s\u00f6zler s\u00f6yleme\u011fe ve \u2018K\u0131br\u0131s T\u00fcrk\u2019t\u00fcr T\u00fcrk kalacakt\u0131r\u2019 diye ba\u011f\u0131rma\u011fa ba\u015flad\u0131lar. \u2018K\u0131br\u0131s i\u00e7in kan\u0131m\u0131z\u0131 d\u00f6kme\u011fe haz\u0131r\u0131z\u2019 \u2018Emredin hemen K\u0131br\u0131s\u2019a gidelim\u2019 s\u00f6zleri durmadan tekrarlan\u0131yordu.
\nBa\u015fvekil telefondan d\u00f6nd\u00fc\u2026Tezah\u00fcrat aras\u0131nda trene bindiler ve tren mutat saatinden 10-15 dakika ge\u00e7 Ankara\u2019ya m\u00fcteveccihen hareket etti\u2026\u201d<\/p>\n
\nSel\u00e7uk Emre\u2019nin raporundan anl\u0131yoruz ki g\u00fcvenlik kuvvetlerinin b\u0131rak\u0131n\u0131z olaylar\u0131 \u00f6nlemek, seyirci kald\u0131klar\u0131 ve yer yer de \u00e7apulculara yard\u0131m ettiklerini g\u00f6r\u00fcyoruz. Haydarpa\u015fa\u2019da, Cumhurba\u015fkan\u0131 ve Ba\u015fbakan\u0131 u\u011furlad\u0131ktan sonra tekrardan Dolmabah\u00e7e\u2019ye ge\u00e7en ve buradan tuttuklar\u0131 taksi ile saat 21 sular\u0131nda Ajansa gitmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken yolda kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131klar\u0131 manzaray\u0131 \u015f\u00f6yle anlat\u0131r:
\n\u201c\u2026.Tophane\u2019deki seyr\u00fcsefer \u0131\u015f\u0131klar\u0131n\u0131n yan\u0131na geldi\u011fimiz zaman 100-150 ki\u015filik bir grup, ellerinde bayraklar \u2018K\u0131br\u0131s bizimdir, K\u0131br\u0131s T\u00fcrk\u2019t\u00fcr, Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn evini bombalayan\u0131 biz ya\u015fatmay\u0131z\u2019 diye ba\u011f\u0131rarak Karak\u00f6y taraf\u0131ndan gelip Bo\u011fazkesen\u2019e d\u00f6nd\u00fcler. Bu grup bir ba\u015f\u0131bozuk alay\u0131ndan farks\u0131z ve hepsinin elinde sopalar ve demirler bulunuyordu. Ge\u00e7tikleri her d\u00fckk\u00e2n\u0131n cam\u0131n\u0131, \u00e7er\u00e7evesini indiriyor, i\u00e7indeki e\u015fyalar\u0131 tahrip ediyorlard\u0131.
\nHayretler i\u00e7inde kalm\u0131\u015ft\u0131k\u2026Ne oldu\u011funu pek kavrayamad\u0131k\u2026Yol a\u00e7\u0131ld\u0131\u2026A\u011f\u0131r a\u011f\u0131r kap\u0131 i\u00e7ine do\u011fru tramvay caddesini takiben ilerliyorduk. Tramvay caddesi adeta bir harp meydan\u0131n\u0131 and\u0131r\u0131yordu. Caddenin her iki taraf\u0131ndaki ekseri d\u00fckkanlar tahrip edilmi\u015f, i\u00e7lerindeki e\u015fyalar soka\u011fa at\u0131lm\u0131\u015ft\u0131\u2026Ve tahrip i\u015fi devam ediyordu. Polisler cadde boyunca s\u0131ralanm\u0131\u015flar, d\u00fckk\u00e2nlar\u0131 tahrip eden kudurmu\u015f haldeki halka sadece bak\u0131yorlard\u0131.\u201d
\n(\u2026)
\n\u201cKap\u0131i\u00e7inden Karak\u00f6y\u2019e yakla\u015ft\u0131k\u00e7a tahribat derecesi art\u0131yordu. Karak\u00f6y ve Karak\u00f6y Meydan\u0131 tahrip edilmi\u015f ve soka\u011fa at\u0131lm\u0131\u015f buzdolab\u0131, motosiklet, bisiklet ve sair maddelerle dolmu\u015ftu. Yol boyunca ters \u00e7evrilmi\u015f ve yak\u0131lm\u0131\u015f otomobiller vard\u0131. Karak\u00f6y\u2019deki ma\u011fazalar\u0131n \u00fcst katlar\u0131ndan top top kuma\u015flar at\u0131l\u0131yor ve a\u015fa\u011f\u0131da bulunan \u015fah\u0131slar taraf\u0131ndan bu kuma\u015flar ge\u00e7en otomobillerin tamponlar\u0131na ba\u011flanarak caddelerde s\u00fcr\u00fcklendiriliyordu. Karak\u00f6y\u2019de noktan\u0131n yan\u0131nda bulunan bir \u015fapkac\u0131 d\u00fckk\u00e2n\u0131 tahrip edilirken noktadaki polis ve d\u00fckk\u00e2n\u0131n \u00f6n\u00fcndeki bir jandarma bu tahrip i\u015fine seyirci bulunuyordu.\u201d
\nBuradan Vilayet\u2019e ge\u00e7en Sel\u00e7uk Emre, \u0130\u00e7i\u015fleri Bakan\u0131 Dr. Nam\u0131k Gedik\u2019in kendilerinden birka\u00e7 dakika \u00f6nce vilayete geldi\u011fini \u00f6\u011frenirler.
\nGedik: \u201cBu bir milli galeyand\u0131r.\u201d<\/strong>
\n\u201cValinin yan\u0131na girerek m\u00fc\u015fahadelerimizi anlatt\u0131k. Vilayetin b\u00fct\u00fcn telefonlar\u0131 i\u015fliyordu. Durumu derhal kavrad\u0131k\u2026Bu hareket, bu ayaklanma b\u00fct\u00fcn \u0130stanbul\u2019da vard\u0131. Beyo\u011flu, Karak\u00f6y\u2019de g\u00f6rd\u00fcklerimizden daha feci bir hale gelmi\u015fti\u2026Her taraftan vilayete ba\u015fka bir fena haber veriyordu. \u0130stanbul adeta kaynayan bir kazan haline gelmi\u015fti.
\n\u201cVali, polis m\u00fcd\u00fcr\u00fc ile telefonda konu\u015farak kat\u2019\u0131 emir veriyor ve icap ederse zor kullan\u0131n, mani olun, \u015fehrin tahribini \u00f6nleyin diyordu. Di\u011fer taraftan Ordu M\u00fcfetti\u015fli\u011fine de telefon eden Vali, askeri birliklerin hala gelmemi\u015f oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor bu ne i\u015ftir, diyordu. Ve ordu birliklerinin s\u00fcratle vak\u2019a yerlerine sevkedilmesini vaziyete h\u00e2kim olmalar\u0131n\u0131 istiyordu.\u201d
\n(\u2026)
\n\u201cVali G\u00f6kay, Emniyet m\u00fcd\u00fcr\u00fcne odas\u0131nda bulundu\u011fum anda ikinci defa telefon ederek, ‘Daha \u015fiddetli davran\u0131n, aman vermeyin\u2019 diye emir verirken, odada bulunan D\u00e2hiliye (\u0130\u00e7i\u015fleri)\u00a0 Vekili di\u011fer telefonla \u0130stanbul\u2019da bulunan Emniyet Genel M\u00fcd\u00fcr\u00fc (o zamanki) Etem Yetkiner\u2019e ve dolay\u0131s\u0131yla Emniyet M\u00fcd\u00fcr\u00fc\u2019ne \u2018Polis nazik davrans\u0131n, yumu\u015fak davrans\u0131n. Bu bir milli galeyand\u0131r, \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ilmez\u2019 diyordu. Gelen haberlerden bu i\u015fin, tertipli bir i\u015f oldu\u011funu anla\u015f\u0131l\u0131yor ve bunun \u00fczerinde konu\u015fuluyordu. D\u00e2hiliye Vekili bu hususta da \u2018Olamaz, tertip olamaz, bu milli galeyand\u0131r\u2019 dedi.\u201d
\n\u201cZaman ilerliyor ve hadiseler durmadan geli\u015fiyordu. Adeta \u0130stanbul\u2019u bir felaket kaplam\u0131\u015ft\u0131. Ordu M\u00fcfetti\u015fi Vedat Pa\u015fa ve 66\u2019\u0131nc\u0131 T\u00fcmen Kumandan\u0131 T\u00fcmgeneral Nam\u0131k Arg\u00fc\u00e7 vilayete geldiler\u2026Vali kendilerinden ordu kuvvetlerinin nerede oldu\u011funu soruyor ve ordunun derhal m\u00fcdahale etmesini, \u015fiddet kullanmas\u0131n\u0131, icap ederse civardaki askeri birliklerden daha kuvvet getirilmesini istiyordu. Durum bu merkezde olmas\u0131na ve \u015fiddet kullan\u0131lmas\u0131 art\u0131k bir zaruret haline geldi\u011fi halde D\u00e2hiliye Vekili hala yumu\u015fak davran\u0131lmas\u0131 fikrini muhafaza ediyordu.\u201d
\n\u201cBu arada otelde bulunan Nafia Vekili (Bay\u0131nd\u0131rl\u0131k Bakan\u0131) Kemal Zeytino\u011flu D\u00e2hiliye Vekilini telefonla arad\u0131. D\u00e2hiliye Vekili Nefia Vekilinin s\u00f6ylediklerine cevaben \u2018Sen anlamazs\u0131n. Bu milli galeyand\u0131r. \u00d6n\u00fcne ge\u00e7ilmez, sen yollar\u0131nla me\u015fgul ol. Biz yapaca\u011f\u0131m\u0131z\u0131 biliriz. gibi laflar s\u00f6yl\u00fcyordu.\u201d
\n\u0130\u00e7i\u015fleri Bakan\u0131\u2019n\u0131n, gerek Vali\u2019nin \u2018M\u00fcdahale ediniz\u2019 emrini ayn\u0131 odada bir ba\u015fka telefonda Emniyet Genel M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc nezdinde iptal etmesi ve gerekse bay\u0131nd\u0131rl\u0131k Bakan\u0131 ile girdi\u011fi polemik, bu olaydaki konumunu netle\u015ftirmektedir. \u201cSen yollar\u0131nla me\u015fgul ol biz yapaca\u011f\u0131m\u0131z\u0131 biliriz\u201d demekle, bu olay\u0131n sevk ve idaresini, h\u00fck\u00fcmet ad\u0131na kendisinin icra etti\u011fini ikrar ediyordur.<\/p>\n
\n\u0130lk sald\u0131r\u0131 Ni\u015fanta\u015f\u0131\u2019nda bir Rum vatanda\u015f\u0131n sandvi\u00e7 d\u00fckk\u00e2n\u0131na kar\u015f\u0131 olur ve haber takriben saat 17 sular\u0131nda vilayete ula\u015f\u0131r. Vali G\u00f6kay, derhal Emniyet M\u00fcd\u00fcr\u00fc\u2019n\u00fc arar ve orduyu harekete ge\u00e7irece\u011fini s\u00f6yler. Emniyet M\u00fcd\u00fcr\u00fc, sakin bir vaziyete, \u00f6yle bir vakan\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, olaya h\u00e2kim olduklar\u0131n\u0131 ve orduyu harekete ge\u00e7irmeye gerek olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yler. Fakat Vali endi\u015felidir, \u0131srar\u0131 \u00fczerine Vilayete gelen Emniyet \u015eube M\u00fcd\u00fcr\u00fc\u2019ne, havi\u00a0 zarfl\u0131 emrini, Ordu M\u00fcfetti\u015fine ula\u015ft\u0131rmak \u00fczere verir. Haydarpa\u015fa\u2019da Cumhurba\u015fkan\u0131 ile Ba\u015fbakan\u0131 u\u011furlamakta olan Ordu M\u00fcfetti\u015finin eline emir takriben saat 18.50\u2019de ge\u00e7er.
\nOlay\u0131n vahameti belidir, derhal s\u0131k\u0131y\u00f6netim ilan edilip, soka\u011fa \u00e7\u0131kma yasa\u011f\u0131 uygulanmas\u0131 gerekir. Ama \u00f6yle olmuyor; \u0130stanbul Merkez Komutanl\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131n tuttu\u011fu tutanaktan anl\u0131yoruz ki, i\u015fin askeri yan\u0131 tamamen savsaklanarak ge\u00e7i\u015ftiriliyor ve ancak saat 22.00-22.30 aras\u0131 ilk m\u00fcdahalede bulunabiliyorlar. Sel\u00e7uk Emre raporunda konu hakk\u0131nda \u015funlar\u0131 yazar:
\n\u201c\u2026Sonradan gelen haberler de hepimizi \u015fa\u015f\u0131rtt\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc ba\u015flar\u0131nda subay bulunmayan askerler, n\u00fcmayi\u015f\u00e7ilerle birle\u015fiyor ve adeta bu tahribe bir vazife yap\u0131yormu\u015f gibi i\u015ftirak ediyordu. Ba\u015flar\u0131nda emir verecek kimse olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, emri n\u00fcmayi\u015f\u00e7ilerden al\u0131yorlar ve hatta onlara y\u0131kmakta seyirci ve yard\u0131mc\u0131 oluyorlard\u0131. Vilayetten bu durumu \u00f6nlemek i\u00e7in emir \u00fcst\u00fcne emir veriyor, vali pa\u015falar\u0131 s\u0131k\u0131\u015ft\u0131r\u0131yor, hatta a\u011f\u0131r s\u00f6yl\u00fcyordu.\u201d (…)
\n\u201cNihayet muhtelif askeri birliklerden kuvvetler gelme\u011fe ve \u015fehri sarma\u011fa ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Hatta birka\u00e7 grup da vilayete geldi. Bu arada bir de deniz birli\u011fi vard\u0131. Fakat vilayete gelen birli\u011fe mensup askerlerle ve subaylarla konu\u015ftu\u011fumda, hayretle kimsede mermi bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6\u011frendim.\u201d (\u2026)
\n\u201cSaat 23\u2019\u00fc ge\u00e7iyordu. Gelen haberler vilayetten verilen emirlerin tatbik edilmedi\u011fini, hala daha polisin i\u015fe seyirci kald\u0131\u011f\u0131n\u0131, hatta ordunun tam manas\u0131 ile i\u015fi ele almad\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131l\u0131yordu. Vali Ordu M\u00fcfetti\u015fi Vedat Pa\u015fa\u2019y\u0131 \u00e7a\u011f\u0131rarak:
\n\u2018-Pa\u015fa b\u00fct\u00fcn vebali ve g\u00fcnah\u0131 bana olmak \u00fczere, vur emrini veriyorum. N\u00fcmayi\u015f\u00e7ilere ihtar edilsin. E\u011fer s\u00f6z dinlemezlerse, da\u011f\u0131lmazlarsa, kar\u015f\u0131 gelirlerse derhal ate\u015f edilsin.
\nPa\u015fa, Valinin emrini diledi ve m\u00fctebessim bir \u00e7ehre ile:
\n\u2018-Aman Vali Bey, dedi. \u0130kinci Mu\u011flal\u0131 hadisesi (4) yaratmayal\u0131m.\u2019 Vali s\u00f6zlerini tekrarlad\u0131. Pa\u015fa odada \u00e7\u0131karken s\u00f6yleniyordu. \u2018Emir verirler, mesuliyet fasl\u0131na gelince, tereya\u011f\u0131ndan k\u0131l \u00e7eker gibi kendilerini s\u0131y\u0131r\u0131rlar\u2019 diyordu. Vali vur emrini, telefonla sa\u011fa sola bildirmesine ra\u011fmen, maalesef emir yerine getirilmedi. Al\u0131nan cevap ac\u0131 oldu.
\n\u2018-Cephanemiz yok\u2026\u2019
\n\u00c7\u00fcnk\u00fc cephane da\u011f\u0131t\u0131ls\u0131n diye emir verildi\u011fi halde, tek bir kur\u015fun dahi askere verilmemi\u015fti.\u201d
\n(\u2026)
\n\u201cVur emri \u00fczerine aradan zaman ge\u00e7mesine ra\u011fmen \u015fehirde tek bir silah patlamam\u0131\u015ft\u0131. Valiye, Ba\u015fvekile haberin verildi\u011fi bildirildi. Bir m\u00fcddet sonra Ba\u015fvekil Sapanca\u2019dan telefonla Vali ile g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fc. Vali, Ba\u015fvekilin \u00f6rfi idare (s\u0131k\u0131y\u00f6netim) ve Fevkalade Hal ilan edilmi\u015f oldu\u011funu, soka\u011fa \u00e7\u0131kman\u0131n yasak oldu\u011funu s\u00f6yledi.\u201d<\/p>\n
\n\u201cMeng\u00fc\u00e7 Pa\u015fa tekrar vilayete geldi Durumu sorduk. \u2018Duruluyor\u2019 dedi ve devamla dedi ki: \u2018\u0130yi ki mermi da\u011f\u0131tt\u0131rmad\u0131m. Kan g\u00f6vdeyi g\u00f6t\u00fcrecekti, kamyonlarda cephane vard\u0131. Cephane sand\u0131klar\u0131n\u0131n ba\u015flar\u0131na n\u00f6bet\u00e7i diktim ve tek bir mermiyi vur emrine ra\u011fmen vermedim. Ba\u015f\u0131m\u0131 yakmam\u2019 dedi. Bu s\u00f6zler kar\u015f\u0131s\u0131nda Umumu M\u00fcd\u00fcr Muavini Nail beyle hayret i\u00e7inde birbirimize bak\u0131\u015ft\u0131k. Bir tarafta bir \u015fehir harap oluyor, milli servet tahrip ediliyordu. Bunun \u00f6nlenmesi i\u00e7in en b\u00fcy\u00fck m\u00fclki amir ve bizzat Ba\u015fvekil taraf\u0131ndan verilen emir \u015fahsi endi\u015felerle yerine getirilmiyordu.\u201d
\n\u201cSonu\u00e7:\u00a0 Olay\u0131n bir tertip oldu\u011funu, daha telgraf hatlar\u0131 kesilmeden AP ajans\u0131 birka\u00e7 foto\u011fraf ile Frankfurt\u2019taki merkezine bildirmi\u015fti. Telgraflarda; \u2018sistemli bir \u015fekilde yap\u0131lan bu hareketin devam\u0131 m\u00fcddetince T\u00fcrk polisinin seyirci kald\u0131\u011f\u0131, hatta polisin n\u00fcmayi\u015f\u00e7ileri te\u015fvik etti\u011fi\u2019 yaz\u0131l\u0131yd\u0131. Saat 18.30 da Taksim\u2019de k\u0131sa bir mitingle ba\u015flayan bu hareketin \u015fehrin her taraf\u0131na birden sirayet etti\u011fi, kamyonlarla ta\u015f ve bir boydan haz\u0131rlanm\u0131\u015f sopalar\u0131n ve demirlerin getirilerek Taksim\u2019e ve Beyo\u011flu\u2019na d\u00f6k\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc bildiriliyordu.\u201d
\n\u201cVilayet \u00f6n\u00fcnden ge\u00e7en eli bayrakl\u0131 birini tutuk i\u00e7eri ald\u0131k. Ne yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131, nereden geldi\u011fini sorduk. Kendisi olduk\u00e7a i\u00e7kiliydi.
\n\u2018-Abi, vur dediler vurduk, k\u0131r dediler k\u0131rd\u0131k\u2019 dedi. Elinden bayra\u011f\u0131 almak istedi\u011fimiz zaman vermek istemiyor, diretiyor ve vermemek i\u00e7in a\u011fl\u0131yor. \u2018Benim can\u0131m, K\u0131br\u0131s gibi onu da vermem diyordu\u201d<\/p>\n
\nSel\u00e7uk Emre\u2019nin bahsetti\u011fi \u201cVurun dediler, vurduk, k\u0131r\u0131n dediler k\u0131rd\u0131k\u201d s\u00f6zleri 6-7 Eyl\u00fcl olaylar\u0131n\u0131 \u00f6zetler niteliktedir. Yine \u0130\u00e7i\u015fleri Bakan\u0131\u2019n\u0131n s\u00f6yledi\u011fi \u201cBiz yapaca\u011f\u0131m\u0131z\u0131 biliriz\u201d s\u00f6zleri, 6-7 Eyl\u00fcl pogromunun, h\u00fck\u00fcmetin bilgisi d\u00e2hilinde, \u00d6zel Harp Dairesi yani Kontr-gerilla taraf\u0131ndan d\u00fczenlenmi\u015f provoke ama\u00e7l\u0131 bir hadise oldu\u011fu t\u00fcm \u00e7\u0131plakl\u0131\u011f\u0131 ile ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r.\u00a0 Bunun b\u00f6yle oldu\u011funu d\u00f6nemin \u00d6zel Harp Dairesi\u2019nde (Seferberlik Tetkik Kurulu) g\u00f6revli ve daha sonra bu dairenin ba\u015fkan\u0131 olan Sabri Yirmibe\u015fo\u011flu\u2019nun 23 Eyl\u00fcl 2010 tarihinde Gazeteci Fatih G\u00fcllapo\u011flu\u2019na verdi\u011fi m\u00fclakatta ikrar ederek: \u201c6-7 Eyl\u00fcl de, bir \u2018\u00d6zel Harp\u2019 i\u015fiydi, ve muhte\u015fem bir \u00f6rg\u00fctlenmeydi. Amaca da ula\u015ft\u0131\u201d diyecektir.
\n14 May\u0131s 1950\u2019de demokrasi vaadiyle iktidara gelen Demokrat Parti (DP) hava ko\u015fullar\u0131n\u0131n da elveri\u015fli gitmesi sayesinde ilk \u00fc\u00e7-d\u00f6rt y\u0131lda Anadolu\u2019da b\u00fcy\u00fck at\u0131l\u0131mlar yapt\u0131, fakat bilin\u00e7sizce giri\u015filen yat\u0131r\u0131mlar bir s\u00fcre sonra durdu ve toplumda co\u015fkunun yerini giderek ho\u015fnutsuzluk almaya ba\u015flad\u0131. DP h\u00fck\u00fcmeti ekonomik s\u0131k\u0131nt\u0131lar nedeniyle y\u00fckselen muhalefet ve ho\u015fnutsuzlu\u011fu K\u0131br\u0131s \u00fczerinden milliyet\u00e7i bir hezeyana \u00e7evirerek ge\u00e7i\u015ftirmeyi ama\u00e7lad\u0131. Y\u00fckseltilen milliyet\u00e7ilik hem g\u00fcndemi de\u011fi\u015ftirdi hem de H\u0131ristiyan unsurlar\u0131n mal varl\u0131klar\u0131 bir kez daha el de\u011fi\u015ftirdi. Sel\u00e7uk Emre, belki de istemeyerek yazd\u0131\u011f\u0131 bu raporuyla b\u00f6yle \u00fcz\u00fcc\u00fc bir hadiseyi ayd\u0131nlatmaya katk\u0131da bulunarak tarihe not d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n
\n(2) \u0130stanbul B\u00fcy\u00fck\u015fehir Belediyesi K\u00fct\u00fcphaneleri ve M\u00fczeler M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc Atat\u00fcrk Kitapl\u0131\u011f\u0131.Demirba\u015f numaras\u0131: Bel_Mtf_049112 \u2018\u2019
\n(3) \u0130sim tak\u0131lardaki d\u00fczeltmeler taraf\u0131m\u0131zda yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Asl\u0131 \u0130zmirde gibidir.)
\n(4) Mu\u011flal\u0131 Hadisesi; 1943 y\u0131l\u0131 Temmuz ay\u0131nda Van \u00d6zalp\u2019te 33 K\u00fcrt k\u00f6yl\u00fcs\u00fcn\u00fc s\u0131n\u0131ra g\u00f6t\u00fcr\u00fcp ka\u00e7ak\u00e7\u0131l\u0131k s\u00fcs\u00fc vererek \u00f6ld\u00fcrme emrini veren III. Ordu M\u00fcfetti\u015fi General Mustafa Mu\u011flal\u0131.<\/p>\n