{"id":50501,"date":"2019-01-10T01:43:03","date_gmt":"2019-01-10T06:43:03","guid":{"rendered":"http:\/\/akunq.net\/tr\/?p=50501"},"modified":"2019-01-10T01:43:03","modified_gmt":"2019-01-10T06:43:03","slug":"bir-baska-acidan-kurtlerin-ermeni-soykirimindaki-rolu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=50501","title":{"rendered":"Bir ba\u015fka a\u00e7\u0131dan K\u00fcrtlerin Ermeni Soyk\u0131r\u0131m\u0131\u2019ndaki rol\u00fc"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a><\/p>\n

Ferda Balancar<\/strong><\/a>\u00a0<\/strong><\/p>\n

\u2018Ebedi D\u00f6n\u00fc\u015f- Yeni Fa\u015fizmin K\u00f6kenleri\u2019 ve \u00d6l\u00fcm Koridoru-Diyarbak\u0131r Cezaevinden Notlar kitaplar\u0131n\u0131n yazar\u0131 F\u0131rat Ayd\u0131nkaya, son d\u00f6nemde Ermeni Soyk\u0131r\u0131m\u0131\u2019na K\u00fcrt i\u015ftirakini inceleyen iki makaleyle g\u00fcndeme geldi. Birikim dergisininin son say\u0131s\u0131nda \u2018S\u0131radan K\u00fcrtlerin Ermeni Soyk\u0131r\u0131m\u0131na \u0130\u015ftiraki Meselesi\u2019 ba\u015fl\u0131kl\u0131 makalesi yay\u0131mland\u0131. Ayr\u0131ca Evrensel Bas\u0131m Yay\u0131n\u2019dan bu ay \u00e7\u0131kan \u2018Utan\u00e7 ve Onur\u2019 isimli kitaba \u20181880\u2019den 1915\u2019e: K\u00fcrt- Ermeni Hinterland\u0131ndaki K\u0131smi Soyk\u0131r\u0131m ve Soyk\u0131r\u0131mdaki K\u00fcrt \u0130\u015ftiraki \u00dczerine\u2019 adl\u0131 makalesiyle katk\u0131da bulundu. Ayd\u0131nkaya ile makalelerde \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc tezler hakk\u0131nda konu\u015ftu.<\/em><\/strong><\/p>\n

Yaz\u0131lar\u0131n\u0131zda K\u00fcrtlerin soyk\u0131r\u0131ma kat\u0131lma s\u00fcrecinde baz\u0131 kavramlar\u0131 s\u0131k kullan\u0131yorsunuz. Bunlardan birisi i\u015ftirak kavram\u0131. Bu kavram\u0131 a\u00e7ar m\u0131s\u0131n\u0131z?<\/strong><\/p>\n

\u0130\u015ftirak kavram\u0131n\u0131 bilin\u00e7li olarak kullan\u0131yorum. Soyk\u0131r\u0131m ile K\u00fcrtler aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi ancak i\u015ftirak gibi teknik ve kullan\u0131\u015fl\u0131 bir terim izah edebilir diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Ba\u015flarken i\u015ftirak kelimesinin tesad\u00fcfi veya gayr\u0131 iradi durumlara tamamen kapal\u0131 oldu\u011funu ve i\u015ftirak i\u00e7in muhakkak bir iradenin olmas\u0131 gerekti\u011fini belirtmemiz laz\u0131m. \u0130\u015ftirak edenin hi\u00e7 de\u011filse neye i\u015ftirak etti\u011fini, neden i\u015ftirak etti\u011fini bildi\u011fini varsaymam\u0131z gerekiyor. Bu nedenlerle i\u015ftirak kelimesi soyk\u0131r\u0131mdaki K\u00fcrt rol\u00fcn\u00fcn tan\u0131mlanmas\u0131 i\u00e7in bize iyi bir \u00e7er\u00e7eve sundu\u011fu kanaatindeyim. Bu hat\u0131rlatmadan sonra K\u00fcrtlerin, Bab\u0131ali\u2019deki soyk\u0131r\u0131m karar\u0131n\u0131n al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 toplant\u0131larda dahli olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul etmemiz laz\u0131m. Wannsee benzeri toplant\u0131larda K\u00fcrtler yoktu. Yani soyk\u0131r\u0131m karar\u0131 verilirken K\u00fcrtlere dan\u0131\u015f\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 gibi K\u00fcrtlerin bu toplant\u0131lar\u0131 etkileme potansiyeli de yoktu. Hakeza Te\u015fkilat\u0131 Mahsusa ya da askeri b\u00fcrokrasinin karar mekanizmas\u0131 i\u00e7inde kafa adamlar\u0131 da yoktu K\u00fcrtlerin.\u00a0 O y\u00fczden K\u00fcrtler i\u015fin teorik k\u0131sm\u0131nda yoktular. Ne var ki Soyk\u0131r\u0131m karar\u0131 sahada uygulamaya ba\u015flay\u0131nca K\u00fcrtlerin bir k\u0131sm\u0131n\u0131n buna i\u015ftirak etti\u011fini g\u00f6rmekteyiz. Bu i\u015ftirak iradesinin iradi ve bilin\u00e7li bir tercih oldu\u011funun alt\u0131n\u0131 \u00e7izelim. Hukuk terminolojisiyle konu\u015fursak e\u011fer soyk\u0131r\u0131m iradesi genel bir kas\u0131t de\u011fil \u00f6zel bir kas\u0131t gerektirir. Bu \u00f6zel kas\u0131t katliamlara kat\u0131lan s\u0131radan herkeste var m\u0131yd\u0131, tart\u0131\u015f\u0131l\u0131r belki. Ama soyk\u0131r\u0131m b\u00fcrokrasisiyle hemhal kimi K\u00fcrtlerde bu \u00f6zel kast\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz.<\/p>\n

Buna \u00f6rnek verir misiniz?<\/strong><\/p>\n

\u00d6zellikle Mu\u015f, Mardin ve Diyarbak\u0131r\u2019da Soyk\u0131r\u0131m \u00f6ncesinde vilayet b\u00fcrokrasisi ile \u00f6nde gelen a\u015firetlerin bu i\u015fin icra ve organizasyonu i\u00e7in bazen toplant\u0131 \u015feklinde bazen haber ula\u015ft\u0131rma \u015feklinde bir t\u00fcr \u00f6zel ileti\u015fim hatt\u0131 in\u015fa ettiklerini g\u00f6r\u00fcyoruz. Mesela Mu\u015f\u2019ta o d\u00f6nemin tan\u0131kl\u0131lar\u0131na bakt\u0131\u011f\u0131n\u0131zda d\u00f6nemin K\u00fcrt\u00a0 a\u015firetlerinin baz\u0131lar\u0131n\u0131n bu toplant\u0131lara kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. Somutla\u015ft\u0131rmak gerekirse \u015eeyh Hazret, Hac\u0131 Musa bey, baz\u0131 Varto a\u015firetleri ve di\u011fer baz\u0131 Mu\u015f a\u015firetlerinin vilayette kent b\u00fcrokrasisi ile bu meseleleri konu\u015ftuklar\u0131n\u0131 biliyoruz. Mu\u015f Ermenilerinin ne \u015fekilde katledilece\u011fine dair bir parselasyon bile yapm\u0131\u015f olduklar\u0131n\u0131n delilleri mevcut. Mesela Mu\u015f\u2019un bat\u0131s\u0131 bir a\u015firete, do\u011fusu \u015eeyh Hazret ve Musa beye, Varto taraf\u0131 baz\u0131 Varto a\u015firetlerine taksim edilmesi hayli enteresan. Bu arada yeri gelmi\u015fken Mu\u015f, Bitlis ve Van Ermenilerinin balyoz harek\u00e2t\u0131yla bulunduklar\u0131 yerde m\u00fcmk\u00fcn mertebe tehcir edilmeden \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesi stratejisinin oldu\u011funu vurgulayal\u0131m. Diyarbak\u0131r\u2019da Doktor Re\u015fid\u2019in uygulamalar\u0131nda da benzer durum g\u00f6ze \u00e7arp\u0131yor. Her ne kadar \u00e7ekirdek kadro Re\u015fit\u2019in sad\u0131k ek\u00fcrileriyse de bu kadro ile Diyarbak\u0131r e\u015fraf\u0131ndan belli baz\u0131 ailelerin proje karde\u015fli\u011fi yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6zlemliyoruz. Cemilpa\u015fazadelerin bir k\u0131sm\u0131, yine Pirin\u00e7cizadeler ve di\u011fer bir k\u0131s\u0131m \u00f6nde gelen aile temsilcilerinin Doktor Re\u015fid\u2019in soyk\u0131r\u0131m\u0131n ne \u015fekilde icra edilece\u011finin belirlendi\u011fi toplant\u0131lar\u0131na i\u015ftirak etti\u011fi anla\u015f\u0131l\u0131yor. D\u00f6nemin anlat\u0131mlar\u0131na bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda neredeyse halka a\u00e7\u0131k bir halde ve bazen camide bu toplant\u0131lar\u0131n ger\u00e7ekle\u015fmesi ise bu kesimlerin \u00f6zg\u00fcvenine delalet ediyor. Mardin\u2019de K\u00fcrtleri bu i\u015fe ikna ve mobilizasyon i\u00e7in Pirin\u00e7cizadeler g\u00f6rev al\u0131yor. Burada tehcir g\u00fczerg\u00e2hlar\u0131, say\u0131lar\u0131, g\u00fcnleri \u00f6nceden baz\u0131 a\u015firetlere yaz\u0131l\u0131 olarak bildiriliyor. \u0130\u015ftirakten kast\u0131m tastamam budur. Belli baz\u0131 K\u00fcrtler sahada bu i\u015fe hi\u00e7 de kand\u0131r\u0131lma diyemeyece\u011fimiz bir \u00f6zg\u00fcvenle bu y\u00fcz k\u0131zart\u0131c\u0131 i\u015fe bula\u015ft\u0131lar. \u015eimdiye dek hep s\u00f6ylendi\u011fi gibi yaln\u0131zca bir k\u0131s\u0131m a\u015firetlerin de\u011fil bir k\u0131s\u0131m s\u0131radan halk\u0131n da bu i\u015fe i\u015ftirak ettiklerini g\u00f6steren yeterince tan\u0131kl\u0131k var ortada.<\/p>\n

K\u00fcrtlerin rol\u00fcne dair de\u011fi\u015fik g\u00f6r\u00fc\u015fler var. Siz bu rol\u00fc nas\u0131l tan\u0131mlars\u0131n\u0131z?<\/strong><\/p>\n

Ermeni Soyk\u0131r\u0131m\u0131 ve K\u00fcrtlerin rol\u00fc fasik\u00fcl\u00fcnde kabaca d\u00f6rt yakla\u015f\u0131m var. Birincisi, Talat Pa\u015fa\u2019dan, TTK eski Ba\u015fkan\u0131 Yusuf Hala\u00e7o\u011flu\u2019na kendi g\u00fcnahlar\u0131n\u0131 ba\u015fkalar\u0131na y\u00fcklemeye \u00e7al\u0131\u015fan bir inkarc\u0131 aks var.\u00a0 Bunlar \u00f6zetle \u201cBiz tehciri insani ve steril bir organizasyon olarak d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fck fakat K\u00fcrtler i\u00e7ine girince i\u015fi sabote ettiler ve soyk\u0131r\u0131m\u0131 onlar yapt\u0131lar\u201d bi\u00e7iminde ba\u015fkalar\u0131n\u0131 su\u00e7lay\u0131c\u0131 bir s\u00f6ylem dola\u015f\u0131ma soktular.\u00a0 \u0130kincisi, d\u00f6nemin K\u00fcrt ayd\u0131nlar\u0131ndan Nuri Dersimi\u2019nin \u00f6nc\u00fcl\u00fck etti\u011fi \u201ckar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 mukatele\u201d g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc. Dersimi, \u201cBu i\u015fi Ermeniler ba\u015flatt\u0131, K\u00fcrtler de kar\u015f\u0131l\u0131k verdi\u201d \u015feklinde soft bir inkarc\u0131l\u0131\u011f\u0131n i\u00e7inden konu\u015fuyor. Bu g\u00f6r\u00fc\u015f istisna olsa da g\u00fcn\u00fcm\u00fczde muhafazak\u00e2r K\u00fcrt \u00e7evrelerinin bir k\u0131sm\u0131nda bu g\u00f6r\u00fc\u015f hala belirleyici. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc g\u00f6r\u00fc\u015f, ise \u201cKulan\u0131ld\u0131k\u2026Aldat\u0131ld\u0131k.. Cahilli\u011fimizden yapt\u0131k\u2026\u201d s\u00f6ylemi. Bu tezin sahipleri s\u0131k\u0131\u015ft\u0131klar\u0131nda olan biteni birka\u00e7 ta\u015feron a\u015firete ihale edip i\u015fin i\u00e7inden s\u0131yr\u0131lma gayretine sar\u0131lmakta. M\u00fcmk\u00fcn mertebe ihalenin K\u00fcrtlere kalmamas\u0131 i\u00e7in \u00e7\u0131rp\u0131nan bir s\u00f6ylemdir bu.\u00a0\u00a0 Bu s\u00f6ylem hem K\u00fcrt ayd\u0131nlar\u0131 aras\u0131nda hem de K\u00fcrt siyasetlerinin belli merkezlerinde savunulan bir tez. 1915 sonras\u0131nda da K\u00fcrt ayd\u0131nlar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011fu bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc savunuyor. Mesela \u00fcnl\u00fc K\u00fcrt \u015fairi Cegerxwin bunlardan biri. Cegerxwin \u2018cahil K\u00fcrt\u2019 imgesini s\u0131k\u00e7a kullan\u0131r. Bu tez bize iki \u015fey s\u00f6yler. Bir kere bu teze g\u00f6re bir b\u00fct\u00fcn olarak halk\u0131n hi\u00e7bir kesimi bu i\u015fin i\u00e7inde hi\u00e7 yer almad\u0131. \u0130kincisi olarak da \u201ckullan\u0131ld\u0131k, aldat\u0131ld\u0131k\u201d demeye getiren bir ge\u00e7i\u015ftirme defans\u0131d\u0131r bu. Bu tez her ne kadar 1930\u2019lu y\u0131llar\u0131n K\u00fcrt ayd\u0131nlar\u0131n\u0131n a\u011fz\u0131ndaki sak\u0131z olsa da \u00a0bu tez 1970\u2019lerden sonra modern bir jargonla yeniden \u00fcretildi. 1970\u2019lerden g\u00fcn\u00fcm\u00fcze modern ideolojileri tedris eden K\u00fcrt okumu\u015flar\u0131 bir taraftan Ermenilerle hemdert bir s\u00f6ylem tuttururken di\u011fer taraftan Soyk\u0131r\u0131m\u2019daki K\u00fcrt rol\u00fcn\u00fc m\u00fcphem bir feodalite diskuru i\u00e7inden g\u00f6rd\u00fcler. Bilhassa K\u00fcrtlerin sol kanat aktivistleri s\u0131radan halk\u0131 tamamen bu i\u015ften muaf tutan birka\u00e7 ta\u015feron a\u015firet s\u00f6ylemini sol jargon i\u00e7inde yeniden t\u00fcreterek olan biteni mu\u011flak bir tan\u0131mlama olan \u2018K\u00fcrt egemen s\u0131n\u0131f\u0131\u2019n\u0131n kabar\u0131k g\u00fcnah defterine yazma yolunu se\u00e7tiler. Bu s\u00f6ylem soyk\u0131r\u0131mdaki K\u00fcrt i\u015ftirakini flu bir alana hapsetti\u011fi kadar i\u015fin i\u00e7inden steril bir \u015fekilde s\u0131v\u0131\u015fma izlenimini de vermektedir. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc yakla\u015f\u0131m ise benim de savundu\u011fum bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na g\u00f6re Soyk\u0131r\u0131mda K\u00fcrt a\u015firetlerinin yan\u0131 s\u0131ra \u00f6nemli bir kitleye tekab\u00fcl eden s\u0131radan K\u00fcrtlerin bir k\u0131sm\u0131 da rol ald\u0131. Hem de proaktif bir rol. Baz\u0131 K\u00fcrt a\u015firetleri bu i\u015fler i\u00e7in ta 1890\u2019lardan bu yana idman yapmaktayd\u0131 zaten. Yani bu a\u015firetler 1915\u2019te aniden ve tesad\u00fcfen ortaya \u00e7\u0131kmad\u0131lar. 1890\u2019larda Hamidiye Alaylar\u0131yla devam eden bir s\u00fcre\u00e7 bu. \u00d6zellikle 1894-98 kaliamlar\u0131 s\u00fcrecinde Sasun, Harput, E\u011fin, Van katliam\u0131nda binlerce Ermeniyi katleden devlet \u015fiddetinin m\u00fc\u015ftemilat\u0131 gibi davranan bir K\u00fcrt \u015fiddeti var. Bu \u015fiddet, 1915\u2019in prel\u00fcd\u00fcyd\u00fc ve sonra zaten final yapt\u0131.<\/p>\n

\u2018S\u0131radan K\u00fcrtler\u2019 kavram\u0131n\u0131 a\u00e7ar m\u0131s\u0131n\u0131z?<\/strong><\/p>\n

S\u0131radan K\u00fcrtleri izah etmek i\u00e7in Mele Mahmude Beyazidi\u2019nin g\u00f6\u00e7ebe, a\u015firetli, sava\u015fkan, da\u011fl\u0131 K\u00fcrtler ile; tar\u0131mla hemhal, k\u0131smen \u015fehirle\u015fmi\u015f, ya a\u015firetsiz ya da b\u00fcy\u00fck bir a\u015firet patronaj\u0131ndan yoksun, \u015fehirle\u015fti\u011fi i\u00e7in sava\u015fkan g\u00fc\u00e7lerini yitirmi\u015f g\u00f6rece munis reaya K\u00fcrtler dikotomisini hat\u0131rlamam\u0131z laz\u0131m. S\u0131radan K\u00fcrtler sosyolojisinden kast\u0131m bu ayr\u0131m\u0131n ikincisi elbette. S\u0131radan K\u00fcrtlerin y\u0131k\u0131c\u0131 performanslar\u0131n\u0131 asl\u0131nda sahaya hakim olan akt\u00f6rler tamamen fark\u0131ndayd\u0131. Misal bu ayr\u0131m\u0131n ve hatta bu gerilimin tamamen fark\u0131nda olan Garo Sasuni, \u201cK\u00fcrtlerden \u00fc\u00e7 kesim bu i\u015fe dahil oldu tespitini yapar. Birincisi devlet zoruyla kat\u0131lanlar, ikincisi kendi \u00e7\u0131kar\u0131 i\u00e7in kat\u0131lan a\u015firetler, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc de reaya K\u00fcrtler.\u201d Jwaideh ve Bruneissen\u2019in \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ndan \u2018reaya K\u00fcrtlerin\u2019 a\u015firetli K\u00fcrtlerden bile daha kalabal\u0131k bir yek\u00fcne ula\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. Bunlar herhangi bir a\u015firete ba\u011fl\u0131 olmayan, daha \u00e7ok ovada ya\u015fayan, tar\u0131mla u\u011fra\u015fan insanlar. Garo Sasuni diyor ki: \u201c1915\u2019te devlet birtak\u0131m a\u015firetlere g\u00fcvenemedi\u011fi i\u00e7in onlar\u0131n yerine reaya K\u00fcrtlerin \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7t\u0131. S\u0131radan K\u00fcrtlerin infial durumlar\u0131nda oynayaca\u011f\u0131 potansiyel y\u0131k\u0131c\u0131l\u0131\u011fa dikkati \u00e7eken ilk ki\u015fi Sasuni de\u011fildir asl\u0131nda. 1907 y\u0131l\u0131nda Ta\u015fnak kongresine kat\u0131lan \u00fcnl\u00fc Antranik Pa\u015fa, K\u00fcrt-Ermeni ittifak\u0131n\u0131n konu\u015fuldu\u011fu bir oturumda \u201cs\u00f6z konusu Ermeniler oldu\u011funda tar\u0131mla u\u011fra\u015fan ova sakini reaya K\u00fcrt kesimlerin, K\u00fcrtlerin en zalimi\u201d oldu\u011funa dikkati \u00e7eker. Yine sahaya hakim olan akt\u00f6rlerden A.Rahman Bedirhan 1898-1902 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda 31 say\u0131 \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 K\u00fcrdistan gazetesinin tam 16 say\u0131s\u0131nda K\u00fcrt-Ermeni ili\u015fkilerini kaleme yat\u0131r\u0131yor. Ona g\u00f6re 1900\u2019\u00fcn ba\u015f\u0131nda K\u00fcrdistan\u2019da siyasal sosyoloji a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00fc\u00e7 kesim olu\u015fmu\u015ftur: \u201cErmeniler, Hamidiye K\u00fcrtleri ve Hamidiye olmayan K\u00fcrtler.\u201d Bedirhan, Hamidiye K\u00fcrtlerinden umudunu tamamen kaybedip Hamidiye olmayan K\u00fcrtlere dert anlatmak i\u00e7in epey \u00e7aba sarf eder. Ermenileri \u00f6ld\u00fcrmeyin, zul\u00fcm etmeyin, yapabiliyorsan\u0131z Ermenilerle ittifak edip sultana kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131n der. Hatta bu \u00e7a\u011fr\u0131lar\u0131 sonradan Tro\u015fak\u2019ta da yay\u0131mlan\u0131r. 1908 y\u0131l\u0131nda K\u00fcrt Teav\u00fcn ve Terakki Gazetesi ise\u00a0 toplam 9 say\u0131 \u00e7\u0131kar. Ve tam 7 say\u0131da K\u00fcrtlere hitaben istibdad d\u00f6neminin sona erdi\u011fi hat\u0131rlat\u0131larak bundan b\u00f6yle Ermenilerle sulh zaman\u0131n\u0131n geldi\u011fi, talan ve soygunculu\u011fun bitti\u011fi \u00e7a\u011fr\u0131lar\u0131 yap\u0131l\u0131yordu. Yan\u0131s\u0131ra bu tarihlerde kurulan K\u00fcrt Teav\u00fcn ve Terakki Cemiyetinin nizamnamesinde de cemiyetin kurulu\u015f amac\u0131 \u201cK\u00fcrt halk\u0131n\u0131n Ermenilerle uygarca uzla\u015fmas\u0131n\u0131 ve halk olarak iyi ge\u00e7inmesini sa\u011flamak\u201d olarak belirlenmi\u015fti. Cemiyet K\u00fcrtlerin pogromlar s\u0131ras\u0131nda el koydu\u011fu topraklar\u0131n m\u00fclkiyetinin bar\u0131\u015f\u00e7\u0131 bir \u015fekilde \u00e7\u00f6z\u00fclmesini de g\u00fcndemine al\u0131rken, K\u00fcrtler ile Ermenilerin \u2018seviyeli birlikteli\u011fini\u2019 in\u015fa etmek ve K\u00fcrtlerin yeni rejime intibak\u0131 i\u00e7in Seyyid Abdulkadir ve Saidi Nursi gibi kanaat liderlerini sahaya s\u00fcrerek s\u0131radan halkla ileti\u015fim seferberli\u011fi ba\u015flatm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

S\u0131radan K\u00fcrtler parantezinde Hamidiye alaylar\u0131na kat\u0131lmak i\u00e7in Ermenileri \u00f6ld\u00fcr\u00fcp basamak olarak kullanmay\u0131 al\u0131\u015fkanl\u0131k haline getiren kimi K\u00fcrt a\u015firet kitlelerini de sayabiliriz. D\u00f6nemin yaz\u0131\u015fmalar\u0131na bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda bu ki\u015filer Zeki Pa\u015fa\u2019n\u0131n kap\u0131s\u0131n\u0131 epey a\u015f\u0131nd\u0131rm\u0131\u015fa benzer. Yine Hamidiye alaylar\u0131n\u0131n m\u00fc\u015ftemilat\u0131 gibi davranan Van\u2019daki kasaplar taburu, Mu\u015f\u2019taki Saide Nado \u00e7etesi, Diyarbak\u0131r\u2019da Cendirmeyen bejik ve Cemilpa\u015fazade Mustafa bey milisleri, Mardin\u2019deki Hamsin milisleri de sayabiliriz. Yine K\u00fcrt toplumunda tutunamayanlar\u0131, m\u00fccrimleri ve e\u015fk\u0131ya \u00f6rg\u00fctlenmelerini de bu paranteze dahil edebiliriz. S\u00f6zgelimi K\u00fcrt \u2018Halo \u00e7etesi\u2019 bu konularda epey g\u00fcndem i\u015fgal eden bir \u00e7ete faaliyeti.<\/p>\n

Peki bu S\u0131radan K\u00fcrtler a\u015firet denetiminde de\u011filse onlar\u0131 harakete ge\u00e7iren bir otorite olmal\u0131. \u00a0Kim mobilize ediyor bunlar\u0131? \u00a0\u00a0\u00a0<\/strong><\/p>\n

Perde gerisinde s\u0131radan K\u00fcrtleri mobilize eden devlettir asl\u0131nda.\u00a0 Ama bunu K\u00fcrdistan\u2019da devlet ad\u0131na birilerinin yapmas\u0131 gerekiyordu; o da \u015feyhler oldu. \u015eeyhler s\u0131radan K\u00fcrtleri devlet ad\u0131na bu i\u015fler i\u00e7in hareket ettiren k\u00fclt bir otoriteydi. Sadece mobilize eden de\u011fil asl\u0131nda baz\u0131 yerlerde mobil unsurlar olarak Soyk\u0131r\u0131m\u2019daki ilk ta\u015f\u0131 da onlar atmalar\u0131 da hayli enteresan. S\u0131radan K\u00fcrtler, rejimin \u015feyhler \u00fczerinden formatlad\u0131\u011f\u0131 mod\u00fcler pusucu g\u00fc\u00e7 kesimleriydi. Fetvalar\u0131yla ve tutumlar\u0131yla \u015feyhlerin b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu Soyk\u0131r\u0131m\u0131n hem me\u015frula\u015ft\u0131r\u0131c\u0131s\u0131, hem ideolojik tahkimat sa\u011flay\u0131c\u0131s\u0131 hem de kitle ajitat\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fc fonksiyonlar\u0131n\u0131 y\u00fcklendiler. Sultan\u0131n de\u011fil ama halifenin sesi olma \u00f6zellikleriyle bu haliyle \u015feyhler Ruanda soyk\u0131r\u0131m\u0131 s\u0131ras\u0131nda radyonun oynad\u0131\u011f\u0131 konvansiyonel role benzer rol oynad\u0131lar. \u015eeyhlerin K\u00fcrdistan\u2019da \u2018k\u00fclt otorite\u2019 haline gelmesine biraz yak\u0131ndan bakmakta fayda var. Mevlana Halid\u2019e kadar K\u00fcrdistan\u2019da kendini toplumdan tecrit edip daha \u00e7ok tasavvuf ve zikir seanslar\u0131na y\u00f6nelmi\u015f Kadiri \u015feyhleri vard\u0131. Mevlana Halid Nak\u015fili\u011fi, Halidilik temelinde re-organize ederken K\u00fcrt-Ermeni hinterland\u0131na se\u00e7me halifelerini g\u00f6ndererek Kadiri \u015feyhlerin tekelini tamamen k\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. Mevlana Halid, Hindistanl\u0131 Abdullah Dehlevi\u2019nin tedrisinden ge\u00e7mi\u015fti. Dehlevi, tasavvuf ehli oldu\u011fu kadar \u0130ngiliz s\u00f6m\u00fcrgecili\u011fine kar\u015f\u0131 Hindistan\u2019da toplumsal bir direni\u015fe de \u00f6nc\u00fcl\u00fck etmekteydi. Bu nedenle \u0130ngiliz emperyalizmine kar\u015f\u0131 dinsel s\u00f6ylem H\u0131ristiyan kar\u015f\u0131t\u0131 bir pop\u00fclizmle birlikte dillendirilmekteydi. Mevlana Halid, Hindistan\u2019dan K\u00fcrdistan\u2019a geldi\u011finde bu teoloji-politik doktrine sad\u0131k kald\u0131. Kadirilerin tersine ibadeti toplumun i\u00e7ine geri getiren Halid, bu \u015fekilde direni\u015f kodlar\u0131nda yeni bir S\u00fcnni ak\u0131m\u0131na \u00f6nc\u00fcl\u00fck etti. Mevlana Halid\u2019in siyasi paradigmas\u0131 emperyalizm kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131 kokan H\u0131ristiyan kar\u015f\u0131t\u0131 bir tutumu ihtiva ediyordu. Bu haliyle Nak\u015fibendilik, Ortodoks S\u00fcnnili\u011fin t\u00fcm ak\u0131mlar\u0131ndan daha \u00e7ok d\u00fcnyevi, siyasi ve militan bir yap\u0131lanma ile K\u00fcrdistan\u2019da arz\u0131 endam etti. \u00a0Mevlana Halid Rab\u0131ta isimli risalesini m\u00fcrted \u0130ranl\u0131lara ve melun hristiyanlara beddua, Osmanl\u0131lara ise dua ile bitirmekteydi. Osmanl\u0131\u2019y\u0131 \u0130slam\u2019\u0131n son kalesi olarak g\u00f6r\u00fcyordu \u00e7\u00fcnk\u00fc. \u00d6te yandan II. Mahmud\u2019un K\u00fcrt mirliklerini ortadan kald\u0131rmas\u0131na destek vermesi de dikkat \u00e7ekiciydi. Halidili\u011fin geli\u015fmesiyle birlikte K\u00fcrdistan, \u0130slam\u2019\u0131n bu co\u011frafyaya yay\u0131lmas\u0131ndan sonra ikinci kez ciddi bir S\u00fcnnile\u015fme dalgas\u0131na sahne oldu. Mirliklerin ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131 ile birlikte iktidar sosyolojisi a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u015feyhlik kurumunun \u00f6n\u00fc sonuna kadar a\u00e7\u0131ld\u0131. \u015eeyhler 1850\u2019lerden itibaren a\u015firet reislerinden bile daha g\u00fc\u00e7l\u00fc bir pozisyona do\u011fru ata\u011fa ge\u00e7tiler. Halid\u2019in atad\u0131\u011f\u0131 halifeler K\u00fcrdistan\u2019da Rus yay\u0131lmac\u0131l\u0131\u011f\u0131na kar\u015f\u0131 ciddi bir kitlesel teyakkuz durumu yaratt\u0131lar. Abd\u00fclhamit\u2019in 93 harbi sonras\u0131 \u0130slamizm siyasetine y\u00f6nelmesi bu dalgaya yeni bir ruh \u00fcfledi. Rusya\u2019n\u0131n Panslavizmine kar\u015f\u0131 Abd\u00fclhamit Panislamizmi sahaya s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fc. Panislamizm dalgas\u0131n\u0131n i\u00e7inde bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 anti-h\u0131ristiyan dinsel diskuru ba\u015fta Ermeniler olmak \u00fczere yerle\u015fik H\u0131ristiyanlara y\u00f6nelik ka\u015flar\u0131n \u00e7at\u0131lmas\u0131na yol a\u00e7acakt\u0131 art\u0131k. \u00d6te yandan Rus kar\u015f\u0131t\u0131 ama Hristiyan kar\u015f\u0131t\u0131 olmayan \u015feyhler de vard\u0131. \u015eeyh Ubeydullah\u2019tan \u015eeyh Said\u2019e uzanan bir dinsel hat H\u0131ristiyan kar\u015f\u0131t\u0131 tutumun tam aksi bir tav\u0131r sergiliyor. 1880 y\u0131l\u0131nda Van\u2019da neredeyse t\u00fcm Nak\u015fi \u015feyhlerini bir araya getirip bir toplant\u0131 yapan Ubeydullah, bir k\u0131s\u0131m Abd\u00fclhamit\u00e7i \u015feyhlerin isyan s\u0131ras\u0131nda t\u00fcm H\u0131ristiyan gruplar\u0131n \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesi \u00f6nerilerine kar\u015f\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a tav\u0131r al\u0131r. Ve \u015feyhin bu tutumunu K\u00fcrdistan gazetesi K\u00fcrtlerin Ermenileri \u00f6ld\u00fcrmemesi i\u00e7in bir iftihar tablosu olarak s\u0131k s\u0131k hat\u0131rlat\u0131r. Ger\u00e7ekten de \u015feyh, Ermenilere mavi bayrak ta\u015f\u0131malar\u0131 halinde kendilerine dokunulmayaca\u011f\u0131n\u0131n garantisini verir. Ve dokunmaz da. Yine 1913 y\u0131l\u0131nda Ermenilerle s\u0131n\u0131rl\u0131 bir ittifak yapan Bitlisli Mela Selim\u2019i de anmak gerek. Soyk\u0131r\u0131m s\u0131ras\u0131nda \u015eeyh Said\u2019in Ermenilerin katledilmesini gayr\u0131 \u0130slami ve gayr\u0131 insani olarak niteleyen fetvas\u0131n\u0131 da biliyoruz. Yine Hesen Hi\u015fyar an\u0131lar\u0131nda Mu\u015f civar\u0131nda Rus ordusuna kar\u015f\u0131 sava\u015fan Said Nursi\u2019nin \u00f6ld\u00fcr\u00fclmek \u00fczere olan 1500 Ermeniyi katledilmekten kurtararak Ruslara teslim etti\u011fini yazar. Nihayet Mardin y\u00f6resinde \u015eeyh Fethullah\u2019\u0131n soyk\u0131r\u0131m kar\u015f\u0131t\u0131 net tutumu da bilinmektedir bug\u00fcn. Fakat maalesef bu damar zay\u0131f ve istisna kald\u0131.<\/p>\n

E\u011fer dedi\u011finiz gibi \u015feyhler k\u00fclt bir otorite ise neden bu damar zay\u0131f kald\u0131?<\/strong><\/p>\n

Sebebi bana g\u00f6re basit asl\u0131nda. Zira Marksist jargonla s\u00f6ylersek e\u011fer din nihayetinde ideolojik yani bir \u00fcst yap\u0131 kurumu. \u0130ktisadi ko\u015fullar \u00fcst yap\u0131 kurumlar\u0131n\u0131n etkili olmas\u0131n\u0131 \u00e7o\u011fu zaman bloke edebiliyor. \u015eunu s\u00f6ylemeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorum. Bu i\u015fin i\u00e7inde talan ve ganimet vard\u0131. E\u011fer ganimet olmasayd\u0131 bu i\u015fin i\u00e7inde, mesela Ermenilerin mal\u0131 devlet tekelindedir hi\u00e7 kimse onlara dokunamaz \u015feklinde sert bir yasa olsayd\u0131 muhtemelen bahsetti\u011fimiz damar istisna de\u011fil kural olurdu. Yani herkes \u015feyhleri dinlerdi. Ancak i\u015fin i\u00e7inde ganimet ve talan oldu\u011fu i\u00e7in bir k\u0131s\u0131m \u015feyhlerin s\u00f6ylemi s\u0131n\u0131rl\u0131 say\u0131da ki\u015fiye ula\u015ft\u0131. Bu nedenle Talan kavram\u0131 anla\u015f\u0131lmadan Soyk\u0131r\u0131m\u2019a K\u00fcrt i\u015ftiraki anla\u015f\u0131lamaz kanaati ta\u015f\u0131yorum. Bunu s\u00f6ylerken Adorno akl\u0131ma geliyor. \u00dcstad \u201cKapitalizmden bahsedilmeden fa\u015fizmden bahsedilemez\u201d demi\u015fti. Ondan ilham alarak bana kal\u0131rsa iktisadi feodalizmden t\u00fcretilmi\u015f talan kavram\u0131ndan bahsedilmeden olaydaki K\u00fcrt i\u015ftiraki tam olarak anla\u015f\u0131lamaz.<\/p>\n

Talan olgusu tezinizin \u00f6nemli bir par\u00e7as\u0131 ger\u00e7ekten. Nedir talan ve bu olayda Nas\u0131l bir rol oynad\u0131.<\/strong><\/p>\n

Talandan bahsetti\u011fimizde bir kere \u015fiddetten bahsediyoruz demektir. Ve devam\u0131nda iktisadi bir durumdur talan. Y\u0131llar \u00f6nce Engels, \u015fiddet ile iktisadi geli\u015fim aras\u0131ndaki illiyeti ke\u015ffetmi\u015fti zaten. \u015eiddeti kimi durumlarda iktisadi geli\u015fmenin h\u0131zland\u0131r\u0131c\u0131s\u0131 olarak g\u00f6stermi\u015fti bize. Talan gelene\u011fi iktisadi feodalizmden t\u00fcretilen bir rant ekonomisiydi. Bu anlam\u0131yla talan bir t\u00fcr \u015fiddet end\u00fcstrisi gibi hem mala hem de mal sahibine y\u00f6nlendirilmi\u015f cebri bir \u015fekilde m\u00fclkiyete el koyma operasyonuydu. Bu \u015fekilde talan m\u00fcnhas\u0131ran \u015fiddet \u00fcretiyordu. \u00dcretilmi\u015f bu \u015fiddet m\u00fclkiyeti ve m\u00fclkiyet ili\u015fkilerini yeniden belirlerken, yaln\u0131zca \u015fiddet biriktiren mal biriktirebilirken, mal biriktiren yeniden \u015fiddete yat\u0131r\u0131m yaparak \u015fiddet biriktiriyordu. Bu \u015fekilde belki Engels\u2019in dedi\u011fi gibi iktisadi geli\u015fmeyi h\u0131zland\u0131rm\u0131yordu ama iktisadi a\u00e7\u0131dan mal biriktirmeyi ve de do\u011fal olarak g\u00fcc\u00fc belirliyordu. Bu \u015fekilde talan ile a\u015firetler b\u00fcy\u00fcmeyi sa\u011flayabiliyordu. 1800 ile 1915 aras\u0131nda d\u00f6rt kez Osmanl\u0131-Rus ve en az iki kere de \u0130ran-Rus sava\u015f\u0131 bu hinterland \u00fczerinde ger\u00e7ekle\u015fmi\u015fti. Moltke, \u201cBu d\u00f6nemde K\u00fcrdistan\u2019da askere zorla al\u0131nan gen\u00e7ler y\u00fcz\u00fcnden i\u015f yapan kimse kalmam\u0131\u015ft\u0131\u201d der. \u00dcretim tamamen \u00e7\u00f6km\u00fc\u015ft\u00fc. K\u00fcrtleri besleyen k\u00f6y ekonomisi ve hayvanc\u0131l\u0131k bitme noktas\u0131na gelmi\u015fti. \u00d6zellikle koyun \u00e7ok pahal\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in koyun talanlar\u0131 pek \u00e7ok kez kan d\u00f6k\u00fclmesine ve a\u015firet sava\u015flar\u0131na yol a\u00e7\u0131yordu. Millili \u0130brahim Pa\u015fa ile \u015eammarlar talan\u0131, Miranl\u0131 Mustafa pa\u015fa ile \u2018A\u011faye Sor\u2019 talanlar\u0131 me\u015fhurdur. K\u00fcrt dengbejleri bu talanlardaki kahramanl\u0131klar \u00fczerine pek \u00e7ok \u015fark\u0131 bile s\u00f6yler.<\/p>\n

D\u00f6nemin a\u015firet sosyolojisi de talan\u0131 bir davran\u0131\u015f modeli olarak ortaya koyuyordu. Mirliklerin tasfiyesiyle Konfederasyonlar federasyona, federasyonlar b\u00fcy\u00fck a\u015firetlere, b\u00fcy\u00fck a\u015firetler k\u00fc\u00e7\u00fck a\u015firetlere b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fc. Bu d\u00f6nemde K\u00fcrdistan\u2019da gezen Mark Sykes y\u00fczlerce a\u015firetle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131ndan bahseder. Talan, bu anlamda a\u015firet iktidar\u0131n\u0131n geni\u015fletme ve g\u00fcc\u00fcn\u00fc b\u00fcy\u00fctme arac\u0131yd\u0131. Bir noktadan sonra talan yapmayan a\u015firet g\u00fc\u00e7ten d\u00fc\u015ferek yem olup ba\u015fka a\u015firetlere iltihak ediyordu. Bu anlamda a\u015firet g\u00fcc\u00fcn\u00fc ve erkekli\u011fi kan\u0131tlama vesikas\u0131yd\u0131 talan. Cegerxwin, bu d\u00f6nemde a\u015firet reislerinin hemen t\u00fcm\u00fcn\u00fcn kendini padi\u015fah olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcne dikkatimizi \u00e7eker. Bu a\u015firetlerin talan te\u015febb\u00fcsleri K\u00fcrtlerin sava\u015fkan mod\u00fcler zinde g\u00fcc\u00fcn\u00fc s\u00fcrekli yeniden \u00fcretti\u011fini de g\u00f6rmemiz laz\u0131m. Bu a\u015firetlerin sava\u015f\u0131 y\u0131k\u0131c\u0131yd\u0131. Cegerxwin an\u0131lar\u0131nda Hesar talan\u0131n\u0131 resmederken, talanist m\u00fcfrezelerin k\u00f6ylerde ta\u015f \u00fcst\u00fcne ta\u015f b\u0131rakmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylerken, k\u00f6ylerdeki i\u015fe yaramaz sepetlerin dahi talan edilip g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcne dikkatimizi \u00e7eker. Bu \u015fekildeki talanlar\u0131n soyk\u0131r\u0131m fragmanlar\u0131n\u0131 an\u0131msatan \u015fiddete sahip oldu\u011funu da an\u0131larda g\u00f6rmekteyiz.<\/p>\n

Talan bu iktisadi ve sosyolojik niteli\u011fiyle 1850 ile 1920 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda K\u00fcrt a\u015firet yap\u0131s\u0131n\u0131n ekonomi-politi\u011fi haline geldi\u011fini iddia etmek m\u00fcmk\u00fcn. Talan ile a\u015firetler di\u011fer a\u015firetler kar\u015f\u0131s\u0131nda iktisadi pozisyonlar\u0131n\u0131 g\u00fc\u00e7lendiriyordu. A\u015firet rasyonalizmi gere\u011fi iktisadi pozisyonlar\u0131 g\u00fc\u00e7lenen a\u015firetlerin art\u0131 de\u011fer olarak itibari pozisyonlar\u0131 da art\u0131yordu. Devlet tam da bu sosyoloji \u00fczerinde ve asl\u0131nda bu sosyolojiye hi\u00e7 halel getirmeyen hatta bu sosyolojiye \u00e7ok uygun ve bu sosyolojiyi tahkim edecek \u015fekilde hamidiye alaylar\u0131 \u00fczerinden bu olay\u0131n i\u00e7ine dald\u0131. Mirliklerin tasfiyesi beklenen sonucu do\u011furmam\u0131\u015f, idari reformlar idealize edilen merkeziyet\u00e7ili\u011fi sa\u011flamam\u0131\u015ft\u0131. Devlet K\u00fcrdistan\u2019a girdi\u011finde oyunu K\u00fcrtlerin kural\u0131na g\u00f6re oynad\u0131. Ve i\u00e7lerinden baz\u0131 a\u015firetleri taraf\u0131na \u00e7ekerek g\u00fc\u00e7lendirdi. Ve devlet destekli talan\u0131 tahkim etti. Bu noktadan itibaren K\u00fcrtlerin k\u00f6y ekonomisi bitme noktas\u0131na geldi\u011finde devlet destekli hamidiye talanc\u0131l\u0131\u011f\u0131, talan \u015fiddetini daha \u00e7ok Ermenilerle m\u00fcsemma tar\u0131m ekonomisine y\u00f6nlendirdi. Tar\u0131m \u00fczerinden belli bir burjuvazisi ve orta s\u0131n\u0131f\u0131 olu\u015fan Ermenilerin m\u00fclks\u00fczle\u015ftirilmesi devletin de arzusuydu. Sason pogromuyla ba\u015flayan devlet g\u00fcd\u00fcml\u00fc talan \u015fiddeti kapitalist bir ikbal vaad eden tar\u0131m ekonomisine y\u00f6neldi. Talan m\u00fcfrezeleri sadece \u00fcretim fazlas\u0131yla yetinmeyecek, \u00fcretim ili\u015fkileri de onlar\u0131 kesmeyecek bizzat \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131na el koyacakt\u0131. Tar\u0131msal kapitalizmin geli\u015fmesiyle birlikte toprak giderek de\u011fer kazanmaktayd\u0131. Ve art\u0131k tam da bu y\u00fczden pogromlarla daha \u00e7ok ermeni \u00f6ld\u00fcrmek demek daha \u00e7ok toprak sahibi olmak demekti. Sonu\u00e7 olarak hem a\u015firetleri hem de s\u0131radan K\u00fcrtleri bu i\u015f i\u00e7in g\u00fcd\u00fcleyen ve domine eden temel fakt\u00f6r talan gelene\u011fiydi.<\/p>\n

T\u00fcm bu ya\u015fananlar olup biterken ve 1915 y\u0131l\u0131na gelinirken K\u00fcrt bas\u0131n\u0131 ve K\u00fcrt ayd\u0131nlar\u0131 bu s\u00fcre\u00e7te nas\u0131l bir rol oynad\u0131?<\/strong><\/p>\n

Soyk\u0131r\u0131ma 2 y\u0131l kala 1913 y\u0131l\u0131nda Roj-i Kurd ne\u015friyat\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131. Roji Kurd ne\u015friyat\u0131 totalde 4 say\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131. Ve her d\u00f6rt say\u0131da da ama do\u011frudan ama dolayl\u0131 K\u00fcrt-Ermeni ili\u015fkileriyle alakal\u0131 yaz\u0131lar \u00e7\u0131kt\u0131. Roj-i Kurd\u2019u \u00e7\u0131karanlar ama\u00e7 ve gaye olarak K\u00fcrdistan\u2019da ayd\u0131nlanma y\u00f6ntemleri ve e\u011fitim modernle\u015fmesi yoluyla K\u00fcrtleri aya\u011fa kald\u0131rmay\u0131 tahayy\u00fcl ediyordu. \u0130lk say\u0131da yol ve y\u00f6ntemi kamuya a\u00e7\u0131klayan edit\u00f6rya yaz\u0131s\u0131nda K\u00fcrtl\u00fc\u011f\u00fc ya\u015fatan iki amil olarak \u201ck\u0131l\u0131\u00e7 ve topra\u011f\u0131n\u201d alt\u0131n\u0131n \u00e7izilmesi hayli enteresan. K\u00fcrt k\u0131l\u0131c\u0131 o d\u00f6nemde Osmanl\u0131y\u0131 korumay\u0131 \u00f6ncelerken, baz\u0131 K\u00fcrtlerin elinde bu k\u0131l\u0131c\u0131n hi\u00e7 de\u011filse 1890 pogromlar\u0131nda ermeni kan\u0131yla boyand\u0131\u011f\u0131n\u0131 herhalde edit\u00f6rya bilmeyecek de\u011fildi. Yine K\u00fcrtler ve Ermenilerin toprak meselesi \u00fczerinde hakimiyet kurmak i\u00e7in o d\u00f6nemde siyaseten kap\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 da vakayd\u0131. Bu y\u00fczden bu iki amilin alt\u0131n\u0131n \u00e7izilmesi manidar. Fakat yine de Abdullah Cevdet yaz\u0131lar\u0131nda her unsurun haklar\u0131na sahip olmas\u0131 gerekti\u011fini yazarak i\u015fi dengeliyordu. Salih Bedirhan\u2019\u0131n \u201cK\u0131l\u0131\u00e7tan Evvel Kalem\u201d isimli 3. Say\u0131da \u00e7\u0131kan yaz\u0131s\u0131 yeni bir duruma i\u015faret ediyordu art\u0131k. Belki de ilk kez K\u00fcrtler, Ermenili\u011fi de\u011fil ama Ermenileri rekabet edilen bir kimlik olarak de\u011fil de art\u0131k bir \u201chas\u0131m\u201d olarak resmediyordu. Ermeniler soyk\u0131r\u0131ma 2 y\u0131l kala art\u0131k h\u0131s\u0131m de\u011fil has\u0131md\u0131. Bedirhan yaz\u0131s\u0131nda Ermenileri has\u0131m olarak niteleyip onlar\u0131 zeki, yaygarac\u0131 ve \u015farlatan olarak kli\u015fele\u015ftiriyordu. Hemen d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc say\u0131da yine Salih Bedirhan bu sefer \u2018Bave Rew\u015fo\u2019 m\u00fcstear ismiyle \u2018K\u00fcrt Yi\u011fitli\u011fine Dair Bir Menk\u0131be\u2019 yaz\u0131s\u0131 yazar. Yaz\u0131da iki K\u00fcrt asker Balkanlar\u2019da Osmanl\u0131\u2019ya ait bir k\u00f6y i\u00e7inde g\u00f6rev yaparken yunan askerleri taraf\u0131ndan ku\u015fat\u0131l\u0131r. \u0130ki K\u00fcrt asker s\u0131rt\u0131n\u0131 k\u00f6ye yaslay\u0131p yunanl\u0131lara h\u00fccum ederken, arkadan k\u00f6y\u00fcn i\u00e7inden gelen ate\u015fle iki asker de vurulur. Arkadan vurulma sahnesi, askerin a\u011fz\u0131ndan \u015fu \u015fekilde tasvir edilir. \u201cHalk\u0131ma s\u00f6yleyin, beni, y\u0131llarca besledi\u011fimiz hainler arkamdan ate\u015f ederek \u00f6ld\u00fcrd\u00fc, bunun intikam\u0131 al\u0131ns\u0131n.\u201d Bu \u015fekilde arkadan vurulma s\u00f6ylemine de\u011finen yazar \u0130slam\u2019\u0131n, Osmanl\u0131\u2019n\u0131n i\u00e7imizdeki hainlerden \u00e7ok \u00e7ekti\u011fine ve bunun art\u0131k son bulmas\u0131 gerekti\u011fine i\u015faret eder. Arkadan vurulma s\u00f6yleminin tam da bu d\u00f6nemlerde \u0130ttihat\u00e7\u0131lar\u0131n dilinde pelesenk oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde K\u00fcrtlerde de bu anlamda bir enerjinin birikmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rmekteyiz. Ezc\u00fcmle soyk\u0131r\u0131ma 2 y\u0131l kala \u00e7\u0131kan K\u00fcrt ne\u015friyat\u0131 her ne kadar Ermenilerle sert bir rekabet i\u00e7inde yer alsa da kom\u015fuluk ili\u015fkileri bak\u0131m\u0131ndan samimiydi. K\u00fcrt-Ermeni hinterland\u0131nda iktidar\u0131n K\u00fcrtler lehine yeniden formatlanmas\u0131 halinde birlikte ya\u015famaya K\u00fcrt ne\u015friyatlar\u0131 raz\u0131yd\u0131. Yani soyk\u0131r\u0131m veya Ermenilerin bu co\u011frafyadan silinmesi benzeri meta-siyasetler K\u00fcrtlerin g\u00fcndeminde de\u011fildi.<\/p>\n

Peki ayd\u0131nlara bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda kar\u015f\u0131m\u0131za nas\u0131l bir tablo \u00e7\u0131kar?<\/strong><\/p>\n

K\u00fcrt \u00f6zg\u00fcrl\u00fck m\u00fccadelesinde yapt\u0131klar\u0131 m\u00fccadelelerle birer k\u00fclt ki\u015filik haline gelen ayd\u0131nlar\u0131n bir \u00e7o\u011fu soyk\u0131r\u0131m ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda Do\u011fu-Kafkas cephesindeydi. Yani soyk\u0131r\u0131ma g\u00f6rg\u00fc tan\u0131kl\u0131\u011f\u0131 yapacak kadar olay\u0131n merkezindeydiler. Memduh Selim, Kadri Cemil Pa\u015fa, Celadet Bedirhan, Abdurrezzak Bedirhan, Kamil Bedirhan, \u0130hsan Nuri, Nuri Dersimi gibi ayd\u0131nlar Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019nda bu cephede bulunuyorlard\u0131. Kamil ve Abd\u00fclrezzak Bedirhan, K\u00fcrdistan m\u00fccadelesi i\u00e7in Rus ordusu ile birlikte kar\u015f\u0131 taraftayd\u0131. Bu ayd\u0131nlar\u0131n hi\u00e7birinin yazd\u0131klar\u0131nda Ermenilere yap\u0131lanlarla ilgili kayda de\u011fer bir \u015fey bulunmamas\u0131 hayli enteresan. Celadet Ali Bedirhan \u00f6rne\u011fin Bak\u00fc taraflar\u0131ndayd\u0131, zabitlerin kendi aralar\u0131nda gelirken \u201cZo\u2019lar\u0131 giderken lo\u2019lar\u0131 halledece\u011fiz\u201d dedi\u011fini aktar\u0131r. Fakat \u201cZo\u2019lar\u0131n ne \u015fekilde halledildi\u011fine dair\u201d kalemi yerinden oynamaz. Yine Mustafa Kemal\u2019e yazd\u0131\u011f\u0131 mektupta \u0130ttihat\u00e7\u0131lar\u0131n gayr\u0131m\u00fcslimleri taktil, M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131 temsil siyasetlerini g\u00fctt\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc belirtir. Bu politikay\u0131 yerden yer vurup mahkum eder. M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n temsili ile ilgili kalemi son derece \u015fehvetli akarken gayr\u0131m\u00fcslimlerin taktiline dair tek kelime yaz\u0131 kaleme almaz mesela. Yine Kadri Cemil Pa\u015fa Erzurum\u2019da Hamidiye Alaylar\u0131\u2019n\u0131n i\u00e7inde g\u00f6rev yapmaktad\u0131r. \u2018Doza Kurdistan\u2019 isimli eserinde Erzurum Ermenilerinin katledilmesine dair \u00e7ok ketum davran\u0131r. \u0130hsan Nuri orduda subay olarak bu cephede bulunup yaraland\u0131\u011f\u0131 halde Ermenilerin katlini baz\u0131 a\u015firetler \u00fczerine at\u0131p meseleyi kapat\u0131r. Abd\u00fclrezzak Bedirhan Rus ordusu i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken Van yolunda Ermeni kad\u0131n ve \u00e7ocuk kafilesiyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtir ve bunlar\u0131 sa\u011f salim gidecekleri yere ula\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmek d\u0131\u015f\u0131nda bir \u015fey anlatmaz. Osman Sabri bu konuda tamamen ketum. An\u0131lar\u0131nda neredeyse bu olay yokmu\u015f gibi davran\u0131r. Nureddin Zaza, Caco isimli h\u00fcnerli bir soyk\u0131r\u0131m bakiyesi Ermeni hizmet\u00e7iyi bir c\u00fcmleyle and\u0131ktan sonra kayda de\u011fer hi\u00e7bir \u015fey yazmaz. Hesen Hi\u015fyar, olay\u0131 biraz hat\u0131rlayan ender ayd\u0131nlardan biri. Lice Kaymakam\u0131 H\u00fcseyin Nesimi\u2019nin Doktor Re\u015fit taraf\u0131ndan imha edili\u015fini anlat\u0131r. K\u00fcrtlerin i\u015ftiraki konusunda ise ana ak\u0131m g\u00f6r\u00fc\u015flere sahiptir. Ona g\u00f6re bu d\u00f6nemde K\u00fcrtler, Ermeni \u00e7etelerin yapt\u0131klar\u0131 zul\u00fcmler ve sava\u015flar nedeniyle Osmanl\u0131\u2019n\u0131n k\u0131l\u0131c\u0131 olup \u00e7etelere kar\u015f\u0131 koydu\u011funu yazar. Cegerxwin, Anadoludan ve Bat\u0131\u2019dan ka\u00e7an Ermenilerin \u2018cahil K\u00fcrtler\u2019 taraf\u0131ndan katledildi\u011fini yazar mesela. Olay\u0131 \u2018cahil K\u00fcrt\u2019 imgesiyle kar\u015f\u0131layan ilk ki\u015fidir seydaye Cegerxwin. Seyda ayr\u0131ca K\u00fcrtlerin Ermenileri kesmesini ise din fark\u0131na ba\u011flad\u0131\u011f\u0131 gibi ayr\u0131ca bu i\u015fe giri\u015fenlerin halk aras\u0131nda \u201cfalanca ki\u015fi, kafileden d\u00fcnya g\u00fczeli bir ermeni kad\u0131n\u0131 ald\u0131\u011f\u0131n\u0131\u201d ve \u201cfalanca ki\u015finin Ermenilerin \u00fczerinden 10 bin alt\u0131n ald\u0131\u011f\u0131n\u0131\u201d propaganda ederek katliama mobilizasyon sa\u011fland\u0131\u011f\u0131na i\u015faret ederek, bu i\u015fteki talan\u0131n rol\u00fcne de dikkati \u00e7eker. Ne var ki Seyda, bunlar\u0131 yazmadan bir sayfa \u00f6nce \u201cErmeni \u00e7etelerin \u00e7ok K\u00fcrt kan\u0131 d\u00f6kt\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc\u201d yazmas\u0131 da dikkat \u00e7ekici. Okuyucuya sanki \u201cErmeniler y\u00fcz\u00fcnden bu olaylar oldu\u201d demeye varan bir alt okuma g\u00f6rmekteyiz. Bu konularda kalemi en i\u015ftahl\u0131 ki\u015fi \u015f\u00fcphesiz Nuri Dersimi\u2019dir. Dersimi, bu d\u00f6nemlerde Erzincan b\u00f6lgesinde g\u00f6rev yapmaktayd\u0131. Dersimi, bu olaylarla alakal\u0131 an\u0131lar\u0131nda ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na bir b\u00f6l\u00fcm ay\u0131racak kadar bu olaylar\u0131 \u00f6nemser. \u00c7ok ge\u00e7meden bu b\u00f6l\u00fcm okundu\u011funda Dersimi\u2019nin soyk\u0131r\u0131mla alakal\u0131 Ermeni tezlerine cevap verme i\u015ftiyak\u0131 i\u00e7inde oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclmektedir. Hakkaniyetli bir menzilden yola \u00e7\u0131kan Dersimi, Ermenilerin ticaret i\u00e7in uzaklara gitmek zorunda kald\u0131\u011f\u0131nda mal, m\u00fclk ve namusunu K\u00fcrtlere emanet edecek kadar iki halk\u0131n i\u00e7 i\u00e7e ya\u015fad\u0131\u011f\u0131na dikkatimizi \u00e7eker. Nihayet ermeni soyk\u0131r\u0131mda K\u00fcrt i\u015ftirakine de\u011finen dersimi, Ermenilerin imhas\u0131nda baz\u0131 \u00e7\u0131karc\u0131 a\u015firet liderlerinin rol\u00fc vard\u0131r der. Ama bunlar Dersimi\u2019ye g\u00f6re K\u00fcrt\u2019e de d\u00fc\u015fman a\u015firetler oldu\u011fu i\u00e7in bunlar\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131ndan K\u00fcrtler sorumlu tutulamaz. Soyk\u0131r\u0131m s\u0131ras\u0131nda K\u00fcrtler Ermenileri korudu diyen Dersimi, Ermenilerin nank\u00f6r oldu\u011funu ima ederek buna ra\u011fmen Ermenilerin \u00e7ok K\u00fcrt \u00f6ld\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcne de\u011finir. Erzincan, Erzurum ve Varto m\u0131nt\u0131kas\u0131nda \u201cErmeniler \u00e7ok zul\u00fcm yapt\u0131\u201d diyen Dersimi nihayet Ermenilerin bu zulm\u00fcnden bir bu\u00e7uk milyon K\u00fcrd\u00fcn ma\u011fdur oldu\u011funu yazarak soyk\u0131r\u0131mda \u00f6ld\u00fcr\u00fclen bir bu\u00e7uk milyon Ermeniyle K\u00fcrt \u00f6l\u00fcmlerini e\u015fitleyerek i\u015fin i\u00e7inden \u00e7\u0131kar.<\/p>\n

G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc \u00fczere d\u00f6neme tan\u0131kl\u0131k eden K\u00fcrt ayd\u0131nlar\u0131 olaylar\u0131 anlatma konusunda neredeyse tamamen dilsiz. Sava\u015ftan sonra biliyorsunuz Jin ne\u015friyat\u0131n\u0131 \u00e7\u0131kard\u0131 K\u00fcrtler. Jin K\u00fcrt\u00e7e ya\u015fam demekti. Ve Jin dergisinde karde\u015f olarak g\u00f6rd\u00fckleri bir halka soyk\u0131r\u0131m\u0131 g\u00f6rmek bir yana Ermeni kelimesi dahi ancak birka\u00e7 say\u0131 ge\u00e7tikten sonra ge\u00e7er. K\u00fcrtlerin yeni Jin\u2019inde Ermenilere yer yoktu. Ve neredeyse tamamen pejoratif bir s\u00f6ylemle Ermeniler yaz\u0131 konusu edilmekteydi art\u0131k. Hele Wilson prensiplerinden sonra K\u00fcrdistan\u2019da n\u00fcfus istatistikleri s\u0131k\u00e7a yay\u0131mlan\u0131r olmu\u015ftu. Sava\u015f \u00f6ncesi ile sava\u015f sonras\u0131 istatistiklere bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda k\u00f6r bir g\u00f6z bile etnik bir temizli\u011fin yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rebilirdi. Ne var ki K\u00fcrtlerin g\u00f6z\u00fc art\u0131k Wilson\u2019dayd\u0131. Jin ayr\u0131ca soyk\u0131r\u0131m\u0131n h\u00e2l\u00e2 sahada cari oldu\u011fu bir zaman diliminde bir kamu spotu edas\u0131yla \u201cKule Renkli ata, ermeniye ve za\u011far k\u00f6pe\u011fe itimat etme\u201d \u015feklinde bir K\u00fcrt darb\u0131 meseli de uydurmaktan ve yay\u0131mlamaktan \u00e7ekinmemi\u015fti. Ermenileri sosyal darwinizm icab\u0131 g\u00fc\u00e7ten d\u00fc\u015fen hayvanlarla simgele\u015ftirip onlar\u0131 bu \u015fekilde do\u011fal seleksiyonu hak eden olarak resmeden s\u0131radan K\u00fcrtlerin okumu\u015f \u00e7ocuklar\u0131 bu \u015fekilde Ermenilere son bir nefret yumru\u011fu indirmekteydi.<\/p>\n

\u0130ki makalenizde de soyk\u0131r\u0131m \u015fiddeti \u00fczerinde duruyorsunuz. Bunu biraz a\u00e7ar m\u0131s\u0131n\u0131z?<\/strong><\/p>\n

Soyk\u0131r\u0131m \u015fiddetinin benzersizli\u011fi ne yaz\u0131k ki \u015fimdiye dek hakk\u0131yla yaz\u0131 konusu yap\u0131lmad\u0131. \u015eiddet \u00fczerine yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n \u00e7o\u011fu devrimci \u015fiddet, kar\u015f\u0131 \u015fiddet veya \u015fiddet tekeli \u00fczerinedir. Hannah Arendt bile soyk\u0131r\u0131m \u015fiddetinden zor bela kurtulan birisi olmas\u0131na ra\u011fmen soyk\u0131r\u0131m \u015fiddeti konusu \u00fczerinde \u00e7ok az durmu\u015ftur. \u2018\u015eiddet \u00fczerine\u2019 isimli \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda \u201csoyk\u0131r\u0131m \u015fiddeti\u201d \u00fczerine m\u00fcstakil bir ba\u015fl\u0131k a\u00e7may\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmez bile. Engels, Sartre, Fanon hatt\u0131 \u00fczerinden ezilenlerin kar\u015f\u0131 \u015fiddetini veya devrimci \u015fiddetini dolar diline. Ezilenlerin \u015fiddet g\u00f6rmesine o da al\u0131\u015fk\u0131nd\u0131r. Ne var ki soyk\u0131r\u0131m \u015fiddeti \u00f6zg\u00fcl ve benzersiz bir \u015fiddet bana g\u00f6re.\u00a0 Soyk\u0131r\u0131m \u015fiddeti, \u015fiddetin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n tamamen kald\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir ana denk d\u00fc\u015fer. \u015eiddet i\u00e7in \u015fiddettir. Hi\u00e7bir etik, estetik, insani de\u011fer kayg\u0131s\u0131 g\u00fcd\u00fclmeksizin icra edilen tek \u015fiddet t\u00fcr\u00fcd\u00fcr soyk\u0131r\u0131m \u015fiddeti. Bu y\u00fczden benzersizdir. Ve bu y\u00fczden i\u00e7indeki \u015fiddet dozaj\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7ecek hi\u00e7bir a\u011f\u0131rl\u0131k birimi yoktur. Hele ermeni soyk\u0131r\u0131m\u0131ndaki \u015fiddet koreografileri insan\u0131n tahayy\u00fcl\u00fcn\u00fcn \u00e7ok d\u0131\u015f\u0131ndad\u0131r. Yahudi soyk\u0131r\u0131m\u0131 mesela daha \u00e7ok ara\u00e7sal rasyonelli\u011fin i\u015fba\u015f\u0131nda oldu\u011fu ve \u015fiddetin gaz odalar\u0131 benzeri bilimsel teknik ve seanslara emanet edildi\u011fi bir \u015fiddet t\u00fcr\u00fcd\u00fcr. Burada \u015fiddet merkezile\u015ftirilmi\u015ftir ve hem soka\u011f\u0131n hem de g\u00fcndeli\u011fin d\u0131\u015f\u0131nda bir yerlerde icra edilmekteydi. Ermeni Soyk\u0131r\u0131m\u0131\u2019nda \u00e7o\u011fu enstantanede ate\u015fli silahlar tasarruf bahanesiyle kullan\u0131lmaz mesela. Bu y\u00fczden bu \u015fiddet orjisine i\u015ftirak edenler baltas\u0131yla, b\u0131\u00e7a\u011f\u0131yla, pala ve dirgeniyle i\u015ftirak eder. Kurbanlar\u0131n \u00e7o\u011fu kur\u015funla derhal \u00f6lmeye \u00e7oktan raz\u0131 edilmi\u015ftir. Bu y\u00fczden soyk\u0131r\u0131m \u015fiddetinin benzersizli\u011fi kurbanlar\u0131 bir kur\u015funla bile \u00f6lmeye hasret hale getirecek kadar vah\u015fi ve atonaldir. Silahl\u0131 milisler kurbanlar\u0131 seyyar lin\u00e7 gruplar\u0131na servis etti\u011finde soyk\u0131r\u0131m \u015fiddeti art\u0131k seyyard\u0131r, fragmanterdir, aperatiftir, anonimdir, full-timedir ve her yerdedir. \u0130mece usul\u00fcyle icra edilen bu \u015fiddet resitalleri cinsiyet\u00e7i, ma\u00e7ist ve mazo\u015fist bir muhtevayla kotar\u0131lmaktayd\u0131. Soyk\u0131r\u0131m \u015fiddetinin esas hedefi din adamlar\u0131, kad\u0131nlar ve \u00e7ocuklard\u0131.\u00a0 Kad\u0131n ve \u00e7ocuklar mal borsalar\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fmezleriydi. Bu guruplara d\u00f6n\u00fck \u015fiddet \u00f6zel bir kast ve temsili bir simgesellikle icra edilmekteydi. Din adamlar\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde a\u015fa\u011f\u0131lanmadan \u00f6ld\u00fcr\u00fclmezdi mesela. Ya e\u015fe\u011fe ters bindirilir, ya sakallar\u0131 yolunur ya da t\u0131rnaklar\u0131 \u00e7ekilirdi. Bu \u015fekilde failler hristiyan temsili \u00fczerinden bir din adam\u0131n\u0131 \u00f6ld\u00fcrerek m\u00fccahit payesi al\u0131yordu. Kad\u0131nlar ise tecav\u00fcz e\u015fli\u011finde iki kere bedeni ele ge\u00e7iriliyordu. Kad\u0131n\u0131 bu \u015fekilde elde ederek \u00f6ld\u00fcrmek fail i\u00e7in bir fetih anlam\u0131na geliyordu. Ba\u011f\u0131ms\u0131z Ermenistan fikrinin fethi. \u00c7ocuklar ise ya ta\u015fk\u0131n nehirlere at\u0131l\u0131yordu ya da u\u00e7urumlardan at\u0131l\u0131yordu. Bunun fail i\u00e7in anlam\u0131 anadolunun ve K\u00fcrdistan\u2019\u0131n ilelebet Ermenisizle\u015ftirilmesinin kesin tesciliydi.<\/p>\n

Pogromlardan farkl\u0131 olarak Ermeniler tehcirle yerle\u015fim yerinin d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kar\u0131larak katlediliyordu. Bu \u015fekilde g\u00f6mme zahmetinden kurtulundu\u011fu gibi bula\u015f\u0131c\u0131 hastal\u0131klardan da muhafaza imkan\u0131 sa\u011fl\u0131yordu. Ve nihayet \u015fehir d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131karmak en kolay menkul mallar\u0131 al\u0131koyma yoluydu.<\/p>\n

Velhas\u0131l soyk\u0131r\u0131m \u015fiddeti p\u00fcr\u00fczs\u00fcz ve steril bir \u00f6ld\u00fcrme i\u015flemi de\u011fildir. Asl\u0131na bak\u0131l\u0131rsa amac\u0131n tek ba\u015f\u0131na \u00f6ld\u00fcrme olmad\u0131\u011f\u0131 \u00e7ok a\u00e7\u0131kt\u0131. Neredeyse t\u00fcm vakalarda \u00f6l\u00fcme e\u015flik eden bir \u00f6ld\u00fcrmekten beter etme saiki s\u00f6z konusuydu. Ma\u011fdura ilk vurulan \u015fiddet eylemiyle \u00f6ld\u00fcr\u00fcc\u00fc son \u015fiddet eylemi aras\u0131ndaki mesafe alabildi\u011fine uzat\u0131larak ma\u011fdur \u00f6l\u00fcme hasret \u00e7eker hale getiriliyordu. Sonunda \u00f6l\u00fcm garantisi olan bu uzat\u0131lm\u0131\u015f \u00f6l\u00fcm seans\u0131 faile zevk alma, de\u015farj olma ve kendini kan\u0131tlama f\u0131rsat\u0131 sunuyordu. Bu y\u00fczden \u00e7o\u011fu ma\u011fdur bir kur\u015funla \u00f6ld\u00fcr\u00fclmeyi veya intihar etmeyi sonunda \u00f6l\u00fcm olan \u00f6ld\u00fcrmekten beter etme stratejisine tercih ediyordu. Soyk\u0131r\u0131m \u015fiddeti tam da budur i\u015fte. \u0130ntihar etmeyi bile yasaklayan, kendini \u00f6ld\u00fcrme hakk\u0131n\u0131 bile insan\u0131n elinden alacak kadar insan ruhuna ve bedenine h\u00fckmeden orant\u0131s\u0131z bir \u015fiddettir.<\/p>\n

\u00d6ld\u00fcrmekten beter etme stratejisine neden ihtiya\u00e7 duyuluyor sizce?<\/strong><\/p>\n

H\u0131n\u00e7 var i\u015fin i\u00e7inde. \u00d6ld\u00fcrmek tek ba\u015f\u0131na kesmiyor faili. \u0130\u00e7inde biriktirdi\u011fi h\u0131n\u00e7 patolojisini ve ate\u015fini ancak \u00f6ld\u00fcrmekten beter etme seans\u0131yla dindirebiliyor. \u0130ttihat\u00e7\u0131lar da bu h\u0131n\u00e7 \u00e7ok a\u00e7\u0131k. Olaylara kar\u0131\u015fan bu K\u00fcrtlerde de bu h\u0131n\u00e7 var. Ve sadece tek bir h\u0131n\u00e7 yok.\u00a0 S\u0131n\u0131fsal h\u0131n\u00e7 var, etnik h\u0131n\u00e7 var ve dinsel h\u0131n\u00e7 var. Bir \u00e7e\u015fit h\u0131n\u00e7 kolaj\u0131ndan olu\u015fan ve \u00e7arpan etkisi yaratan bir \u015fiddet pergeli var ortada. S\u0131n\u0131fsal h\u0131nca bir \u00f6rnek vereyim. 1890\u2019larda Sadettin Pa\u015fa pogromlara kat\u0131lan K\u00fcrtlerle konu\u015fuyor. Bir hamidiye a\u011fas\u0131 diyor ki \u201cBunlar bizim atalar\u0131m\u0131z\u0131n (xulam\u0131yd\u0131) marabas\u0131yd\u0131, \u015fimdi ba\u015f\u0131m\u0131za bunlar bey mi olacaklar\u201d diyor. Burada bir s\u0131n\u0131f h\u0131nc\u0131 var. 1880\u2019lere kadar Ermeniler ve K\u00fcrtler aras\u0131nda elbette sorunlar vard\u0131 ama o tarihlere kadar \u201cErmenileri g\u00e2vur oldu\u011fu i\u00e7in \u00f6ld\u00fcrelim\u201d fikri yoktu. Bu fikir 1880\u2019lerden sonra geli\u015fti.<\/p>\n

G\u00fcn\u00fcm\u00fcze gelelim isterseniz. K\u00fcrt siyasetinin Ermeni Soyk\u0131r\u0131m\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131ndaki tutumunu nas\u0131l de\u011ferlendiriyorsunuz?<\/strong><\/p>\n

K\u00fcrt siyasi hareketini olu\u015fturan partilerin hemen tamam\u0131 Ermeni Soyk\u0131r\u0131m\u0131 konusunda ink\u00e2rdan uzak net bir tutum tak\u0131n\u0131yorlar. Ana ak\u0131m K\u00fcrt siyaseti a\u00e7\u0131k, net ve de her t\u00fcr \u015f\u00fcpheden uzak bir \u015fekilde bunu soyk\u0131r\u0131m olarak tan\u0131ml\u0131yor. Ve ger\u00e7ekten g\u00fcn\u00fcm\u00fcz ortam\u0131nda bu hakkaniyetli tutum benzersiz. Hatta bir ad\u0131m \u00f6teye giderek \u201cE\u011fer bu da soyk\u0131r\u0131m de\u011filse o zaman soyk\u0131r\u0131m kelimesini l\u00fcgatten silmek gerek\u201d diyecek kadar Ermenilerin taleplerini sahiplendi\u011fini g\u00f6relim. Bunu ger\u00e7ekten isabetli bir ideolojik duru\u015fla, kapitalist modernite \u00fczerinden okumas\u0131 da kayda de\u011fer. Hem siyasi duru\u015f hem de ideolojik duru\u015f isabetli. Ne var ki s\u0131ra ikinci \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc c\u00fcmlelere gelip soyk\u0131r\u0131mdaki K\u00fcrt rol\u00fcn\u00fc konu\u015fmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda hareketin ana arterlerinde farkl\u0131 pek \u00e7ok yorum oldu\u011funu da g\u00f6rmekteyiz. Orta kadrolar\u0131n bir k\u0131sm\u0131 K\u00fcrtler kullan\u0131ld\u0131 derken, baz\u0131lar\u0131 birka\u00e7 a\u015firetin sorumlulu\u011funa i\u015faret etmekte. Baz\u0131lar\u0131 K\u00fcrt kimli\u011fini temsilen bir siyasi organizasyon olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in bir b\u00fct\u00fcn olarak K\u00fcrtler bu i\u015fin i\u00e7indedir diyemeyiz falan demekte. K\u0131sacas\u0131 K\u00fcrt i\u015ftiraki konusunda tek ve netle\u015fmi\u015f bir \u00e7izgi yok.<\/p>\n

\u00d6te yandan son d\u00f6nemlerde baz\u0131 ayd\u0131nlar \u201cK\u00fcrtlerin Soyk\u0131r\u0131m\u2019da siyasi iradesi yoktu\u201d diyor. \u0130lk bak\u0131\u015fta do\u011fru bir \u00f6nerme bu. Zira K\u00fcrtlerin siyasi iradesini temsil eden bir parti veya bir \u00f6rg\u00fct yoktu o d\u00f6nemde. O y\u00fczden K\u00fcrtleri bir b\u00fct\u00fcn olarak soyk\u0131r\u0131ma i\u015ftirak etti\u011fini iddia edip soyk\u0131r\u0131mdan sorumlu g\u00f6stermek do\u011fru de\u011fil. Ama bir de ya\u015fanan bir tarih var. Ve tarihe bak\u0131p K\u00fcrtlerin bu olayda hi\u00e7bir sorumlulu\u011fu yok demek de do\u011fru de\u011fil. Bir k\u0131s\u0131m a\u015firetler ve bir k\u0131s\u0131m s\u0131radan K\u00fcrtlerin bu i\u015fe i\u015ftirak ettikleri bir vaka. Hele bir k\u0131s\u0131m a\u015firet liderlerinin zaten iradesi yoktu, devlet ne g\u00f6rev verdiyse yapmak zorundayd\u0131 yollu bir savunma bana a\u00e7\u0131k\u00e7as\u0131 Adolf Eichman\u2019\u0131n mahkemede yapt\u0131klar\u0131 savunmay\u0131 hat\u0131rlatmakta. O da ben emir kuluydum, emirleri sorgulamak benim i\u015fim de\u011fildi diyordu. Kald\u0131 ki ya\u015fan\u0131lan tarih olay\u0131n b\u00f6yle olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermekte. E\u011fer b\u00f6yleyse 1908\u2019de me\u015frutiyetin ilan\u0131yla o d\u00f6nemdeki h\u00fck\u00fcmete deyim yerindeyse posta koyan K\u00fcrt a\u015firet liderlerini nereye koyaca\u011f\u0131z? Hususen bu d\u00f6nemde Millili \u0130brahim Pa\u015fa\u2019n\u0131n ve Heyderanl\u0131 K\u00f6r H\u00fcseyin Pa\u015fa\u2019n\u0131n h\u00fck\u00fcmete kafa tutan pratiklerini biliyoruz. Yine \u015eeyh Ubeydullah\u2019tan ba\u015flay\u0131p \u015eeyh Said ve Seyid R\u0131za\u2019ya kadar K\u00fcrtlerin bask\u0131c\u0131 ve zorba rejimlere kar\u015f\u0131 otonom davranabildiklerini g\u00f6rmekteyiz. K\u00fcrtlerin Osmanl\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda otonom davranma e\u011filimi hi\u00e7bir zaman s\u00f6nmemi\u015ftir. K\u00fcrt a\u015firetleri kendi iradelerini ortaya koyan otonom varl\u0131klard\u0131r. 1914\u2019lere kadar s\u0131k s\u0131k \u00f6zerk davran\u0131p kafa tutan K\u00fcrt a\u015firetleri neden bu tarihte \u00f6zerk davranamad\u0131lar acaba? Ayr\u0131ca mutlak tek\u00e7i bir K\u00fcrt siyasi iradesi yoktu elbette ama grup dayan\u0131\u015fmas\u0131 ve yerel iktidarlar vard\u0131. K\u00fcrtler hi\u00e7bir zaman siyasi otoriteye tam anlam\u0131yla boyun e\u011fen bir halk olmad\u0131. Ermeni Soyk\u0131r\u0131m\u0131\u2019nda da otonom davran\u0131p devletin soyk\u0131r\u0131m karar\u0131na tamamen \u00e7ekimser kalabilirlerdi. Ermenileri korumay\u0131 bir kenara b\u0131rakal\u0131m olaylara kay\u0131ts\u0131z kalsalar dahi soyk\u0131r\u0131m b\u00fcrokrasisinin K\u00fcrdistan da\u011flar\u0131na saklanacak Ermenileri bulup imha etmesi asla m\u00fcmk\u00fcn olmazd\u0131. K\u00fcrt ailelere sordu\u011funuz zaman hemen her aile \u2018Biz Ermenileri koruduk\u2019 derler. Nerde o zaman o Ermeniler? Bu koruma s\u00f6ylemi bence abart\u0131lm\u0131\u015f bir efsane. Elbette koruyanlar vard\u0131r ama bu istisna. Bu abart\u0131lm\u0131\u015f s\u00f6ylemin istisnay\u0131 \u00e7akt\u0131rmadan kural haline getirdi\u011fi a\u015fik\u00e2r. Herkes Ermenileri korumu\u015fsa peki \u00f6ld\u00fcren kim? Bu sinik yakla\u015f\u0131m bir taraftan Ermenilerin ac\u0131s\u0131na ortak olma konforu sa\u011flarken di\u011fer yandan z\u0131mnen kendisini bu y\u00fcz k\u0131zart\u0131c\u0131 su\u00e7tan s\u0131y\u0131rma imk\u00e2n\u0131 verdi\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcde \u2018dost\u00e7a bir ink\u00e2r\u2019 diyebilece\u011fimiz bir kurnazl\u0131\u011f\u0131n ip u\u00e7lar\u0131n\u0131 vermekte. En abart\u0131l\u0131 rakamlar bile 60 bin Ermeni\u2019nin korundu\u011funu s\u00f6ylemekte. Bunu kabul etsek dahi katledilenlerin yan\u0131nda bu \u00e7ok az bir rakam. K\u00fcrtler b\u0131rakal\u0131m Ermenileri savunmay\u0131 olaylara yabanc\u0131 gibi kay\u0131ts\u0131z kalsayd\u0131 dahi Ermeniler K\u00fcrdistan\u2019da soyk\u0131r\u0131ma tabi tutulamazlard\u0131. En fazla 1890\u2019lardaki gibi kimi yerlerde belki pogrom olabilirdi. O y\u00fczden K\u00fcrt i\u015ftirakini konu\u015ftu\u011fumuzda somut ve daha cesur olabilmeliyiz.<\/p>\n

Y\u00fcz\u00fcnc\u00fc y\u0131ldaki soyk\u0131r\u0131m tart\u0131\u015fmalar\u0131 hakk\u0131nda ne s\u00f6ylemek istersiniz?<\/strong><\/p>\n

Y\u00fcz\u00fcnc\u00fc y\u0131l\u0131nda konu tart\u0131\u015f\u0131l\u0131yor. Ne var ki bu tart\u0131\u015fmalar \u00e7o\u011fu durumda politikac\u0131lar\u0131n kakofonisinden \u00f6teye ge\u00e7miyor. Siyaseten konu zaten yeterince tart\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in ben olay\u0131n ba\u015fka boyutunday\u0131m. Modern d\u00f6nemlerde ilk soyk\u0131r\u0131m bu topraklarda ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 halde soyk\u0131r\u0131m literat\u00fcr\u00fcne felsefi kavramsalla\u015ft\u0131rma anlam\u0131nda tek bir \u00f6zg\u00fcn kavram ile bile katk\u0131da bulunamad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 kabul etmek laz\u0131m.\u00a0 Bu y\u00fczden biz holokaust \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fan bat\u0131l\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerin \u00fcretti\u011fi felsefi kavramlar \u00fczerinden bu sorunu analiz etmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yoruz. B\u00f6yle olunca da bat\u0131l\u0131 kavramlar ile burada olan olay aras\u0131nda a\u00e7\u0131k bir a\u00e7\u0131 fark\u0131 ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor. Adorno\u2019nun otoriter ki\u015filik tan\u0131mlamas\u0131n\u0131 ele alal\u0131m mesela. Otoriter ki\u015filik analizi, ermeni soyk\u0131r\u0131ma uzanan ellerin r\u00f6ntgenini tam olarak vermez bize. W. Reich\u2019in psiko-politik \u2018k\u00fc\u00e7\u00fck adam\u2019 metaforu da buran\u0131n soyk\u0131r\u0131m bedenine k\u00fc\u00e7\u00fck gelir. Levinas\u2019\u0131n talmudik gelenekten t\u00fcretti\u011fi \u2018biz-\u00f6teki\u2019 ayr\u0131m\u0131 da olan biteni vermez mesela. Zira Ermeniler bilhassa K\u00fcrt-Ermeni hinterland\u0131nda daha \u00e7ok \u2018biz\u2019 kategorisine uyan bir halk. Belki Zygmunt Bauman\u2019\u0131n tezleri bu olay\u0131 nisbeten a\u00e7\u0131k edebilir. Bauman, Yahudileri Avrupa\u2019n\u0131n \u2018yabanc\u0131\u2019s\u0131\u00a0 olarak kodlarken hakl\u0131yd\u0131. Bunu bah\u00e7e metaforu \u00fczerinden detayland\u0131ran Bauman\u2019a g\u00f6re Yahudi soyk\u0131r\u0131m\u0131 \u00f6z\u00fcnde \u2018bah\u00e7edeki ayr\u0131k otlar\u0131n k\u00f6k\u00fcnden s\u00f6k\u00fcl\u00fcp at\u0131lmas\u0131\u2019ndan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildi. Bunu Ermeni Soyk\u0131r\u0131m\u0131\u2019na tatbik etti\u011fimizde Ermenilerin yabani ayr\u0131k ot olmad\u0131\u011f\u0131 ortada. Ermeniler bu hik\u00e2yede bana kal\u0131rsa bizzat bah\u00e7eydi. Anadolu\u2019da tarladan mahsul al\u0131nd\u0131ktan sonra sonbahar mevsimine yak\u0131n tarla ba\u015ftan a\u015fa\u011f\u0131 i\u00e7indeki her \u015feyle birlikte ertesi sene daha iyi \u00fcr\u00fcn verilmesi i\u00e7in yak\u0131lmakta \u00f6rne\u011fin. \u0130ttihat\u00e7\u0131lar\u0131n amac\u0131 bah\u00e7eyi ba\u015ftan a\u015fa\u011f\u0131 yak\u0131p sonradan bu tarlaya T\u00fcrk-M\u00fcsl\u00fcman unsur ekecekti \u015f\u00fcphesiz.<\/p>\n

Bir de soyk\u0131r\u0131m tart\u0131\u015fmalar\u0131 sanki yanl\u0131\u015f bir zemin \u00fczerinden yap\u0131l\u0131yor gibi. Soyk\u0131r\u0131m\u0131n buradaki asal aks\u0131 niteli\u011findeki yorumlara bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, bunlar soyk\u0131r\u0131m\u0131 anlat\u0131rken sanki \u201claserle yap\u0131lan steril cerrahi bir m\u00fcdahaleyi\u201d anlat\u0131yor gibiler. Burada \u00e7arp\u0131k bir bak\u0131\u015f var. Soyk\u0131r\u0131m karar\u0131 alan, onu uygulayan, onu denetleyip g\u00f6zeten bir makine vard\u0131 \u015f\u00fcphesiz. Fakat her makine gibi bu makine de insan yap\u0131m\u0131yd\u0131 ve insan eliyle ancak kullan\u0131labiliyordu. Te\u015fkilat\u0131 Mahsusa ve di\u011fer b\u00fcrokrasi bu makineyi kusursuz olarak planlam\u0131\u015ft\u0131 \u015f\u00fcphesiz. Fakat bilhassa ta\u015fraya inildi\u011finde bu makinenin \u00e7arklar\u0131ndan olmayan kimi sivil halk unsurlar\u0131 da makineye e\u015flik ediyordu. Bu anlamda Aram Andonyan \u00e7ok hakl\u0131. Soyk\u0131r\u0131m makinesi ne kadar m\u00fckemmel olursa olsun halk\u0131n r\u0131zas\u0131, deste\u011fi ve k\u0131smen de olsa kat\u0131l\u0131m ve yard\u0131m\u0131 olmadan yap\u0131labilecek bir \u00e7\u0131lg\u0131nl\u0131k de\u011fildi. Bu nokta tart\u0131\u015fmalarda nedense hi\u00e7 konu\u015fulmuyor. Bence art\u0131k hi\u00e7 de\u011filse bir k\u0131s\u0131m halk\u0131n r\u0131zas\u0131, deste\u011fi ve yatakl\u0131\u011f\u0131n\u0131 konu\u015fma zaman\u0131 geldi gibime geliyor.<\/p>\n

Son olarak eklemek istedi\u011finiz bir \u015fey var m\u0131?<\/strong><\/p>\n

T\u00fcm dediklerimi \u00f6zetleyecek s\u0131radan K\u00fcrtlerin infial haline \u0131\u015f\u0131k tutacak bir soyk\u0131r\u0131m fragman\u0131yla bitireyim m\u00fcsaadenizle. Mu\u015f-Varto\u2019da il\u00e7e merkezine 30 km uzakta Baska k\u00f6y\u00fcne yak\u0131n \u2018Newala Hi\u015fk\u2019 (Kurumu\u015f Vadi) diye bir yer var. Sarp da\u011flarla \u00e7evrili derin bir vadi buras\u0131. Son y\u0131llara kadar dahi burada insan kemikleri oldu\u011fu i\u00e7in belki de hayvanlar sayg\u0131dan bu civarda otlamazd\u0131. H\u0131n\u0131s Ermenilerinin kafilesi bu vadiye geldi\u011finde burada ya\u015fayan s\u0131radan K\u00fcrtlerin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc kafileyi talana giri\u015fmi\u015fler. Ganimetin bereketi utanga\u00e7 bir dille de olsa halen dillerdedir. Burada kad\u0131n ve \u00e7ocuklara uygulanan \u015fiddeti kar\u015f\u0131layacak kelime yoktur. Bir tan\u0131k katliamdan sonra olay yerine gitti\u011fini ve orada can \u00e7eki\u015fen yaral\u0131 halde inleyen bir ermeniyi buldu\u011funu anlat\u0131r. Yaral\u0131 Ermeni bu ki\u015fiyi g\u00f6r\u00fcnce \u201ckirve ne olur biraz su ver bana\u201d diye yalvar\u0131r. \u201cSu yok\u201d diye cevap verir tan\u0131k. Bunun \u00fczerine yaral\u0131 Ermeni, tan\u0131\u011f\u0131n k\u00f6t\u00fc niyetini anlay\u0131nca\u00a0\u201cO zaman gel a\u011fz\u0131ma i\u015fe susuzlu\u011fum gitsin, ondan sonra \u00f6ld\u00fcr beni\u201d diye yalvar\u0131r. Tan\u0131k onun a\u011fz\u0131na i\u015femeyecek kadar h\u0131n\u00e7 ve \u015fiddetle y\u00fckl\u00fc oldu\u011fu i\u00e7in b\u00fcy\u00fck\u00e7e bir ta\u015f\u0131 kafas\u0131na indirip onu orada \u00f6ld\u00fcrmekte. Bu fragman bize bir k\u0131s\u0131m s\u0131radan K\u00fcrd\u00fcn infial an\u0131nda neler yapabilece\u011fini, talan\u0131n rol\u00fcn\u00fc ve nihayet soyk\u0131r\u0131m \u015fiddetinin benzersizli\u011fini apa\u00e7\u0131k g\u00f6stermekte. Bir insan di\u011fer bir insan\u0131n a\u011fz\u0131na ondan nefret etti\u011fi i\u00e7in i\u015femek isteyebilir. Peki bir insan\u0131n a\u011fz\u0131na i\u015femeyi bile ona \u00e7ok g\u00f6ren bir davran\u0131\u015f\u0131 nas\u0131l a\u00e7\u0131klayaca\u011f\u0131z. Nefretin bile hafif kald\u0131\u011f\u0131 bir and\u0131r bu.<\/p>\n

Sonu\u00e7 olarak bu olaylar\u0131 anlat\u0131rken son s\u00f6z\u00fc ben hep Kitab\u0131 Mukaddes\u2019e b\u0131rak\u0131yorum. Hem adam\u0131 \u00f6ld\u00fcrd\u00fcn hem de ba\u011f\u0131n\u0131 ald\u0131n de\u011fil mi? diye sorar kutsal kitap. H\u00fclasa K\u00fcrtlerin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc hem Ermenileri \u00f6ld\u00fcrd\u00fc hem de ba\u011f\u0131n\u0131 ald\u0131.<\/p>\n

Foto\u011fraf: Berge Arabian<\/em><\/strong> \u00a0 \u00a0\u00a0<\/em><\/strong><\/p>\n

http:\/\/www.agos.com.tr\/tr\/yazi\/11405\/bir-baska-acidan-kurtlerin-ermeni-soykirimindaki-rolu?fbclid=IwAR2hriM_IiaFApHT9NEbrUBhUwlc9rcdZ1hfnwksQyGn2XLVsJrX7PN-fHw<\/em><\/strong><\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ferda Balancar\u00a0 \u2018Ebedi D\u00f6n\u00fc\u015f- Yeni Fa\u015fizmin K\u00f6kenleri\u2019 ve \u00d6l\u00fcm Koridoru-Diyarbak\u0131r Cezaevinden Notlar kitaplar\u0131n\u0131n yazar\u0131 F\u0131rat Ayd\u0131nkaya, son d\u00f6nemde Ermeni Soyk\u0131r\u0131m\u0131\u2019na K\u00fcrt i\u015ftirakini inceleyen iki makaleyle g\u00fcndeme geldi. Birikim dergisininin son say\u0131s\u0131nda \u2018S\u0131radan K\u00fcrtlerin Ermeni Soyk\u0131r\u0131m\u0131na \u0130\u015ftiraki Meselesi\u2019 ba\u015fl\u0131kl\u0131 makalesi yay\u0131mland\u0131. Ayr\u0131ca Evrensel Bas\u0131m Yay\u0131n\u2019dan bu ay \u00e7\u0131kan \u2018Utan\u00e7 ve Onur\u2019 isimli kitaba \u20181880\u2019den 1915\u2019e: K\u00fcrt- […]<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":50503,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[44,1,71,20,53],"tags":[],"class_list":["post-50501","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-ermeni-soykirimi","category-haberler","category-mulakatlar","category-tarih-sayfalari","category-turkiyede-azinliklar"],"yoast_head":"\nBir ba\u015fka a\u00e7\u0131dan K\u00fcrtlerin Ermeni Soyk\u0131r\u0131m\u0131\u2019ndaki rol\u00fc - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=50501\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Bir ba\u015fka a\u00e7\u0131dan K\u00fcrtlerin Ermeni Soyk\u0131r\u0131m\u0131\u2019ndaki rol\u00fc - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Ferda Balancar\u00a0 \u2018Ebedi D\u00f6n\u00fc\u015f- Yeni Fa\u015fizmin K\u00f6kenleri\u2019 ve \u00d6l\u00fcm Koridoru-Diyarbak\u0131r Cezaevinden Notlar kitaplar\u0131n\u0131n yazar\u0131 F\u0131rat Ayd\u0131nkaya, son d\u00f6nemde Ermeni Soyk\u0131r\u0131m\u0131\u2019na K\u00fcrt i\u015ftirakini inceleyen iki makaleyle g\u00fcndeme geldi. Birikim dergisininin son say\u0131s\u0131nda \u2018S\u0131radan K\u00fcrtlerin Ermeni Soyk\u0131r\u0131m\u0131na \u0130\u015ftiraki Meselesi\u2019 ba\u015fl\u0131kl\u0131 makalesi yay\u0131mland\u0131. Ayr\u0131ca Evrensel Bas\u0131m Yay\u0131n\u2019dan bu ay \u00e7\u0131kan \u2018Utan\u00e7 ve Onur\u2019 isimli kitaba \u20181880\u2019den 1915\u2019e: K\u00fcrt- […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=50501\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2019-01-10T06:43:03+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2019\/01\/F\u0131rat-Ayd\u0131nkaya-1.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"702\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"336\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"admin\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"admin\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"41 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=50501#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=50501\"},\"author\":{\"name\":\"admin\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/096f1d38a12cce57fb855b485ed24c9e\"},\"headline\":\"Bir ba\u015fka a\u00e7\u0131dan K\u00fcrtlerin Ermeni Soyk\u0131r\u0131m\u0131\u2019ndaki rol\u00fc\",\"datePublished\":\"2019-01-10T06:43:03+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=50501\"},\"wordCount\":8259,\"commentCount\":0,\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=50501#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/wp-content\\\/uploads\\\/sites\\\/6\\\/2019\\\/01\\\/F\u0131rat-Ayd\u0131nkaya-1.jpg\",\"articleSection\":[\"Ermeni Soyk\u0131r\u0131m\u0131\",\"Haberler\",\"M\u00fclakatlar\",\"Tarih Sayfalar\u0131\",\"T\u00fcrkiye\u2019de Az\u0131nl\u0131klar\"],\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=50501#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=50501\",\"url\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=50501\",\"name\":\"Bir ba\u015fka a\u00e7\u0131dan K\u00fcrtlerin Ermeni Soyk\u0131r\u0131m\u0131\u2019ndaki rol\u00fc - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=50501#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=50501#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/wp-content\\\/uploads\\\/sites\\\/6\\\/2019\\\/01\\\/F\u0131rat-Ayd\u0131nkaya-1.jpg\",\"datePublished\":\"2019-01-10T06:43:03+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/096f1d38a12cce57fb855b485ed24c9e\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=50501#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=50501\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=50501#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/wp-content\\\/uploads\\\/sites\\\/6\\\/2019\\\/01\\\/F\u0131rat-Ayd\u0131nkaya-1.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/wp-content\\\/uploads\\\/sites\\\/6\\\/2019\\\/01\\\/F\u0131rat-Ayd\u0131nkaya-1.jpg\",\"width\":702,\"height\":336},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=50501#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Bir ba\u015fka a\u00e7\u0131dan K\u00fcrtlerin Ermeni Soyk\u0131r\u0131m\u0131\u2019ndaki rol\u00fc\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/\",\"name\":\"Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi\",\"description\":\"\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/096f1d38a12cce57fb855b485ed24c9e\",\"name\":\"admin\",\"url\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?author=7\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Bir ba\u015fka a\u00e7\u0131dan K\u00fcrtlerin Ermeni Soyk\u0131r\u0131m\u0131\u2019ndaki rol\u00fc - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=50501","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Bir ba\u015fka a\u00e7\u0131dan K\u00fcrtlerin Ermeni Soyk\u0131r\u0131m\u0131\u2019ndaki rol\u00fc - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","og_description":"Ferda Balancar\u00a0 \u2018Ebedi D\u00f6n\u00fc\u015f- Yeni Fa\u015fizmin K\u00f6kenleri\u2019 ve \u00d6l\u00fcm Koridoru-Diyarbak\u0131r Cezaevinden Notlar kitaplar\u0131n\u0131n yazar\u0131 F\u0131rat Ayd\u0131nkaya, son d\u00f6nemde Ermeni Soyk\u0131r\u0131m\u0131\u2019na K\u00fcrt i\u015ftirakini inceleyen iki makaleyle g\u00fcndeme geldi. Birikim dergisininin son say\u0131s\u0131nda \u2018S\u0131radan K\u00fcrtlerin Ermeni Soyk\u0131r\u0131m\u0131na \u0130\u015ftiraki Meselesi\u2019 ba\u015fl\u0131kl\u0131 makalesi yay\u0131mland\u0131. Ayr\u0131ca Evrensel Bas\u0131m Yay\u0131n\u2019dan bu ay \u00e7\u0131kan \u2018Utan\u00e7 ve Onur\u2019 isimli kitaba \u20181880\u2019den 1915\u2019e: K\u00fcrt- […]","og_url":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=50501","og_site_name":"Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","article_published_time":"2019-01-10T06:43:03+00:00","og_image":[{"width":702,"height":336,"url":"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2019\/01\/F\u0131rat-Ayd\u0131nkaya-1.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"admin","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"admin","Est. reading time":"41 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=50501#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=50501"},"author":{"name":"admin","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/#\/schema\/person\/096f1d38a12cce57fb855b485ed24c9e"},"headline":"Bir ba\u015fka a\u00e7\u0131dan K\u00fcrtlerin Ermeni Soyk\u0131r\u0131m\u0131\u2019ndaki rol\u00fc","datePublished":"2019-01-10T06:43:03+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=50501"},"wordCount":8259,"commentCount":0,"image":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=50501#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2019\/01\/F\u0131rat-Ayd\u0131nkaya-1.jpg","articleSection":["Ermeni Soyk\u0131r\u0131m\u0131","Haberler","M\u00fclakatlar","Tarih Sayfalar\u0131","T\u00fcrkiye\u2019de Az\u0131nl\u0131klar"],"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=50501#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=50501","url":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=50501","name":"Bir ba\u015fka a\u00e7\u0131dan K\u00fcrtlerin Ermeni Soyk\u0131r\u0131m\u0131\u2019ndaki rol\u00fc - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","isPartOf":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=50501#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=50501#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2019\/01\/F\u0131rat-Ayd\u0131nkaya-1.jpg","datePublished":"2019-01-10T06:43:03+00:00","author":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/#\/schema\/person\/096f1d38a12cce57fb855b485ed24c9e"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=50501#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=50501"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=50501#primaryimage","url":"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2019\/01\/F\u0131rat-Ayd\u0131nkaya-1.jpg","contentUrl":"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2019\/01\/F\u0131rat-Ayd\u0131nkaya-1.jpg","width":702,"height":336},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=50501#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/akunq.net\/tr"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Bir ba\u015fka a\u00e7\u0131dan K\u00fcrtlerin Ermeni Soyk\u0131r\u0131m\u0131\u2019ndaki rol\u00fc"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/#website","url":"https:\/\/akunq.net\/tr\/","name":"Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","description":"","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/#\/schema\/person\/096f1d38a12cce57fb855b485ed24c9e","name":"admin","url":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?author=7"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/50501","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=50501"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/50501\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":50504,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/50501\/revisions\/50504"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/50503"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=50501"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=50501"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=50501"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}